{0९ 0.2\.-#. (०1९६6 92051१1६ 361९5, 10. 14
~
५.1. भाट]
(1 1४8 पि ०0 - क्र €8ध्लधा 86€66ागा)
१10) 0114 16404
(1217८८44, ९4४९ 22 2८ 45४ 12774
170 0246 2/1 211420156105
= 84
#४19 त * ^ -23.^ चपा 8 पध
2८1 ८ ८557544८८ 0
नि ^1#/85^2^-0^ 11 ^ 51451
पवकनन
॥. ^ 10२६
1944.
श्रीदयानन्दमदहाविद्यालय-संस्कृतथ्न्थमाला, स॑० १६
छप्रकाशितचरं
पश्चिमोत्तरशाखीयं
वाल्मीकीय-रामायणम्
तत्र चेतत्
उदछ-काण्डम्
- "6 ~
विश्ववन्धु-शाच्िणा
पीताम्बरदत्त-जाख्िणः
साहाय्यकेन
नानादशंपुस्तकाधारेण संशोध्य
संपादितम्
साभपुरम्
(1
२००० वि०
'एप11824
(1
06 13. .-४. (011 €
‰6868160 12610 21111674,
1.4 प 0.
(477 1८15 +25€#छ८द)
18 [700"659107, 500 (०168.
£ ८२1८ ` 2२8. 7-8-09
2115४66 81
168 230100४ 1867106 7688;
{.211016, (18&€8 5-346)
210
106 प्र, #, २. 108४6 21388,
1211016,
(2868 1-ए1 ४५१ 1, 2 ४०त 5476086.)
1070077
(प 7 {€ ह्ला) पातैप्रऽल5 121161४ ,च्फ, अ, म, म, राः,
रार छ लर पर त ब प्रत्ाऽल्त् 10 प्राऽ त्ताप्तता ग च्ल तल्रजा
४ प्तवाव्नृदवप्रत्त ग (द्वात ऽ. रिदवताद$वा2 77 106 प्न
४४ लला (ह्त्लाञं०ा, धल ऽदण्ला, फाला, रा१, रार, लः, लः
भ्र 270 बं 12. 2184 ल्ल {00१८६ प {16560111 11€
€स्{-लवाप्र०ाऽ ° ६6 ल्ं०ऽ 1८20025. 117 16121111
0165; कालक, फ, अ 2 म एलंप6& ताञ {ना व्ल
0व1116884465 प्ऽ€त् 7 30106 ग प्र ए€ प्रज ५428, 118 06
लार १०६५८८0 1€1€:-
1 फ- 1. {.21-(-181 [ए दा४, 0. 4... न1€&€, 1.21001-6,
" 1१0. 3038; 2. {01105 203, 11“ > 5“; 8. 12 11765 {0 2 726
ष्णत्र 39 51180165 0 2 116, 21:0दलप्ला- 0 वात1& 5133 (चा
1125; 4. (14, [वावा व्ल; 5. त 1€प्0त्र दवान 310४; 6
- बनव, वैध, ईइ; 7 11811181 1118 10 7146 10; 8. 11818115
पप्रा द०नल्लप्नाऽ; 9. (1 0-अद्ावत्पा-८5 स. ठक; 10. 521-22-€005
1110160 160 एप 10६ लापाला-४६९् लङ्क ्€ 081 = प्रप्रा
0€1ˆ 106; 11. ४€10छर [1800601 ८७6१ {07 वलाल्०; 12, प्र 15
0) एद(दाकपाः (त. ?.); 13. (गन्ानाऽ [गपंऽलप८पञ1 ष १८५
119€ 15 {<2008 25 आभ्युदयिकपवेन् युद्धकाण्ड 07 युद्धपवंन्
सुन्दरकाण्ड.
[, अ~ 1. 1.21-(-ध7त 10वा$, 7. 4.४. (01६6)
{.21016, च, 3078; 2. 01105 103, 133“ >८ 64“ ; 3. 16 11165
€ 2226, 54 51120165 € 1116, 5562 (ग वा10125 10 211; 4.
{70तात्र 20; 5. 047 [2€ ४208 & वा 5610६; 6, (016८६,
ए (वटका 12178105; 7. 52782-€005 1 प10€€त 200 "121४ €प
<; 111 82-225 11 21]; 8. व्रक्ाऽ {00 ^ [एवाः ( रिकएपवा2. );
9. (@0117161065 ॐ स्वस्ति सिद्धं ` ““*ॐ नारायणं नमस्छ्ृस्य ““"जयसुदी-
रयेत् । 10, (0107000 १९5८1065 1115 {<8008 85 भाभ्युदयिक
( १० ) 0 युद्ध, 00715151 ° 205 52685 60181011 8500
10125 2 72 (गऽ 10 = लाप्ाऽ = रिव्रण21ता2 14162 ग
{६0६ 1 ^ 1 का 25 (16 5106. *
ल. म~ 1. 1.2-(-12104 1101815+ 1). 4 .~-*ू. (-011€&€,
1.2106) 2०, 4644; 2 01105 163 (134-145 पण591&), 134“ >4
6“. ; 3. 12 0 14 1165 € ए2€, 40 5120165 एला 11716)
5300 (21125 10 2}; 4. [0वा्र [2€ 5. 126४2521
5९11६ प्ण यज, इदे, उ-ऊ, व~व, ष~ख, ख-~ष, सश, र
214 णन ; 5. 910{85 24 5217885 10 प्रा10€€0; 6, 21124
11165 7 18८ 2 1€व 1; 52168-€005 1221160 166
6110 एद्टणला ०७६१ {= वलुल्त०ा त 2 [गप प्णप्) 14
1
५१
06815 21160 70 प्-ल<गढप्ाः 7 ध1€ एट्द्ौपा0ह 25 फला] 25 81
{1€ €14; 7. {0518 2{प्रा€5 राम रामः; 8. (01001015 06561186
11115 {2148 25 युद्ध 01" बाभ्नुदयिक° ग सुन्दर, 06718 16 56८०0
ग {11€ ४० 16220025 1) उत्तर ° 1€{€11€4 ६0 25 € {110 011€
214 {115 €0111[00०9४€ सुन्दर? 1160109 €0 25 ©015150& ° 205
58125 णण1 6825 8101285 (=०535 (2111125 ) 21 72 {01165
210 < ‰ व्रत्य 11€1006€4 25 0€ प्रप्य ग शमायण, 2150 ८2116 `
चतुविंकतिसदहसरसंहिता, 710 {€ € ग {€ (070511€ सुन्दर 0111
210 {16 51106, #“ 2112 &7 4110 12252 11611016 25 02102
6010160 ६1८ {€ ६ 1 521092६ 1610 2६ (म 1) € पमि जा
वा्2 इत १२२४ [र0पञव12 90802.
{€ प€६भा15 ग € €4167181 1€८0014८6€ 10110८4 11
{015 ए०1प्71€ 25 11 1{1€ 71€ ४105 0165 78108 21620 दहा)
€2{18116€4 17 € 7६्0तप्ट प्रा ६0 € ऽप्प९६-12048 ,0-
[प्रा11€, 1660 101 € 1€{०€2६€त 1€1€. { 1185, ॥0र€१€॥, ६0 €
11671106 121 € 0€अ11व निप ग 185पा0& €प्रा-< ८०70४.
{2742 110 00€ 1201 एएगृपरा€ 25 0660 16€5{001051016 {01 €
01110&18.41116 20€112.10105 2114 51126८81 1151615 €~
18 € ८1१०१९८ {00 € (त त्८त् 4 70 वध्परऽ 22664 ६० €
016560४ (८१८€वाध्०ा. 10€ 5716 ८०01510 €ादप॥ €0प्ाल्व
ष्ध्) € € ल€0€ वाल पा €.€ 1€166व 11 € ऽप]
72210€7 {125 2150 0€८65518.€त प्ल = €स€1510 त ४16
1106655 ग ($ {0018{011691 €01100€1665 17 1118 {€ 1062
5्1-€ 9 71101€4 108 गो 2 {2.6 24 ६0 0€ ऽप्०ऽवाा्त्न
1८68560, €ण्ला (तपा) 2 चल ८० पजि, कलि
346 72265 ४24 21684 0€€1 {110६ ग. {६ 15 1४€1€518
10 €21८प्६॥€ 024 17 ६01€ 205€0८€ 7 {1€5€ €41101181 204
{900412111621 १६४1८९5, € 1€5€01॥ प्राह 2 606 22465
010 12 ४€ 5 €11€व ६0 0४१1 1300 722€8,
#/ 11116 00 €41101124 25515216 10 {015 «०06 25
9६1 *€04€1€प. 0ष्र 7011 1400212. 1) 12511, 9011
511४2 7185808. 57185111 54 अ १२212 (1401018. 50257
29८ €10€ 711 1061112 € {1655-0 204 11 €01€€प00&
{11€ 10083. [ 70 शावरदपा 0 {८56 इ लप्रलाला 01 {115
0-0{0€18्0ा. 1, 2150, णला$ 10८0 2[0701€ 12६6 0€ [0
16106766 $ {0€ «15१811९ 21202002 \€016 २65९८816
105पपा€ 59 1 € 702६ भ € 2064111 1€ एप01८४.
1011 9 प्€ गगुप्ा6€,
{.211016, 1802-8 9118871
तटिप्ठा$ 16, 1944
| अथ
पश्चिमोत्तरशाखीये `
वाल्मीकीय-रामायणे
युद्ध-काणडम्
युद्ध-काण्डम् ! २० ४। ४
मेरी-शब्देन महता म-खद्धेन समन्ततः „1
३०] तरिकूट(१२:)कन्द्र-मुखः प्ज्याऽदेरद इव स्थिताः (१) २८ [२६
गो -लाङ्ला महा-कायास् तमसम् त॒स्य-वचैसः ` |
३१] सम्परिष्वज्य बाहुभ्याम् अखादन्त निशा-चरान्।(२९॥।
ततः कोध-समाक्ष्िः शरवर्षेण रषणिः।
३२] अङ्गदस्य चमूं घोरां नाशयामास सवे-तः ।३०॥
ततः क्रोध-परीऽताऽऽत्मा युव-राजोऽङनदो बटी |
३३] शिखाम् उत-पाटयामास बाहुभ्यां प्र-णदन् मुहुः ।॥२१॥
तां समुत-क्षिप्य तेजस्वी जथमानः शरोपिभिः ।
३४] र्थं बभञ्ज वेगेन शिखया कपिकुञ्जरः ॥३२॥ |
दद्या रार्मीयणे युद्ध-कीण्ड रात्रि-युद्धं नमिकोनविराः सगः ॥१९॥
[पणर
[व-ष]- [ विरः सगेः 1 न्[दा-र
वतेमाने तथा रौद्रे संग्रामेऽति-भयडरे ।
अद्धनदो विरथं वीरो रावणि समुपाऽदरवत् ॥*॥ [प
इन्द्र-जिव तु रथं त्यक्ता रईताऽश्वो ईत-सारथिः।
अंङ्-देन सहाऽभयैस्तस् ततरैवाऽन्तर् अधीयत ॥२॥ [२९३
स॒यज्ञ-वे्ां विधि-वव पावकं जुहूवेऽस्ज-वित् ।
जुह्वतस् तस्य॒ तजाऽग्रि रक्त-पीताऽम्बर-कलनः ॥३॥ [ध
आ-जहृस् तत्र सै-श्रान्ता राक्षसा यत्र रावणिः ।
„. १, म-नास्ति | २. म-चित्रकूटकन्दरप्रल्यर्महाकायेमेहास्वनैः ॥ ३.
रा+ल> लर्बश्मम्र म-अत आरभ्य सर्गसमाप्तिं यावत्पागे नास्ति ॥४.
फ-नास्ति 1. ५, प्र रा? म-रंकाकांडे । ब-नास्ति ॥ ६. ल. -युद्रे । अ-घोरे ।
७. म-ग्दोथ महावीरो ॥ ८. रा१-हताश्वरथुसा० । ६. म-अगदं च
समाहूय ॥ १०. म-स्तोष्णीषावरथरकुः ॥ ११. रा» ल१ श्र प्र फ-आजुहुस् ।.
रा २~आज्हस् ॥
९ वारमीकीयध्रामायणम् ।
सस्वाणि इत-पजाणि सम्-इोऽथ वि-भीतकान् ।।५॥ [प
लोक्ितानि च वासांसि सच कारष्णीऽऽयसं तथा ।
सध-तोऽिं समा-स्तीर्यं॑शत-पतरैः स-तोमरः ॥५॥ [1
छागस्याऽपि च दरष्णस्य कण्ठान् जग्राह जीवतः ।
सोणितं तच् च षिधि-पत् स जुहाव रणोसुकः ॥६।। [घ
सन्द एव॒ सप्-दद्धस्य षि-पूमस्य महाऽचिषः ।
वभुः शु-निमित्तानि वि-जयस्य प्रदक्षिणम् ।।७।। (प
` प्रदक्षिणाऽभवसत-शिखस् तेप्र-हार्क-सननिभः ।
हषिस् तत् प्रति-जग्राह पावकः स्वयम् उत्थि(द्-स्थि)तः) <|
ततोऽपरि-मध्याद् उत्-तस्थो काञ्चन-स्यन्दनोत्तमः ।
चतुभिः फाचचनाऽऽपीडेर् अश्विर् युक्तः पर-भद्रकैः ।°
अन्तर्-धानं गतः श्री-मान् दीप्र-पावक-सननिभः।॥९।। [प
आ-ररोह रथ-श्रष्ुम् अन्तधीन-चरं शभम् ।
ज-वध्येर् वाजिभिर् युक्तं शस्त्रैश च वि-विधैर् युतम्॥।१०॥ [7
समारोपित-नेपथ्यं रथं रशक्ति-समन्वितम् ।
` जाज्वल्यमानं वपुषा तपनीय-विभूषितम् ॥९१। [५
भेल चन्द्राऽथै-चन्ेश् च पवूणं वै समुपस्थितः
जाम्बूनद-मयो नागस् तरुणाऽऽदित्य-सनिभः ।॥।*२॥ [ष
वभूवेन्द्र-जितः केतुर् वैदू्य-समलद्ुतः ।
हुसवाऽभि राक्षसेर् मन्तस् ततो वचनम् अब्रवीत्।॥।१२॥ [५
य. हा वधार्हं तो मिभ्या-पव्रनितौ
१. यार फ म-खवं ॥ २. रार फ म-जीवितम् ॥ ३. रा, ल, ल बृ
अ-सधूमस्य । £. रार म-त्मनि०॥ ५. रा ल लर ब अमत्र हा०। ६
फ-ना्ति । ७. फ म-नासिति । अतः परमधिकः पाठः-रा१ ल, लरवञ्मभ्र
रार-त्वाग्नि तपेयित्वा च दृत्यदानवराक्सान् । वाचयित्वा ततः स्वस्ति `
परयुक्ताशौ्हिना तमिः ॥ ८. रार-युकतैः ॥ 8. रार-रण्यं ॥ १०. मर्व ।
११. रार फ-तूणीरेः समुपरिवतं । म-सवेतः समच्छरतं । १२. प्ररार फ मरणे ।
युद्ध-काण्डम् । २० | २४। ९३
जयं पित्रे प्रदास्यामि रावणाय मनः-परियम् ।२५॥ [प
अश्च निर्-वानराप उरी हत-राधव-लकष्मणाम्. ¦
करिष्यामि द्य अ-ुश्रीवाम् इत्य् उक्काऽन्तर्-अधीयत १५॥ [ष
स॒ ददर्षं महा-वीर्यो तव् उभौ राम-रक्ष्मणौ
क्षिपन्तो शर-जनारानि कपि-पध्ये व्यवस्थितौ ॥१६॥ [7५
स तु वेहायसं पराऽऽप्य रथ-स्थौ (स्थो) राम-रक्ष्मणौ ।
अ-चक्षुषिषये तिष्ठन विव्याध नि-रितैः शरे; ॥१७।। [7५
तो स्य रथवेगेन परीऽतो भ्रातराब् उभौ ।
ग्रहीता धनुषी व्योन्चि घोरान् मुमुचतुः शरान् ॥*८॥ [प
प्रच्छादयन्तो गगनं शर-जाछेर् महा-बरो
तं महाऽुर-सड्शं न तो पस्प्रशतुः शरेः ॥९९॥ [५
स॒ वि-धा्याऽन्ध-काराणि माया-व-समन्वितः ।
दिशश् चाऽन्तर्-दंधे वीरो नीहार-तैमसाऽऽदतः॥।२०॥ [प
नैव ज्या-तल-निर्घोषो नँ च नेमि-रथ-स्वनः ।
दयुश्ुषे चरतस् तस्य न च रूपं स्म हृयते ॥२१॥ [प
घनाऽन्धकार-तिमिरे शिखा-वषम् इवाश्द्रतम् ।
शर-वषं महा-बाहुश् च्चा (का)ल (र) शर-संटैतः ॥२२॥ [प
राधवौ सू्य-सङ्कशेर पोरेर् दंक्त-परैः "रेः ।
विभेद सम-अरे करद्धः सवे-गात्रेषु र्णिः ॥२३॥ [ष
तौ हन्यमानो नाराचैर धाराभिर् इव पर्वतौ ।
हेम-पुङ्ान् नरव्याघ्रौ घोरान् यु्ुचतुः शरान् ॥२४॥ [1१
` १.म-नस्ति। २. रा, ल लव श्र प्र-व्वीरौ रथस्थौ ॥ ३. म~ १. म-नास्ति । २. रा० ल१ तर्ब अ प्र-° वीरौ रथस्थो ॥ ३. म्-
महासुरसंकारो ॥ ४. रा ल० लर ब स प्र-विधूया° | ९. म-०दधन् । &.
रार फ म-°रतिमिरावृताः। ७. ल१ लय वद्नप्ररारफम-नापि। ८म्र
म-नेमिखरस्वनः ॥ £. रा० ल लर ब अ प्र-ऽतिमिरं । १०. रार म-
नाराचरार० । प्र म-ण्क दाररहतः॥ १९. रा० लर ब प्र-राघवं। १२. म-
बहुतरं । १३. प्र-यक्रमवुः ॥
९ वार्पीकीय-रमायणम् ।
अस्तूरिक्षे तू अन्-आसाच ते रिपुं कडू-पाससः
नि-पेतुर उब्यां विशिखाः शतशोऽथ सदंक्ष-शः ॥२५५।। [7५
पैन-गस् तु शरोदर्भूते रावणिः प्रहसन् रणे ।
अति-मात्र शरौपेण वाडयामास रावो ॥२६] [प
तान्. विम्य ततो भेर अनीकेर् वि-चकषतुः
राघवौ परर्माऽऽयस्तौ ज्वटद्विर् ज्वखनोपमो ॥२७॥ [प
यतो यतो ददशतुः शरान् आ-पततः शितान् ।
ततस् ततो बाण-बषं राघवौ षि-ससनंतुः ॥२८॥* [7
इन्द्र-जिव त॒ दिशः सवा रथेन षि-चरन बरी ।
विव्याध तौ दाशरथी ठु-दस्तः शितैः शरेः ॥२९॥ [1५
तौ तुं विद्धौ महाऽऽत्मानौ रुक्म-पुङ्केर अ-निद्येः।
बभूवतुर् दाशरथी बेरु-जीवैर् इवाऽऽटतौ ॥२०॥ [०
नाऽस्य वेद गतिं कञ्-चिन् न रूपं न धतुः-स्वनम् ।
न चाऽस्य छक्षणं कश्-चिव सम-अर्थ॑श् चाऽऽप्तुम् आ-हवे ३१५
तेन षिद्धाच्च् च हरयो नि-हताश् च गताऽसवः
राघवार्थे पराऽऽकरान्ता धरण्याम् उप-ञेरते ॥३२॥ [प
क्ष्मण॑स् तु यु-सकरदः कोर्धाद् भ्रातरम् अत्रीत् ।
बराह्मम अस प्र-योक्ष्यामि वधाऽथं सवै-रक्षसाम् ॥३३॥ [1५
तम् उवाच ततो रामो रक्ष्मणं खभ-छक्षणम् ।
एकस्य रक्षसो हेतोः परथिवी हन्तुम् इच्छसि ॥३४।॥ [प
-_________`__~_~_~_~_~_-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~-~--~--~~~_
१. म-तमसद्य । २. रार फ़ म~राराः रतस ॥ ३. म-ररैस्व
` पन्नगीमते । ध. रा२ फ म-पीड । ५. प्र-रावणिः ॥ ६. म-निधित्य । ७.
रा२ फ़ म-अनेकेनिचकरतेवुः । ८. म-त्वरया युक्तौ । £. फ-नास्ति ॥ १०. म्र
रान ॥ ११. रार-ल्षुदस्पी ॥ १२. रार फ़ म-्वधुजीवसखनोप्परौ ॥ १३.
भ्र-नास्ति ॥ १४. रार फ-किंचित्सूयेस्येवाभ्रसवे । म-किचित्सूर्यस्येवाभ्रमण्डटे ॥
१५. म~नास्ति ॥ १६. प्र-°णस्त्वथ सं° । म-नास्ति । १७, अ-बद्मणोखं ।
युद्ध-करण्डम् । २९ । ३। ९.५.
अ-युभ्यमानान् भ-च्छनान पाऽञ्नरीस् छरणाऽ$गतान्।
पलायमानान् सुप्ांश् च न लं हन्तुम् इदहाऽ्सि ॥३५॥ [1
अस्थेव तु वधे बुद्धि करिष्यामो नरम ।
आ-देक्ष्यामि महावेगान् काप-गान् हरि-युथपान ॥३६॥ [7
तं एने मायया छनं श्ुद्रम अन्तर्हितं भृशम ।
राक्षसं निहनिष्यन्ति प्रेक्ष्य वानर-युथपाः ॥२३७॥ [प
स एवम् उच्का वचनं महा-यशा
वधाय रौद्रस्य नृरेस-कारिणः ।
रघु-पवीरः पवगर्षभेर् ?तस्
तदा महाऽऽत्मा त्वरितं निर्-पेक्षत ॥३८॥ [7
ईत्यषिं रार्मायणे युद्र-कण्डे इन्द्रजिद्-युद्धं नाम विदाः सगैः ॥२०॥
[वै-२०= [एकर्विशः सर्गः] =दा-४५]
स तस्य गतिम् अन्व्-इच्छन् राज-पुत्रः भताप-बान् ।
९] रामो दिदेश अवान् दश्च वानर-युथपान् ॥१॥। [१
जौम्ब-वन्तं सु-षेणं चं नी च परवगषमम् ।
२] अङ्न्दं बवालि-पुत्रै च मेन्दं च शरभं तथा।>२॥ [२
द्वि-षिदं च हनू-मन्ते गजं च पु-महाषरखम् ।
३] ऋषभं च्षभ-स्कन्पम् आ-दिदेश्च रिपुं प्रति ॥३॥ [३
एनं मायाप्रतिछ्ं । ५. रा लप लर बव्यम्ररार फक ६. रा१ ल
लर अ फ-निष्पतिष्यन्ति ॥ ७. म-महक््मा ॥ ८. फ़ म-नास्ति | 8. वम्र
रार-लंकाकांडे ! रा? फ म- युद्धपर्वणि ॥ १०. रा ल ब-नास्ति ॥ १९.म-
द्रौ सुषेणस्य दायादौ ॥ १२. रातु महा० ॥
९६ बास्पीकीय-रामायणम् ।
ते' तै परन्ष्ठा हरयो भीमान् उद्यम्य पाद-पान् ।
४] आ-कार विविद्यः स्वै माेमाणा यतो मयम् ॥८।॥ [४
तेषां वेग-वतां वेगम् इषुभिर् वेगवव-तरः ।
५] अद्-वित् परमाऽखेण यूथ-ींम् तान् अवारयत् ॥५॥ [५
ते भीमवेगा हरयो नाराचैर बहुभिः क्षताः ।
2] अन्ध-कारे न दश्छर् मेधेः सूर्यम् इवाऽऽदतम् ॥६।॥ [६
तेनै वानर-शादंखा राक्षसेन वि-पथिता ।
७] निर्-धूताः शरवेगेन न्य्-अपतेन्त पही-तरे । ।७॥ [7
वैतस् तौ राथवौ वीरौ सैर्व-ममाऽतिगैः शरैः ।
<] भृशम् आ-वेधयाथक्रे रावणिः समिति-नयः ॥८॥ [७
निरन्तर-शरीरौ ताब् उभौ च भ्रातरौ ठतो ।
९] कद्धनेन्द्र-निता वीरो धन्न-गेः शरतां रतेः ॥९॥ [८
तयोः प्षतज-मार्गेभ्यो सुखाव रुधिरं बहु ।
९०] ताव् उभौ सम्भ-कैरोते पुष्पिता इव क्-को ॥९०॥ [९
ततः पर्थन्तरक्ताऽक्षो नीखाऽज्जन-चयोपमः ।
९९] रावणी रघवो वाक्यम् अन्तधोन-गतोऽत्रवीव ॥९९। [९०
युध्यमानम् अ-खक्ष्यं मां शक्रोऽपि ति-दशेश्व॑रः |
१२] द्रष्टुम् आ-सादितुं वीँऽपि न शक्तः कि पुनर् युषाम्।।९२।। [९१
एवम् उक्ता तु धर्मतो चातर राम-रक्ष्मणो ।
४ क क निः १. १५
९३] निर्-विमेद रितेर् बाणेः रक्राऽशनि-सम-पभैः॥९३॥ [ ९३
९. म्र-ततो ॥ २. रा१ शअ-बल्वत्तरः । ३. अं-रखवित्। ४. रार फ
स-युथपानां ॥ ५. प्र-तत्ते। रार फ मते तु॥ £. मततः स । ७,
म-~नास्ति ॥ ८. रा१ ल१ ल२ब्-्तां गतो । प्र-पर्वमर्मातिगैः इरः ॥
६. रार म-मचकशेते ॥ १०. रा१ ल१ लर वच प्र-स्ताक्षौ । ११. स-
भ्रातरौ ॥ १२. ल र-तरिदिवेश्वरः । १३. चापि ॥ १४. राङ्~चक्रस्यशसेम ० ।
` १५. म-नास्ति ॥
युद्धकाण्डम् २९. २३। ९७
१२] एतौ. रोष-परी ऽताऽऽत्मा नयामि यमसादनम् । [९२
भिन्नाऽ्जन-चय-पर्यो विस्फार्य वि-पु धतु
१५] भूय एव सारान् घोरान् वि-ससन तयोर् म्रधे ।॥१५॥ [१४
ततो ममेसु मम-ज्ञो मनलयन् नि-शितान् शरान ।
१६] राम-रक्ष्मणयोर् वीरो ननाद च युर युहुः ॥१५॥ [१५
स रायं लक्ष्मणं चैव घोरै दत्त-वरैः शरैः । [स०४४
- पि] बिभेद सम-अरे छदः सवै-गातरेषु रस्सः ॥१६॥ [३८
अ-दश्यः सवै-मूर्तानां कूट-योधी निश्रा-चरः |
प] बबन्ध शर-बन्धेन ताव् उभो राम-टक्ष्मणौ ॥९७॥ [३९
बद्धौ तु शरबन्धेन निष्ययन-मुजौ कृतो ।° [स ०८५
१८] निपेषाऽन्तर-मात्रेण न शक्तो तं निर्-रकषिर्तम् ॥२८॥ [१६
तो तु निभिन्न-सवऽद्खो शरतस्पाऽऽहितौ । रणे |
१९] ध्वजाघ् इव महेन्द्रस्य रज्जु-युक्तो पर-कम्पितो ॥९९॥ [९७
तौ सम्प-चखितौ वीशव् अर्दितौ ममेदिभिः।
२०] नि-पेततुर महेष्वासो जगत्यां जगती-पती ॥२०॥ [९८
तौ वीर-शयने तत्र शयानौ रुधिरोक्षितौ ।
२९] श्र-वेष्टित-सवीऽङ्ाब् आर्ध परम-पीडितौ ॥२९१॥ [९९
न्च अविद्धं तयोर् गात्रे वभूवाऽनन्तरम् अष्ब् अपि} `
२२] अ-निषिद्धं च नाऽध्वस्तम् अपि सुष्मम् अ-जिद्यः २२[२०
तौ तु वीरो शरैर् बद्धो रक्षसा कामरूपिणा ।'°
-----~----~---------~~~-~~~~--~-~------~------ -------- ~~~
१. म्-नास्ति ॥ २. अ-गप्रख्यो । ३. रा०-राघव; ॥ ४. रार फ
म-सर्वयोधानां ॥ ५. प्र-निष्प्रयलो मुजो । अ रार म-निःप्रकम्पभुजौ |
६. फ-नास्ति । ७, प्र-रक्तस् । रार फ-रोकुस् । ८. म-पैव वीक्षितुम् ॥ £,
-नास्ति \ १०, ब-विच्छिन ° । १९१. अ स-नास्ति ॥ १२. म~नास्ति। १३.
प्र-ण्व क्षतम् । १४. रार~नानिभिनं । ब-अनिरुद्रं । १५. रा० अ प्र-दतैर् । `
१६.-अतः परमधिकः पाठः--फ-शरावितशरीरौ तौ क्षितौ निपतिताुभो ।
प्रकाशेतां महाबाहू द्रावितं सलिलं यथा ॥
९८ वास्पीकीय-रामायणम् ।
२४] रक्तं सुश्षवतुर गात्राज् जरं परर्लवणाब् इव ॥२६।। [२१
पातितः प्रथमं रमः ` । रर-तस्प-निपीडितः |
२५] क्रोधाद् इन्द्र-जिता येन पुरा शक्रोऽपि निर्-निर्वः॥२०५।। [२२
पुनश् च लक्ष्मणो वीरो निश्चेष्टो धरणीं गतः
पि] पश्वातस राक्षसेन) षेण) बर्बन्पेशषर-पञ्चरे ॥२५॥ [7५
२६] नाटीकैर् अर्ध-नारीकेर् भिर युक्तेः सहस्रशः ।
प] नाराचेर् बत्स-दन्तेश् च सित द्रः शरेः शितेः ॥२६॥ [२३
२७] सं वीर-शयने शिष्ये दिव्यम् आ-दाय कारकम् ।
छिर्न-युष्टि-परीणाहं भिणेतं रुक्म-्वाजिनम् ॥२७।। [२४
बाणपाताऽन्तरे रापः पतितं पुरुषर्षभम् `।
२८] श्या रक्ष्मणं दषा निर-आशो जीषितेऽभवव।२८।। [२५
बद्धो तु वीरो विरतो शयानौ
तो वानराः सम्परिवार्य स्वै .।
सम-आसते वायु-युत-पधाना
प] वि-षादम् आओतोः परमं च जग्मुः ॥२९॥ [२८
ईसया रभायणे युद्ध-कण्डे शर-बन्धो नामैकर्विः सर्म: ॥२१॥
१. फ-प्रखवणाद् ॥ २, रार-पतितः । ३. रा" ल. ल. च प्र
शरतुल्यनिपी ° । बृ-शरतत्पं नि ° । रार-रारतत्पेन पी °} ४, म-राक्रो विनिर्जितः ॥
५. रा० ल>लयर्बय् प्र-परणीतरे । ६. य १ ल लर ब अर प्र-पुरः
पैथाद्राक्षसेन््रो । ७. रा१ ल१लस्बव्म प्र-ववषं । ८. रा५+ ल१लर्वञ्
प्र फ-०पञजरं । ९. म-नास्ति ॥ १०. म-वेतसपत्रकैः । १९. प्र रार फ म-सिह-
दष्टः ॥ १२. प्र- सुवीर ° । १३. अ-श्रष्ठो । म-दिव्ये । १४. रा, ल> लर बश्च
रा२ फछनमु° । ९५. रा१ ल१ लर ब प्र-तृत्ययन् ¦ म~त्रिनेवं । १६.
रा१-उरुवा° । १७, प्र-पुरुषषभः । १८. म-जीविते तदा ॥ १६. प्र-
विबद्ध तो वीरनरो । म-बद्धौ च वी° # २०. रार-ते। २१. प्र-अन्तः ॥ २२.
फ़ म-नास्ति । २३. प्र-टंकाकांड । मृ-युद्धपवणि ॥
युद-कण्डम् 1} *८। १९
रक्षन्तौ नगरीं डमं कोटीभिर् दशभिर् दतौ-। [८
९] आ-कंसेते पुरीम् एतो मदितं स्वेन तेनसा ।९॥। [७३
श०य]यं तु पयसि तिष्ठन्ते परभिन्नम इव कुञ्जरम् ) [९
पि] बातिनेबोद्-धतं तरं यस्य रूपं महाऽऽत्मनः । [पि
१०३] यो बात क्षोभयेत् कर द्रः सम्-उद्रम् अपि वेर्ग-बाच्।१०।।[९उ
पेष धपितवांस् लड पूवं सीतां च दृष्टवान् ।
९९] एनं परय पुरा दष्टं कपि प्रया-गतं पुनः ॥११।॥ [१०
ज्येषः केसरिणः पुत्रो वौताज् जात इति श्रुतिः।
१२] हनू-मान् इति षि-ख्यातो छदह्वितो येन सागरः ॥१२॥ [९१
काम-रूप-परन् चैव॒ काम-गश् चेषं वानरः ।
१३] अ-निवाया गतिग् चाऽस्य यथाऽनिछ-गतिस् तथा॥९३।[९२
` उद्-यन्तं भास्करं बाखो रष्दोस्या(द्-स्था)य पुरा कपिः,
१४] भि-योजन-सदश्चाऽन्तम् अध्वानं समभि-ष्टुतः ॥९५॥ [९३
आदित्यम् आ-हरिष्यामि नभसः परिपश्यतः ।
१५] इति निश्च-चिय मनसा कफिरेष बर-दपितः ॥९५॥ [९४
अन्-जाधृष्यतमं मातुम् अपि देवषिदीनेः ।
१६] अन्-आसायेव पतितो भास्करोदयने गिरौ ॥१६॥ [१५
पतितस्य कपेर् एको हनुर् एव शिखा-तटे ।
९७] किञ्-चिद् भग्नो दट-दतुर हनु-मान् एष तेन चं ।१७।। [९६
इत्य् एवाऽऽगम-योगेन मयेषः षििदितो हरिः ।
मूं । 9, रा२ फ-तेजसा ॥ ४. रार-एको ॥ £. म-कषत्रे । ७. ल ब अ-
वातजात । ८. रा२ फ-धुतः॥ £. रा२ फ-°रूपी वली । १०. म-चापि 1 ११. प्र
रार फ़ म-चेव। १२. रार फ-यथानलसखस् ॥ १६३. प्र-ग्य महाकपिः । रार
प्-ैवोत्पप्तितः किल । म-दष्रा योयं पु ॥ †४. रा२ फ म॒-परियास्यति ॥
१५. रा ल १ ल२ ब अ-सदेवऋषि वानरः ॥ १६. रार प-अस्य । १७. रा
फ-वानरः ॥ १८. राद फयषएष।
२० वाद्मीकीय-रामायणम् ।
९८] नाऽस्य शक्यं वं बी प्र-भावच् चोप-छक्षितुम् । [९७
आ-शसंत्य एष चेक छक मदितुम ओजसा ॥९८॥ [१८य्
१९.] यस् स् अस्याऽनन्तरः श्यामः पद्य-पत्र-निमेक्षणः
. इृक्वाकूणाप् अति-रथो छोके धिश्रुत-पौरुषः ॥९९॥ [९९
२०] यस्मिन् सैना-तनो धर्मो यो रभम नाऽति-वतैते ।
यो ब्रह्माऽसं च दैवं च वेत्ति पेद-विदां वरः ॥२०॥ [२०
२१] अस्-ग्रापः सं-दारो यस्मिन्न एवै प्रतिष्ठितिः । [प
यो भिन्द्याद् गगनं बाणेर् व-धाम् अपि दररयेत्।।२१॥
२२] यस्य भुत्योर् ईब क्रोपः शक्रस्येव परा-कमः । [२१
यस्य भायां जनस्थानात् सीता सौम हता त्या ।
२३] सोऽयं दाशरथी रमो योद्धं लाम् अभि-वतेते ।२२। [२२
योऽस्येव दक्षिणे पाबे शद्ध-जाम्बूनद-पभः
२८] विशा-वक्षाम् ताग्राऽश्नो नील-कुश्चित-मूषैनः ॥२२॥ [२३
एषोऽस्य लक्ष्मणो नाम शाता प्राग-समो हितः
२५] वेद-वेदीऽइ-कुशरः सवौऽद्व-पिभि-पारगः ॥२४।॥ [२५
अ-मर्षी दुर-जयो जेता षि-कान्तः संप्-अरे बटी ।
२६] रामस्य दक्षिणो बाहुर् निस्य प्रागो बहिश्-चरः ॥२५॥। [२५
नित्यं सद्धाम-सीख्श् च निष्यम् उत्तम-कार्ुकः । [प
२७] न च्य एष राघवस्याऽथं जीषितं परिरक्षति ।
१. रार फ़ म-हपं । २. म-अयं सेन्येषु । ३. रार फ-एवैको ॥ ४. रा
लर अ म-मीमः। रार फ-ञूरः । ५. रार फ-द्यामः पञ्चनि° । म-दयामः
पद्मदलेक्षण: ॥ £. रार फ़-०तना धर्मा । ७. रा२ फ-घर्मान् । ८ रा५ ब~चैव ॥
६. प्र-°म्रामस्य सं° । १०. ल -यस्मिननेष । रा फ ब-यस्मिन्वीरे। १९१. प्र-
प्रतिष्ठति । १२. रा ल ब अ-मिन्दन् । प्र-अभिनद् । १३. रा ल ल त
च श्- वसुधां च निवतयेत् । प्र-वसुधां च निवर्व॑ते ॥ १४. रा? फा-शरत्योः समः ।
` १९ सार फ म-प्रमथिता ॥ १६. रार फ-यधैष ॥ १७. रा२ फ म-नये युद्धे च
रकः ॥ १८. रा॒ ल ¶-समरी ॥
युद्र-कांण्डम् । ४ । ३५ 1 २१
एषोऽप्य् आ-रसते युद नि-हन्त सषै-रात्नसान्।२६॥ [२६
२८] यस् तु सव्यम् असौ पाश्वं राम्याऽञ्गरैस्य तिष्टति ।
रक्नो-गण-ठतो राता कषिष सं विभीषणः ॥२७ [२७
२९] श्री-मता राजराजेन खड्ायाम् अभि-षेचितः ।
स्वाप्र एव प्रतिसं-रब्धो राम-साचिव्य आ-गतः॥२८॥ [२८
0) 2 99
7 ५७.०00, १०४. ४०३. ४ भ ५ न
५५
(स 4
३०] यथा चेष तथा प्राप्त् चाऽऽगमो वानरेषु वै 1:
पजा-पतेः किर पुरा वाताऽऽतवरिद्धं रजम् तदा ।
३९] वापेक्षणेऽपतत् तेन स्पृष्त्रा किम् इदम् रेक्षत ॥२९॥ [प
वाभेनाऽऽदाय दृस्तेन क्षिप्रं दुरं पपात तत् ।
३२] मनसा चिन्तितं तेन किम् अस्मात् प्र-भविष्णुषु।३०॥ [प
तत्राऽपि तरसा भासा फेन-वुद्धद-सपमा
३३१ उस्थि(द्-स्थि)ता तिग्रह-वती नारी कपरु-खोचना ।॥३१॥ [५
चन्द्र-षिम्बाऽऽनना बाख षिद्युत्-तरल-खोचना ।
३८] "ने देवी न चं गन्धर्वी नाऽघुरी न च पन्न-गी ॥३२॥ [प
तादग-रूपवतीं रष्ं स्वयम् एव स्वय-मुवा ।
३५] रोक-पारास् त॑तो दृष्ट्रा तं देशं सयुपाऽऽगताः ॥२३३॥ [प
रविस् तजाऽत्रवीद् वाक्यम् उप-त्य प्रजापतिम् ।
३६] कस्येषा केन कार्येण सं-्रेह उभाऽऽनना ॥३५॥ [प
पुरीं भोग-वतीं त्यक्ता नागकन्या किम् आ-गता ।
३७] सिद्धिर् बुद्धिस् तथा लक्ष्मीः प्र-मा पुष्टिः सरखती ।
३८यू] असो रूपम् अवष्टभ्य चोधिथि(द्-स्थि)ता जगतां ततः॥३५॥ [1५
नि |
१. रार म-एकोप्यादां° । रा१ ल५ लर ब श प्र-एषो ह्यारं० ॥
२. स-मध्यम् । ३. रा२-णस्याध्रित्य । ४. रार फ-तवेवैष ॥ ५. रा१-तव
राज्येन । £. म-°सत्निष्यम् ॥ ५. लर-च । ८ रार फ म-अत आरभ्य
४५-रा्रोकं यावत्पाठो नास्ति ॥ ६. प्र-चिन्त्यते॥ १०. प्र-नेव देवी न॥ ११. रा ¦
ल५ लर प्र-टष्ा। १२. लम-तुते॥
ध] वास्मीकीय-रामायणम् |
ततो वे रजसा जाता(ता)स्निगध-साऽजन-संममा( मां)
३९] भाश्करो भास्कराऽऽमां ताम् उपगूह्य ततो गतः ।३६॥ [7५
कदा-चिद् बीऽऽक्ष्य तां कन्यां रूप-योवन-दपिताम् ।
४०] स्थितां मन्दर-पृष्टषु रषिर् वचनम् अब्रवीत् ।२३७॥ [प
मत्-तेजसा महा-वीयैस् त्व् अधृष्य च महा-रणे ।
४१] देव-दानव-यक्षाणां पन्न-गानां स-रक्षसाम् ।
अ-वध्यस् ति-दशानां च तव पुत्रो भविष्यति ॥३८।। [प
४२| वरेण छन्दयिखा ताम् अगमत् सद्य एवसः ।
रविणा बाछ-मापात् तु बाखेवं परि-कीतिता ॥३९॥ [प
४३] अथ कारे तदाऽऽसीनां शक्रः घुर-गणाऽन्वितः ।
वि-चरन समयाऽऽषिष्ः ! सैर्त-करसुमोत्करे ॥४०॥ [प
४८६] स दष्टा चार-सवोऽद्गीं परं तरि-स्मयम् आगतः ।
का सं भवसि रुद्राणां यक्षाणाम् इति चाऽत्रवीत् ।
४५] मनो हरसि मे भीर कटे कान्त-तरा च असि ॥४१॥ [प
स॒ तु भावेन दिव्येन पाणिना तां मनो-रमाम्।
४९] उपस्पृश्य जरं(जर) शीते वचनं चेदम् अत्रवीव्।।४२।॥ [1५
वानरो रिव्य-रूपो ते स्वाभ्खौ मरूपिणौ ।
४७] उत्-पत्स्येते महा-भागो षि-षादं मा मपिष्यसि ।
यम-जातो पहा-भागौ वा सु-प्रीव एव च ॥४३। [7
४८] किष्किन्धा नाम तु पुरी कान्ता पुष्प-फडेर् युता ।
त्न॑राज्यं करिष्येते सषे-वानर-पुङ्षौ ।४५। [रप
४९] इश्वाकु-कुख-सम्भूतो रामो नाम महा-यशाः ।
विष्णुर् मातुष-रूपोऽसौ तस्येकः सख्यम् एष्यति ।४५॥ [प
नी
क
९. ऋ प्र-्निग्धामञ्जनचश्चुषा 1 २. ब श्र प्र-ततस्ततः । ३, रा५ ल~ `
नास्ति ॥ ४. प्र-सूर्यरूपरिणो ॥
' युद्धकाण्डम् । ठ । ५५ । ' २६
५० | यं तु -पकश्यसि तिष्ठन्तं टक्ष्मणात् सम्-अनन्तदम् ।
स्वै-शाखाम्रगेन्द्राणां मतौरम् अ-परानितम् ॥४६॥ [प
५१] तेजसा यशसा बुद्धया बरेनाऽभि-जनेन च ।
य; कपीन् अभिस्-पत्ते हिम-वान् इव पर्वतान् ।॥४७।। [पि
५५९ | किष्किन्धां यः समध्य्-आस्ते गुहां वानर-सङ्छाम् । [ध
दुरं-गां पैत-दुरग-संथां कामरूपी पहा-बटः ॥४८।। [३९३
५३] अस्यका काञ्चनी माखा शोभते शत-पुष्करा ।
कान्ता देव-मनुष्याणां यत्र रक्ष्मीः प्रतिष्टिता ॥४९॥ [३२
2] एर्षा माछा च तीरा च कपिराज्यं च शाश्वतम् |
५९पू्] रामेण वानं हतवा सुग्रीवे प्रति-पादितम् ॥५०॥ [३३
शतं रत-सह्ाणां कोरिम् आषूर् वैनीषिणः ।
- ५९] शतं कोटि-सदसख्राणां शङ्कर् इत्य् अभि-धीयते ॥५१॥ [३४
रत॑ शङ्क-सहस्राणां इन्द्म आहुर् मनीषिणः
५७] शतं उन्द-सदक्चाणां मरहा-दन्दम् इहोच्यते । २ [३५
महाहन्द-सहखाणां शतं पद्मम् ऽति स्पृतम् ।
५८] दतं पदम-सदस्राणां महा-पयम् इहोच्यते ॥५३॥ [३६
५९उ] एष कोटिसहस्रेण तथा रडक-रतेन च ।
एष टन्द-सहस्रेण मदहाहन्द-शतेन च॒ ॥५४॥ [३७
६०] एष पद्म-सदस्ेण महापद्म-शतेन च ।
एष सेन्येन सर्वेण सु-संपनेन पाँथिवः ॥५५॥ [३८
१. फ-यदि । २. म-नास्ति ॥ ३. गनल१ल २३ अ प्र-सुवेल्दुगमध्यस्थः ॥
्. प्र-एतामाल्ग्य तारां । ५. रा२ फ-सर्वशः ॥ £. अ-नास्तिः । ७. ल १
बं म-नास्ति ॥ ८. रा+ ल तर ब्म प्र-नास्ति। 8. तल१- शत.
वृन्दं .स° । १०. अ-नास्ति ॥ ११. रा० श्ल ५ अ ब-रातपद्ममिति शरुतिः ।
प्र-नासि । १२. प्र-नास्ति । १३. रा० फ-इति श्रुतिः । १४. प्र म-नास्ति ॥
१५. म-महापद्यश ° ॥ १६. त १-समुत्पम्नेन । १७. ₹ा१ फ-०्व ॥
२५ वास्मीकीय-रामायणम् ।
सु-प्रीवो वानरेन्रस् -खां सम्प्र-हासऽयेप् एष्यते । [८३३
६१.] यद् अत्राऽनन्तरं कायं तद्. मवान् केतुम् अहेति ।५६॥ [7
इमां महा-राज सर्म-इक्ष्य रबहिनीं
समुन-नतां प्रज्वित-ग्रहोपमाम् ।
तथा प्रयत्नः परमो षि-धीयताम् ,
६२] यथा जयः स्यान् न परा-जयः कं-चित् ॥५७]। [५४
इत्यार्षे रामायणे भुद्र-काण्ड शुर्क-वाक्यं नाम चतुर्थः सर्गः ॥४॥
[ व-५ ]= [ पञ्चमः स्मः] =[ दा-२९ |
दकेन च समा-ख्यातां द्ष्या तां हरिबाहिनीम् ।
९] समीप-स्थं च रामस्य भ्रातरं स्वं पि-भीषणम् ॥२॥ [९
रक्ष्पणं च महा-वीये ञुजं रामस्य दक्षिणम् । .
२] सवे-वानर-राजानं सुग्रीवं चाऽपरानितम् ॥२।॥ [२
इषद् आगत-सन्तरासो जात-कोधक्् च रावणः ।
३] भत्तैयामास तेजस्वी वाक्याऽन्ते छक-सारणौ ॥३। [५
प] तावं उवाच दस-ग्रीवो मन्युना सम्पूरितः । [प
रोष-गद्रदया वाचा सं-रव्थस् तभेयन्न् इव ॥४॥ [द्उ
९१. रार फ म-उ्यतः । २.रा० ल१लरब् प्रवर्त । ३. म्-
एतत्ते सवंमारव्यातं यथावदभिप्रे्षतः ॥ ४. रा० ल„ लर ब अ प्र-महावर-
थिनीम् । ४. रारफ-रणे। ६. म-नास्ति ॥ ७. लरज अ प्र-लकाकाण्डे । फ्-सुन्दर-
काण्डे । स-उुटितः पाठः । ८. फ-टंकावाक्यं । म-्ुकोक्तं ॥ £. रा फ म-
कथान्ते ॥ १०. रा लर फ-तन्, । १९१. ल> ब अ प्र-गतश्रीको । १२.
रा१ ल१लरवश्च प्र-मनसा । १३. रा लन लर व अप्र सत्र
कम्पितः ) १४. प्र-स रक्षस् ।
युद्धकाण्डम् । ५ । १२ । २८
छ] मौ तावत् सर्य नाम सचिवैर उपजीविभिः ।
वि-परियं नृपति वक्तं निग्रहाऽनुग्रहे प्रम्.॥५॥ [७
९] रिपूणां प्रति-ङ्छानां युद्धाऽयेम् अभि-वतेताम् ।
उभाभ्यामपषदशा ( शशं ) वीं वक्तं अ-पस्तुतं तरतेः ॥६॥ [८
| आचाय गुरवो ददा र्था षां पयुपाऽऽसिताः |
यत् सौरं राज-शास्वागाम् अनु-जीव्य न भते ।७।
७] गृहीतश् चाऽप्य् अविज्ञातो भरः ज्ञास्वस्य वां टया [
हदशः सचिवैर युक्तो पूर्वर दिष्टं भिये च अंहम्॥८।। [१०
८] फिवां मृ्यु-भयै नास्ति माम् उक्ता परुष वचः
यस्य वै८मे)शँसने८तो)जिहा प-यच्छति छभाऽदछमम।।९ [९१
९] अप्य एवं दहने स्थृष्ठा बने तिषन्ति पद-णः |.
राज-दोष-पराप्रष् न तिष्न्स्य् अप-यधिनः ॥९०।॥ [९२
०] हन्याम् अहम् इमो पायो रचच-पक्ष-प्रशंसको
यदि पूर्घोप-कारो मे न क्रोधम् उप-शपपेत् ॥९१।। [१३
१९] अद वेवस्यतं देवं प्येतां प्रेषितो मया । [प
गच्छतं मोः घुदुर-खत्तौ सन्नि-कषाद् इतो मम ।९२॥ [९पू
१. रार फ़-न चतत् । २. ब-सचिवं । ३, म-नास्ति। ४. रा १
लरबश्म रार म~दृपतिर् । .रा१ ल लर व्र रारम-प्रमुः॥ ६. रा१
लम लर ब्म प्र-सद्शास्यांच । रार फ म-सद्शं नम । ७. रार फ
अच्युतं स्तवं । ८. प्र-यथा । ६. स-तेवामुपा° । १०. म-सारे .राजशस्त्राणामयु
जीवन्ति गह्य च ॥ १९१. रार-भावः । १२. रा० लंलरव प्र-रास्तरस्य वां रार
` शस्ववर्ता। १३. रा ल१ लरवच्प्र-मा जिदीर्षीः। १४. रा+ ल१लयर्वञ्
प्र-प्रियो । रारपग्रियेर् । १५. म-द्टं ॥ १६. रा०ऋ-परमं । १७. रार वदतो ॥
| १८. रा१ ल० लेरब र प्र-अन्नवद् । म-अधचैव । १६. रा५ लव फनटृष्टरा।
२०. -फ-णप्ररांसनैः । २९१. मव्यर्थोपराधो । २२. म-उपनारयेत् ॥ २३.
-म्-नस्ति । २४. रार फ्वंसेतां ल्घु दुर० । म-ध्वंसेतां सुदु्धषों । २५
छ्-नास्ति ॥
२द् वार्मीकीय-रामायणम् ।
१२] उभौ न दरष्टुम इच्छामि युवां विप्रिय-वादिनौ । [ प
न युवां हन्तुम् इच्छामि स्मरन्न् उप-कृतानि वाम् । [१४३
१३] हताब् एव कृत-्रौ वै' मम स्नेह-पराङ्गुखौ ॥९४।॥ [१५
१.४३] तेनैवम उक्तौ स-व्रीडाव् उभो तोः छक-सारणो ।
रावणं जय-शब्देन प्रति-पूञ्याऽभिनिः-छतो ॥१५॥ [१६
१५] अव्रवीत् त॒ समीपस्थं दशग्रीवो महोदरम् ।
उपतिष्ठन्तु मे रीत्रं चारा अंति-षिचक्षणाः ॥१६।॥ [९७
१६] ततश् चारार्भं च रिवः पराऽऽप्ताः पाथिव-सासनाव् ।
उप-स्थिताः प्राऽञ्जख्यो वर्धयिता जयाऽऽरिषा।।१९७।। [१८
१७] तान् अत्रवीत् ततो वाश्यं॑राषणो रक्षसाऽधिपः ।
चारानपस्येयिनःशुरानभक्तन् पिगत-पाध्वत्रान्॥।९८।।[९९
९८] छन्ना गच्छत रामस्य व्यव-सायं परीऽऽक्षितुम् ।
मन्त्र केऽभ्यन्तरास् तस्य प्रीतिं केन सदा गतः ॥१९॥ [२०
१९] क वसत्य् अद्य रजनीं कतरेणेष्यते पथा ।
विज्ञाय निपुणं सवम् आ-गन्तन्यं विशेषतः ।॥२०॥ [२९
२०] चरेण विदितः शुः पण्डितेर वसुधाऽपिवैः ।
युद्ध ठंस्येन यत्रेन सर्मा-साय निर्-अस्यते ॥२१। [२२
२९] चाराम् तुते तथेत्य् उक्ता प्रहृ राक्षसेश्वरम् ।
प] ज्ञां पुरतः कृता हृष्टाय चक्घुः प्रदक्षिणम् ।* [२३
१. संर फयौ । म~तो । २. अ-नस्ति ॥ ३. अ-नास्तिः ॥
ध. म-उपस्थाप्यतु । ‰. रा२ फ-इति वि ० । म-इव वि० ॥ £ ल र-चारास्च .
चत्वारः । फ-चाराः सत्व° ॥ ७. रा२ अ-प्रति"" नः । ८. अ-°गतवेतनान् ॥
६. प्र रार-०सायान् । १०. प्र-केठुचरास् ॥ ११. म-आगन्तव्यमरेषतः ॥
१२. ० ब-स्हितः । ल र-व्यहतः । म-त॒ हतः । १३. रा२-युदर स्वत्पेन । फ़ म-
युदधेष्वत्पेन । १४. रा१ ल१ लर ब श प्र-समाद्यास्य ॥ १५. रा+ ल १ लर
बृ अ प्रू-्रहे राक्षसेश्वर । १६. रा फ म-नास्ति॥
युद्ध-काण्डम् । ५ । २७। २७
कृत्वा प्रदक्षिण जग्मुर् यत्र रापः स-रक्ष्मणः ॥२२।) [२४३
२२]ते सु-बेखस्य चैटस्यं समीपे राम-लक्ष्मणो । [२९
आ-सेदुर् हरि-सेन्येन से-उतो स-पिभीषणो ॥२३॥ [ध
२३] पर-च्छनांश् चरतस् तञ्रं॑तान् ददश्षं वि-भीषणः। [२५३
२४ | विज्ञाय व (! वँ) चन तेषां स चक्रे राक्षसेश्वरः ।२५।) [ध
पते दष्टा वानरवरं राक्षसा वानराऽदिताः । [पि
२.४३ | पि-षेदुर भयं-सन्तस्ता नि-गरहीता यद्-कच्छया ॥२५॥ [२७
वानरैर अर्दितास् ते तु बि-कान्तेर् धु-षिक्र्मौ; ।
२५] पुनर् डम् अनुप्राऽऽप्राः सन्तो नष्ट-चेतसः ॥२६। [२९
ततो दश्-ग्रीवम् उप-स्थिताः पुनश्
चरा विर् नित्य-चरा निशा-चराः ।
गिरेः यु-वेरटस्य समीर्प-वतिनं
॥\॥ न्य्-अवेदयन् भीम-बटं च तद् बटम्।।२७।। [३०
इत्यप रामायणे युद्र-क्ीण्डे चाराऽ्ुम्ेषणं नाम
पञ्चमः सगः ॥५॥
१. राजल. प्र-गत्वा वेरुस्य रौ० । ल०ब-गत्वा सुवेलरौ० । म-ते तु वे° ॥
२. सय१ ल" लर बश्च प्र-चरतश्वात्र । ३. प्र-चैषां 9. गार फ़ म-नास्ति॥
५. रा ल च प्र-निषेदुर् भय० । रार फ म-विभीषणेन सन्त्रस्ता । £ मते
गृहीत्वा ॥ ७. म्र रार फ म-°चविक्रमैः॥ ८. रार फ-०पवासिनं । ६. फ-
तद्रत् ॥ -१०. ल ब अ प्र-लंकाकाण्डे ! रा२ म-लंकापर्वणि । ११. ल₹ म-
चारादुप्रवेरान ॥
[वं-2;= [षषः सर्गः] [दा - २० |
यीऽऽक्षमाणं विषण्ण तु साट शोक-कषितम् ।
%] मयान् जडी-तेर अद्ध; वसन्तम् इव पन्न-गम् ॥१।॥ [प
उवाच पर-हसन्त् एव रप्रणो भीम-दशेनः ।
२] अ-यथावच् च ते वर्णो दीनश्च् चाऽसि निग्रा-चर ।
नाऽसि कच्-चिद अमित्राणां क्ृद्धानां वशम् आ-गतःर [प
३] इति तेनाप्तु-यष्म् तु वचो मन्दम् उद्-ईरयन् ।
प] महा-राक्स-शादटं शदखो वाक्यम् अव्रधीत् ।२।। [प
्ठ]न ते चारयितुं शक्या राजन् वानर-पुङ्घषाः । [५उ
पि-करान्ता बल-वन्तश्च् च राघवेण च रक्षिताः ।।*॥
५] नपि सं-ताषितुं शक्याः सं-प्॑नोऽपि न टठैभ्यते । [६
स्वै-तो दस्यते पन्था वानरैः पर्मतोपमैः ॥५॥
21 प्रविष्ट-मातो ज्ञातोऽहं बटे तस्मिन्त् अ-वीरित ; । [७
तथा शृदीतो बहिभिर् वहू-पा विप्र-कषितः ॥६॥
७] जानुभिर युष्टिभिर दन्तेस् तेश्च चांऽभि-हतो भश । [८
विप्र-णीतोऽस्मि वंडिभिर् हरिभिस् तैर अ-पर्पणैः ॥७॥
८] परि-णीय च स्वेत नीतोऽहं रम-संसदि ।[९
रुधिराऽऽप्डुत-सवाऽड्खो षि-हूख्ण् चाऽजितेद्धियः।।८।॥
१. म-तेजजेरीकृतेर् ॥ २. प्र-किंचिद् । ३. म-च निशाचर ॥ ४. रा५ ल~
लर व अ प्र-च्डरि्स् ॥ ५. रा१ ल१लर बद फ-वार० ॥ ६. लप
लर ब अम्र फ़-नापि संभावितुं। रारन संभावयितुं । ७. अराजन् वानरः
पुंगवाः । ८. फ-नास्ति ॥ £. रार म-अवारिते । १०. रार फ-ततो ।
११. रार फ-पम्प्रवभितः ॥ १२. रार म-चापि हतो । १३ प्र रार
फ़ म-दरिमिवेल्वद्धिर् ॥ १४. ब् रार फ म-मीतोहं ॥
युद्धकाण्डम् । ६ । १८ । २९
४
९] हरिभिर् वध्यमानश् च याचमानः कृताऽअछिः ! [९०
राघवेण परि-त्ातो जीवन्न् एव यद्-कऋच्छया ॥*९॥ [११
१०] पर्ष ॒रक्ष-शिखाभिश्् च पूरयिता महाऽर्मवम् ।
द्रारम आहत्य लङ्काया रामस् तिष्ठति साऽऽयुधः।|९०॥ [१२
९९] गारुडं व्य्-उमं आ-स्थाय वानरैर बहुभिर् इतः।*
भां वि-षज्य महा-तेर्ना छ्डाम॒एवोप-वतेते ॥९९॥ [९३
१२] पुरी-पाकारम आ-यातः कषिप्रम एकतरं कुरू ।
सीतां वा सम्य-यच्छाऽऽय युद्धं वा संवि-पीयताम् ॥९२।।[९४
९३] सं रुषाऽथोत्-पपातेवं॑तच् चछू्वा राक्नसाऽधिपः ।
शार्दू सु-महद् वाक्यम् अथोवाच स रावणः ॥९३॥ [१५
९४] यदि मां प्रति योत्स्यन्ते देव-गन्धव-दानवाः ।
नैव सीतां भ-यच्छामि सर्व-रोक-भयाद अपि ।॥|*५।। [९६
९५] एवम् उका महातेजा रावणः पुनर् अव्रवीत् ।
चरिता भवर्ता सेना शुराः के तत्र वानराः ॥१५॥ [१७
९६] कीदशाः कति वा सौम्य वानरा ये दुरा-सदाः।
प] कस्य पुत्रां च पोर्चांश् च लं समा-हाहि राघ्नस ॥२९६॥ [९८
१७] तद अंतर प्रवि-र्धस्यामो त्रौखा तेषां वटाऽवटम् ।
अ-वरयं बल-संख्यानं कतव्य युद्ध-रिप्सुना ॥१७।॥ [१९
१८] अथेवम् उक्तः शारदो रावणेनोत्-तेश् चरः ।
१. म-नास्ति । २. प्र-परिन्नातो । ३. अ-इव । ¢. मनात ॥
४. फ-यूथम् ॥ £. रा१ ल० लर ब अ प्र-मनपेवोपपनना्ध ॥ ७.
रार पफ-ज्कक्षयाद् ॥ ८. फ-चारिता भविता ॥ &. रा२ फते ।
१०. म-तेषां । ११. रा फ-पृतराः प्रपोत्राश् । ०१२. रा२ फ-तत््वमाख्याहि ॥
१३. रा२ फ-तथात्र | १४. रा२ फ-प्रतियोत्स्यामो । म-प्रतिपत्स्यामो ।
१५. प्रज्ञातं । १६. सा ल१ ब आ प्र-चैव ॥ १५७. स्- °नोत्तरस्वनः ।
३० वास्पीकीय-रापायणय् ।
इदै वचनम् आरेभे वक्तं राधण-संसदि ॥९८॥ [२०
१९] ऋक्षराजस्य पुत्रोऽत्र शजन. रात्नां घुदुर-जयः । [२१
२०] पितापदह्-मुतश् चाऽत्र जाम्ब-वान् इति वि-श्रुतः ॥१९॥ [प
सहसरांऽख-घुतः श्री-मान् सु-प्रीवो वानरेश्वरः ॥
प] राक्षसानाम् अ-मावायं स-बरः समुप-स्थितः ॥२०॥ [५
२२३] सु-षेणल् चाऽ धर्मा ऽऽत्मा पुरो धर्मस्य वीर्थ-वान् 1
सौर्म्य: सोमाऽऽत्मनश् चाऽत्र जच दधि-सुखो हरिः २१ [२३
२३] सु-सखो बि-मुखग् चैव वेगदर्शी च वानरः; ।
रथ्पू] भ्रल्युर वानररूपेण रतैतुम् षां प्र-वेशितः । [२४
| स्वयं-मुवा महा-राज मृष्योः पुत्राच्च च ते -स्पर्ताः॥२२।॥ [प
पुत्रो हताऽशनस्याऽ्र नीरः सेना-पतिः स्वयम् ।
प] अ-निरुस्य च पुत्रोऽत्र हूनु-मान इति विश्रुतः ॥२३। [२९
प] नप्ता शक्रस्य दुर-प्षो बल-वान् अङ्गदो युवा ।
२४३] मेन्दश् च द्वि-षिदस् चेषवीरो ताब् अंधिनोः सुतौ ॥२०।[२६
पुत्रा विवस्वत् चाऽत्र पञ्च काटाऽन्तकोषैमाः ।
२५] गजो गवारक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः } ॥२५॥ [२७
श्वेतो ञ्योतिर्-युखन्न चाऽत्र भौं सकरस्याऽऽत्म-नाबर उभौ
२द] वरुणस्याऽऽत्म-जश् चाऽ हेम-कूटः पताप-वान्।२६॥ (२३
१. रा१ तलप लरवद् म्र म-राजा ॥ २. म-वानराणां महाबाहुः । महाबाहुः ।
३. अतः परमधिकः पाठः --रा१ ल० लर ब्म प्र-अंगदो युवराजश्च
तारापुत्रः शतक्रतोः । कदनं यस्य पुत्रेण कृतमेकेन रक्तसाम्॥ ४. रा „ ल
लर बच प्र मदः । ५. म-चापि | ६. रा लत लर बञ्म्र-
राजा ॥७. रा० लन लर बअ-तनुमेकां । फ-तदर्मायां । ८. ब-सम्मताः॥
६. म-बली | १०. रा० जलनल वद प्र-अखिनीसुतो ॥ १९१. प्रचेवस्व-
ताश् । रार फ़ म-वरेैवस्र्य् ? १२. रा० ल, लर ब अ-कार्छातकयमोपमाः |
रार फ म-पच कालनलो० | १३.रा+ ल" लर ब प्र म-ररमो ऋषभो ॥
१४. रा५ ल ल ब अ प्र-ज्योतिषुत्ल । १५. पौ-नास्ति ॥
युद्ध-काण्डम् । ६ । ३५ । ३१
विश्वकर्मै-पुतस् चाऽत्र नखो नाम महा-कपिः । [३४
२] येन सेतर महान् बद्धः सागरे वरुणाऽऽख्ये ॥२७॥ [7
२७उ] दश वानर-कोर्योऽत्र शराणां वयुद-काष्किणाम् ।
श्री-मतां देव-पुत्राणां शेषान् नाऽऽख्यातुम्उत-सहे।।२८।। [२८
२८] पुत्रो दक्ष-रथस्याऽच्र सिह-संहननो युवा ।
२९पू] दूषणो नि-हतो येन खरय् च ति-रिरास् तथा ॥२९॥ [२९
वारी च निहतो येन कवन्धन्् च महा-बरः । [प
३०पू] वि-राधक्् चैष दुर्-पर्षो राक्षसो ऽनन्त-विक्रमः॥२०॥°
२९३] नाऽस्ति रामस्य सगो विक्रमेण तु कश्-चन । [३०
३०३ | वक्तं नशक्यो रामस्य षि-करमे(म-)सद्शो मुवि ॥२३१॥
जनस्थान-गता येन वन-्हैथा राक्षसा हताः । [३१
प] एष सां सम-अरे योदधु उद्-यतः सु-पहाषरः ।३२॥ [7
छक्ष्मणन् चौऽपि धमोऽऽत्मा मातङ्गानाम् इवर्षभः
३१] यस्य बाणपथं प्राऽऽप्य न जीवेद् अपि वासवः ।|३३।। [३२
राक्षसानां वरिष्ठ च तवं राता षि-मीषणः |
३२] परि-गर पुरीं लड राघवस्य हिते रतः ॥२४॥'° [३५
इति स्वं समा-ल्यातं तषेदं द्विषतां बलम् ।
३३] सु-वेटेऽधि-षटितं शेरे रोषे कार्ये भवान् गतिः ॥२५॥ [३६
इत्या रामायणे युद्धकाण्डे चार-प्रत्यागमनं चम
षष्ठः सगे: ॥६॥
१. फ-नासि ॥ २. रारफ म-रोषं ॥ ३. म-नासि ॥ ४. प्र-च । ५. रा
त लरब ख प्र-विक्रमो ॥ £. म-ये च । ७. ल०लर ब-वसता । ८. रार फ-
सेष त्वां" ""जतुं । &. रार फ म-सगणो वटी ॥ १०. रा+ल-लरवञअ
प्र-चात्र । रार फ म-चैव। ११. म-जीवेत्पुरुषरो वटी ॥ १२. ब्-तथा । १३.
म-नासि ॥ १४. म-ण्टे राघवः ॥ १५. ब श्र प्र-रंकाकराण्डे। रार-नासि ।
म-कंकापर्वंणि । १६. ल र-चारप्रत्यागमं । रा २-चारप्रत्यागमो । प-चारप्रत्यागमनो ।
१७. रार नास्ति ॥
[ वै-७ {= [ सप्रमः सगः] =[ दा-२३५)
ततस् तम् अक्षोभ्य-बरं राष्सौाऽपिपतिं चराः \
प] सु-वेखे राघव. रेखे नि-षिष्ं प्रस्य-अवेदयन् ।९॥ (९
चारेभ्यो रवणः श्रुखा पराऽभ्प रामं महा-बटम् |
९] जाताऽऽयासो ऽभवत किंचित सचिषांश् चेदम् अव्रवीत् २ [२
भ्री-मन्तो मन्निणोऽभ्य्-आरे ममाऽऽयान्तु समा-हिताः।
प] जा-सन्नो मन्ब-कलो हि सम्पाऽम्प्रा रिपवो मम ॥२।। [३
तस्य तच् छसनं श्रुता मन्व्रिणोऽभ्या-गता दतम् । [४य्
२] शिरसा तं प्र-णम्याऽथ तस्थुः प्राऽज्जख्योऽग्र-तः ||| [प
ततः स॒ मन्यामास्र सचिव सह रवणः [ष्ड्
प] मन््रयित्वा च दुर्-धषः क्षमे यत् सम्-अनन्तरम् ।
उ] वि-सजंयित्वा सचिवान् आ-विवेश्च स्वम् आ-टयम्।।८५।। [५
ततो राक्षसम् आ-नाय्य षिद्युज्-जिहं पहा-वटम् ।
५] मायातिनं पहा-घोरस् अब्रधीद् राक्चसाऽपिषः ॥*६।।* [६
&उ] मोहयिष्यामरे सीतां मायया जनकाऽऽत्मनाम् । [७उ
माया-पयं राम-किरो गृहीता रक्षस क्षणात् 1
७] मां ठं समनु-तिषेथा महच् च स-गरं धतः । (७ [<
९पू] तस्मै वषटोऽभवद् राजा भ-ददाव्ू अथ भूषणम्
<पू] एवम् उक्तस तथेत्य् आह् विद्युम्-जिहयो निशा-चरः॥८। [२
१. रा फ-लंकाधिपतये । २. म-नासि ॥ ३. प्र रा२ फ़-जतत्रासो° ॥
ध. रा२ फ-०कालोभ्य ॥ ५. रा० ल५ लम्ब ञ्र प्र-मदहाघोरं प्रविश्याथ न्यव-
सद् यत्र मैथिखी ६. अतः परमधिकः पाटः--राग्लन्लरबय् प्र म-विद्यलिहं
तदानीं स प्रात्रवीद् रा्सेश्वरः ॥ ७. रा२ फ-राक्षसाऽ्दूमुतं । द. म~नास्ति ॥
६. फ-समुपति ° । १०. अतः परमधिकः पाठ रार फ-संप्रहृष्ठो विवेशाथ
अशोकवनिकां श॒भां । ११, रा फ-महावलः । १२. म-नास्ति ॥
युद्धकाण्डम् । ७ । ९८ । ३३
ततो दीनाम् अनदीनाऽङीं ददश धनदाऽतुनः, । [९१य्
१०] चिन्तयन्तीं स्व-भतोरम् अशोक-वनिकां गताम् ।
उपाऽऽस्यमाना घोराभी राक्षसीभिर् अदृर-तः ॥९4॥ [२२
९९] उप-छ्य ततः सीतां भर-हषं नाम पूरयेन् ।
इदं च वचने हृष्ट उवाच जनक्ाऽऽत्पजाम् । [९६
१२]अधो-मुखीं स्थितां वाराय उर्द्-आसीनां पराङ्-मुखीम्९०[९१३
सान्त्व्यमाना मयामभदरै मां मेति प्रति-डरपसि ।
१५] खर-हन्ता स ते मतो राघवः सम्-अरे हतः ॥११॥ [१७
छिन्न ते सवै-था मुरं दर्षस् ते नि-हतो मया।
१६] व्य्-असनेनाऽऽस्मनः सीते मैम भाया भविध्यसि।।१२॥ [१८
पि] अद्प-पुण्य निषरत्ताभ्थं मूढे पण्डित-मानिनि । ।
१८] भूर्ण भतुर् वधं सीते घोरं दत्र-वधं यथा ॥९३।। [२०
उपाऽऽगतः समुद्राऽन्ते मां हन्तु शिर रापवः ।
९९1] बानरेन््र-पणीतेन वरेन पहता उतः ॥९५।। [२१
सननि-विष्ठः सम्-उद्रस्य तीरम् आसाद्य दक्षिणम् |
२०] बखेन महता रामो व्रजत्य् अस्तं दिवा-करे ॥९५॥ [२२
अथाऽध्वनि परिश्रान्तम् अथे -रात्रे स्थितं बलम् ।
२१] सुख-घुध्र समा-सा् चारितं प्रथमं चरैः ॥९६॥ [२३
तत॒ प्रहृस्त-पणीतेन वशेन पहता मम ।
२२] बलम् अभ्या-हतं रात्रौ यत्र राजा सख राघवः ॥९७॥। [२४
शाः परि-धाच् चैव गदा दण्डा महाऽऽयसाः।
९. प्र रारफ-सतरमदध्यायन्तीं। २. म्-नास्ति ॥ ३. रारफ-द्धनां तरात्मना।
. रा त तर अ-उपासीनां । रार फ म-उपविष्टं ॥ ४ प्रमा
मामिति प्रज } रार फ म-यमाभ्रित्य प्रज० ॥ £. म-नास्ति ॥
म-यथाध्वनः ॥ ८. रार फ-°रान् परिघांश्। £. रार फ-ग्दण्डान् ।
९०. ₹२१२-महाजतन् \
थ वास्पीकीय-रापायणम् ।
२३] बाण-नाखानिं शृट्नि भास्वराः कूट-मुद्रस;।॥१८॥ [ २५
प] शक्ती?) च तोमरा चित्रां जा) चर्मणि मुमुलानि च।
उदु-यम्योद्-यम्य रक्षोभिर् वानरेषु नि-पातिताः।१९।। [२६
२५] अथ सुप्रस्य रामस्य पर-दस्तन प-माथिना ।
अ-सन्रत् कृत-हस्तेन सरन् छिन्नं पहाऽसिर्ना ॥२०। [२७
२६] उत-पतंस् ताडितः पष्ट नि-पतंश् च यद्-कच्छया ।
२७] दिह वि्-ढतः पूवां रष्मणः पएव-गेः सह ॥२१॥ [२८
घु-प्रीवो भ्रीवया चान्तो भगप्रयाँं पएवगाऽपिपः ।
२८] निरस्त-हतुर् आ-कारे हनु-मान् राक्षसैर हतः ॥२२।। [२९
इन्द्रनानु-षुजातुभ्यां जानुभ्यां पतितो मुषि ।
२९] पष्टिेर् बहु-धा छिन्नः पतितः पाद-पो यथा ॥२३॥ [३० `
मन्द् च द्वि-विदश्् चोभौ नि-हतो वानरौ रणे ।
३०] प्र-धंसन्तौ नदन्तो च रुधिरोघ-परिप्ठुतौ ॥२८।। [३१्प्
युधि विक्रम्य पुत्रेण मम शक्रजिता किर 1`' [प
३९] असिनाऽभ्या-हतच् छनः प्रकीणे-सुमहाबरः 1 [३१
वि-चेषते चं पेदिन्यां पनसः पनसो यथा ॥२५॥ [३२
३२] नाराचैर बहूमिर् भिन्नः रेते दधि-मुखः पुरा ।
कु-यदिः कुमुदाऽऽर्करो नि-कुः सायकैः कृतः ।२६। [३३
३३] अद्ध-दो बहुभिर् भिन्नः शीः रोषेश् च राक्षसैः ।*“
पतितो रुषिरोद्रारी भतो नि-पतितोऽङ्ग-दः ॥२७॥ [३४
१. सर फ-°रान् कूटमुद्ररन् ॥ २. रार फ-चक्राणि । ३. सार फ
वानराश्च ॥ ४. त बं रार-महात्मना ॥. शाञ-उत्पतन् खण्डितः । £. म.
च विदत ॥ ७. प्र-परतोसो ॥ ८. रा+ ल ० ल२ व प्र-निहतो। £. रा ल
लर बश्च प्र-बहुभिरश्॥ १०. रार फ-निस्वनन्तो ॥ ११. म-नास्ति। १२. रा
ल१ लर वच प्र-°्ना न्याहतश् । फोण्ना निहतश् । म-०°ना च हत् । १३.
रार फ़ म-अभितिष्ठति । १४. म-पत्नगो ॥ १५. म-दरैर् । १६. रार फ-कुमुदस्च
महातेजा । ९७. म-नास्ति ॥ १८. रा२ फ-शुलेरासाय । १६. रार फ म-क्षितो ॥
युद्धकाण्डम् । ७ । ३७। ३५
३४] ह्येर् अन्येश्(¢न्ये) तथा नागे रथे चक्रम तथा परे।
शयाना रदितास् तत्र केपयः कुटिकिर् अपि ॥२८। [३५
३५] प्रहताश्च चाऽपरे ठ हन्यमाना जघन्यतः ।
अनु-पपन्ना रक्षोभिः सिंहैर इव महाद्विपः ॥२९।। [३६
३६] सागरे पतिताः केचिद् गगन केचिद् आ-श्रिताः ।
बर्राक्षान् समा-रद् वानरैर व्यति-पिभ्िताः॥३०।। [३७
३७] सागरस्य तै तीरेषु सागरोपवनेषु च ।
पिङ्ाऽक्षास् ते विरूपाऽक्षेर बहुभिर् बहवो हताः ॥२३१॥ [२३८
३८] एवं तेऽभि-हतो मता स-सेन्यो मम सैनिकैः ।
प्र-म्ठानं च रजो-ध्वस्तम् इदं तस्याऽऽहृतं शिरः ॥३२॥ [३९
३९] ततः परमदुधर्षो रावणो राक्षसेश्वरः ।
शृग्वन्त्यीस् तत्र वैदेक्षी राक्षसीर इदम अव्रवीत् ॥३३।। [४०
४०] राक्षसं पोर-कमोणं विध्युज-जिहं प्र-वेशय८थ) ।
तेन तद् राघव-शिरः संग्रामात खयम् आ-हतम्। २४।। [४१
४९] एवम् उक्ताम् तु राष्षस्यो रावणेन दुर-आस्मना ¦
प] निर-नग्मुस् त्वरिताः रीर विद्युज्िह-निवेश्नम् ।॥२५॥ [ए
४२३] विदयुभ्-जिहो ग्रदीलाऽय शिरमं तत् स-रराऽऽसनम्।
णाम शिरसा ईला रावणस्याऽग्र-तः स्थितः ।३६॥ [४२
४३] तम् अव्रवीत् ततो राजा राणो राक्षसं स्थितम् ।
विधंज्-जिहं समा-लोक्य समीपे परि-वतिनम् ॥३७।। [८३
१. रार फ-प्रचारा गोगंणरिि । म-प्राकारेगोगणेरिव ॥ २. रार फ
असिभिस्त्वपरे । ३. रा० तलर-णद्विपः। 9. प्र-नास्ति ॥ ५. लर रार फ़ म-च॥
£. प्र रार फ म-सेनया | ७. रार फ म-प्रताक्षं ॥ ८. रा२ पए-गण्वन्त्यां तत्र
वैदेह्यां ॥ ६. अ-नास्ति | १०. रार फ -म-नास्ि । १९. अ रार्फ
म-नासि ॥ १२. रार फ-०जिह्स्ततो गृह्य सरिरस् १३. अ म-नासि । १४.
श्-नासि ॥ १५४. रार फ-महाजिदहं ॥
३९६ वारमीकीय-रामायणम् ।
४८] अप्र-तः कुर सीतायाः शीघं दाशरथेः शिरः ।
अव-स्थां पश्चिमां भुः कृपणा साधु पर्यतु ॥३८॥। [४४
४५] एवम् उक्तं तु तद् रक्षस् तच् छिरः भिय-दशनम् ।
पुरो निःक्षिप्य सीतायाः क्िमम् अन्तर् अथीयत।२९॥ [४५
४६] रावणश्च. चाऽपि चिक्षेप भास्वरं कै्ुकं तदा ।
चिषु छोकरेषु वि-ख्यातं रामस्येतद् इति व्रवन् ।४०। [४६
तद् रक्षसा तेर्न शिरः स-का्ुकं
पि-शीयमीणं स-शचरं मरी-तछे ।
निवेद्य तस्याः सम-अरे हतं पतिं
पि] ततोऽब्रवीत् तां भव मे वशाऽतुगा।।*१।। [८८
स॒ रवणश्च चारू-दतीं पति-चतां
निर क्षय भैर व्य-असने चिकीरषिताम्।
उवाच सीतां किम् अवेक्ष्यम् अस्तिते
५८] मवस्व भायां मम मत्त-कारिनि ॥४२॥ [7
इत्यप रामायणे बुद्र-काण्डे माया-रिरो-ददौनं नाम सप्तमः सर्गः ॥७
९ € नदा
[व-८।= [अष्टमः सगः] = दा-३२]
९पू] सा सीता तच् छिरो षरा तच् च काभुकम् उत-तमम्। [श्
२पू] नयने मुख-कणं च पत्युस् तत॒ सदशं ॒शनैः ॥९॥ [रप्
प] मुखम् इन्दु-पभं सोम्यं भतः कमललोचनम् । [ए
९. प्र-उ्तश्च | २. रा१ ल१ लर वच प्र-उपनि० ॥ ३. प्र-सरारं
भास्वरं ॥ ४. रा० ल= लर ब अ-स र० | प्र म-स विदयुनिद्वेन । ४. रार फ-
विकीयै° ॥ ६. ब शख प्र-स्कार्काण्डे | म-ठंकापर्वणि ॥ ७. अतः परमधिकः
पाठः-रा१ ल लर ब अ प्र-सुप्रीवप्रतिसंसगमाख्यातं च हनूमता ।
८ रा१ल१लर अप्रा फ स-ञुखव्णं ॥ |
युद्धकाण्डम् । ८ । ९९ । ३७
२उ] केशान् केशाऽन्त-देशं च तं च चृडा-मणि छभम् ! [२
प] सु-शिष्टंग च सु-सखमांर् चैव पाण्डरा दरनांस् तथा ।२॥ [7
एतेः सैर अभि-तनानैर् अभिज्ञाय मु-दुःखिता `
३] षि-जगहीऽथ कैकेयीं करोशञन्ती कुररी यथा ॥३॥ [३
स-कापा खह केकेयी ममाऽऽ्यां सँ मषिष्यति।
८] कुलम् उत-सादितं सवै य्या कृलह-श्ीखया ।॥*॥ [४
आयोयाः किं नु कैकेय्याः कृतं रामेण धि-प्रियम् ।
५] यद् ग्रहाच् चीर-संवीतो राघवो विप्रवासितः ।८५॥ [८
एवम् उक्ता (श्रा) त॒ वैदेही वेपमाना तपिनी !
६] जगाम जगतीं बाख चिन्नेव कदी यथा ॥2॥ [2
सा सुहूतीव सशया(द्-स्था)य प्रति-छभ्य च चेतनाम् ।
७] तच् छिरः समुपाऽभ्प्राय वि-टछपाऽऽयतेक्षणा ।9। [७
हा हताऽस्मि महा-बाहो वीरत्रतेम् अनु-त्रता ।
८] इयं ते पश्िमाऽवस्था पम हेतोर् उपस्थिता ॥८।॥ [८
९पू] भेथमं मरणं नायः पैश्युः पुण्यम् इति स्पृतम् ।
मयि कृस्पात स अ-उत्तायां कारेनाऽसि नि-पातितः।।९। [९
९०] दुःखाद् दुःखं प्-पन्नाया मानायाः शोकसागरे । [१०यू
राक्षसैर बीर सं-पक्तो हतम् तवं मम कारणात् । [५२
११] योऽपि माम् उद-यतप् त्रातुं सोऽपि खं फिर पातितः १०[१०३
हा श्वभ्र् मप कोरसेस्या सया वस्सेन राच्च ।
१. रा, ल ब अ-शरष्ठा् सुस्त । लर-घरे्ठश्चव स्मांर् । २.
रा१ तर ब चख प्रसर फ म पाडुरान् ॥ २. रा१ ल) लर ब
्प्र-च । £. रा लव्-यथा॥ १. रा? लप लर व अम्र रारम्-
वीरसंभूतो 1 £. म-्वोऽयं विवाधितः ॥ ७ रार फकंतेव ॥ ८. रार
फ-समुपादाय ॥ &. म-प्रमाणं । १०. प्र-प्श्वालत्पुर् । १९१. रा१ल> लेर
ब श्र-जीवत्यं सयि कस्मा््वं ॥ १२. अ-नासि ॥ १३. सार फ म-रौरत्ये ।
३८ वाल्पीकीय-रापायणम् ।
१२] वस्येनेव विना पेतुर धि-वश्ा वत्सला कृता ।॥९९।॥ [९९
आदिष्टं दीम आयुसं ते येर् अचिन्त्य-पराक्रम ।
९३] अन्-कटतं वचनं तेषाभ् अस्पाऽऽयुर् असि राघव ॥*२।। [९२
अ-छं श्रद्युम आपन्नः कस्मात् खं नय-शारस्-वित् ।
९.४] व्य्-असनानाम् उपा्थ-ज्ञः कुषः परिवर्जने ॥९३। [९४
९८पू ] अथ-वा वञ्च्यते परज्ञा प्राह्गस्याऽपि समन्ततः ।
९दपू ] पचत्य् एव महान् कारो भूतानि प-युर् अ-व्ययः | १४। [९३
१७३] उप-रेषे महा-बाहो मां विहाय सु-दःखिताम् ।
९८य् | प्रियाम् इव भियां नारी प्रथिवी प्रथिवीऽऽश्वरः|१५॥ [१६
१दउ] सं तया खं प॑रि-ष्वञ्य रौद्रया पु-नृशषंसया ।
२७१ ] काछ-रात्या समा-छि्र नीतः कमल-लोचन ।!९६। [१५
क गतस् तं महा-बाहो पां वि-हाय तपस्विनीम् ।
प] द (श) तमि इव रणे भूमि विना पाथिवरषभः।॥१७॥ [प
१८३] सुखोचितं शरीरं ते सु-रूपम् अपि राघव । [ष
अचितं सवदा यत तद् मन्ध-मास्याऽतुलेषनैः ।
१९ | इदं तव शरीरं तु षिथ-ीभं मरी-तटे ॥१८। [१७
आर्येण नतु पितरात्रम् आर्य पाअ) यै (१ येश्)चराजभिःे
२०] पुण्य-वद्निः क्रिया-वद्गिर नन स्वरे समा-गतः ॥१९॥ [१८
दिषि नक्षत्र-मूतं च तथा कऋतु-कृत-देम् ।
१. रार फ म-विवत्सा॥२. प्र-अपि | म~इति। ३. अ-नासि ॥
४. अनसि । ५. स-पखितेने ॥ £. रार फ म-नश्यते । ७ रार
फ म~सतस्तवे । ८. गार ब प्रप्भवोन्ययः ॥ £. ल्ञर-उपदेशो । १०,
रार फ मुभा १९. रान-प्रथिव्यां |} १२. प मतया त्वं संपरि०
१३. अ-पुद्ःखितां । १४. रा ल० लस्वद् ग्र-ग्रियां \ १४. रारण
तव । १६ रार फ़ म-सततं ॥ १७. रा+ ल० लरवञ् प्र-ग्द्धिस् तूर्णं ॥
९८ मत्वा । १६. प्र-तथः सवैक्रवुवम् । रा२ फ म-महाक्रतु° ।
युद्धकाण्डम् । ८ । २९ । ३९
२१] पुण्ये राजभिवश-धभ् आत्मनः समवेक्षसे ॥२०॥ [१९
किंमांन पर्स राजन् किं चमा नाऽभि-भाषसे
२२] बाणं वास्य सम्बाऽऽप्ा स-वणां सह-चारिणीम्।२९।[२०
संश्रुतं ग्रह्णता पाणि मजिष्यामीऽति यत् खया |
२३] स्मरं तर्न् मम काकुस्स्य नय माम् अपि दुःखिताम् ।२२। [२१
कस्मान् मां लं बवि-हायेको गतो मतिमतां वर ।
२४] अस्माल् लोकात् परं छोकं दुःखिताम् इह धामिक।।२३। [२२
चन्दना ऽगुरु-दिग्धं चत् परि-ष्षक्तं चुरा वैया ।
२५] क्रव्याऽद्विस् तच् छरीरं ते नून हि परिकृष्यते ॥२४। [२३
अश्िष्टोमाऽऽदिभिर् यज्ञैर् इष्टवान् आप्न-दक्षिणेः
२६] अथि-होत्र्मण सत-कारम् अहेय तं नोप-टप्स्यसे ॥२५॥ [२४
प्रव्रज्याम् उप-पनानां चयाणाम् एकम् आ-गतप् ।
२७] ॑ि-परकष्यति को्रसया लक्ष्मणं सोक-अटसम् ॥२६।। [२५
तस्याः सम्परि-प्ृच्छन्त्या हरणं मम रक्षसा ।
२८] तव चाऽऽख्यास्यते वीर् सोौध्धिके राक्चसेर् वधम् ।(२५७॥ [२६
सा लां विनि-हि(ह्फतं श्रा मां तथा राक्षसेर हताम्।
२९] हृदयेन विदीर्णेन कोर्षंल्या न मविध्यति ॥२८]। [२७
मम हेतोर् अन्-आयोयास् त्वे हतः पाथिवाऽऽत्मन !'
ए] राम सागरम् उव-तीर्य मवान् रः नि-हतो निरि॥२९॥ [२८
१. म-नासि । २. प्र-संत्रासां ॥ ३. रा० ल) लर ब अ
प्र-सस्मरन् ॥ ४. रा१ तञ लर वं अ प्र-त्यक्त्वा मां मन्द्भागिनीं ॥
८. स-कलव्याणरचिरं । ६. रा ल रब प्रते कस्माद्धिपरिवर्तते ।
७. प्र रार फ म-विपरिकरष्यते 1८. स-ब्होत्रादि । £. प्र ष म
संस्कारम् ॥ १०. रा ल१लरव श प्र-एकप्रक्ष्यति। १९१.म-न्लटसा॥ १२.
रार प म-श्रुला हत पत्रं । १३. रार फ-ट्दयेनावदानन । १४. मन
भविष्यति वत्सला ॥ १९. म्र-नास्ति । १६. रा २ प.म-नास्ति ॥
6 वास्मीकीय-रमायणम् ।
साधु घातय मां शीघ्रं रामस्योपरि रवण
३०] स्व-मियस्य परियां भायां कुर कर्याणम्उत्-तमम्।३०।। [३१
शिरस्य् अस्मिंश् छिरो पेहि काये कायं नि-पेशय ।
३९] रावणाऽतु-गमिष्यामि गति भतुर् पहाऽऽस्मनः ॥३९॥ [३२
मुहूर्वम् अपि नेच्छामि जीवितुं पाप-जीवितम् । [३र्पू
३२] समा-नय सं पतिना कुरु कस्याणम् उत्-तमम् ॥३२।। [५
श्रतं मया बेद-विदां ब्राह्मणानां पितुर् ग्रे ।
३३] यासां स्रीणां भियो भती तासां खोक महोदया ३३।। [३३
क्षमा यस्मिन् दया त्यागः सत्यं घमः कृतज्न-ता ।
३४] अहिंसा चेव भूतानां तम् ऋते का गतिर् पम ।३४। [३४
इति सा दुःख-सन्तप्ना वि-र्ापाऽऽयतेक्षणा ।
३५] भर्तुः शिरो धनुश् चेव सम्प्रेक्ष्य जनकाऽऽत्मना ।३५॥ [३५
एव वि-र्प्यमानायां सीतायां तत्र॒ रावणम् ।
३६] अभि-चक्राम भतारं बखाऽध्यक्षः कृताऽञ्जटिः ॥२६॥ [३६
एतस्मिन्न् अन्तरे द्राः-स्थो रणाय न्य-अवेदयत् ।
३७] कायैम् आत्ययिकं घोरं सं-ज्ञया ्रान्त-खोचनः॥३७। [7५
वि-जयस्वाऽऽयै-पुत्रेति सोऽभि-भाष्य प्रणम्य च |
३८] आ-चचक्षे तदा त्यं राक्षसेन्द्राय पि-स्पितः ।॥३८॥ [३७
अमात्यः सहितः स्वैः प्र-हस्तस् स्वाम्र् उप-स्थितः । [३८पू
३९ किचिद् आत्ययिकं कायैम् आ-चिख्याप्ुर इहाऽऽगतः ३९[३९३
४०यू] एवम् उक्तस् ततस् तेनं राणो ग्रहम् अभ्य्-अगाव् । ` [7
१. अ रार पसुप्रिः ॥ २. रा१ लप लर वप्र रार-लेके
महोदयः । अ-खोको महोदयः ॥ ३. रा व॒ म-ध्रान्तचेतनः ॥ ४. रा
ल१ लर ब श्र-क्षन्ता ॥*५. ल२ स-सितैः । ६. प्र-त्वाजिज्ञासुर् ॥
७. रार फ म-तस्माद् । ८. ल-०्णो गृहमागतः रार फ म-निर्जगाम
महाबरः ॥ 8. प्र-नास्ति ।अतः परमधिकः पाठः--रार फ म-स हामात्यप्र-
हस्तं च ददशे दूरतः स्थितं । सर्वैः समेत्य रक्ोमिमेम्निभिः कृतनिश्चय; ॥
युद्धकाण्डम् 1 ९ ! ९ । ५९
सभां भ-विर्य वि-दधे विदित्वा राम-विक्रमम ॥४०॥ [४९
४२] अन्तर-धानं तु तच् छीषं तच् च काकम् उव्-तमम् ।
जगाम राक्षसे तस्मिन् निष्-क्रान्ते सम्-अनन्तरम् ।४१॥ [४२
४३] राक्षसेन्द्र तु भवनात् स्वयं निष्-करम्य सं-तरः ।
स मन्त्रयामास तदा मन्तं तेर् मन्निभिः सह ॥**२॥ [८३
८दपू] अति-दृरान् स्थिताच् ह अस्य बछाऽध्यक्षान् हितैषिणः।
४५ ] अव्रवीव तान नि-शाम्यैव रावणो रा्षसेश्वरः ।॥४३॥ [४४
४०उ] शीघ्रं मेरी-निनदेन र्फुट-फोराहटेन मेः ।
७५३] समाय्य सैन्यानि वि-मर्पो न क्षमो हि नैः ॥*८५। [४५
बखाऽधिपास् ते वरछ-योगम् आत्मनः
ततस् तथेति परति-गृहय तद वचः ।
सैमा-हिता मर्त-दितीय नैकरीता
प] जयाय घोषान् परि-ह्य धि-षटिताः ॥४५ [४६
दत्याषेँ रामायणे युद्धकाण्डे सीता सैभ्मोहनं नामाऽष्टमः सर्म ॥८॥
को मि या
[वै-९]= ` [ नवमः सर्गः] [दा-२३]
तां ठं एवं मोहितां द्ष्ट्रौ सरमा नाम राक्षसी ।
९] आ-ससादाऽथं वैदेहीं भियां संमयिनीं सखीम् ॥९।॥ [१
१. फ~निष्क्रम्य कृतसत्वरः । २. रा०-नास्ति ॥ ३. रा ल लरव
अ प्र रार-परं कौतूहलेन च । ४. प्र-°नयित्ला | ५. म-वेगेन महता
ष्ट्रा ॥ £ रा० ल० लर बव श प्र-वखंध्रिया । ७. फ-समास्थिता ।
म-समागता । ८. म-मठेवधाय । £. पयोधाः पररिवायं । म-योधान्
प्रतिग्रह्य ॥ १०. ब प्र-लंकाकाण्डे । रार-नास्ति। म-ठ्कापवेणि । १९१. प्र
रार पफ-ण्हनो ॥ १२. रा१ लप लर ब्यप्र फनचैव । १३. रार
फ म-्त्वा । १४. रसा; तल तर वब अ प्र म-ग्दाद्यु। १४. रार
प्राणस्मां ॥
र वार्मीकीय-रामायणम्।
स्रहि त च करता भिरं सीतया रश्यमाणया |
२] राक्यी रवमाऽऽदिष् साऽनुक्रोज्ञा टढ-त्रता ॥२।। [३
सखा ददं सखीं सीतां सरमा नष्ट-चेतनाम् ।
३] उपं-विश्योप्थि(द्-स्थि)तां ध्वस्तां वडवाम् इव पांसुभिः | ३॥ [२
पू] ताम् उवाच तथा दृष्ट्रा सरमा पिय-वादिनी \* [रउ
मा वि-षादं षिशाखाऽक्षि छरष्वे जनर्काऽऽस्मजे ॥२॥
५] उक्ता यद् रावणेन तं परत्य-जयो यस् त्वया कृतँ; ।
सखि शदेन ते भीर् मया खव स्वयं श्चुतम् ।५।| [६
द| छीनया हने शुन्ये भयम् उव-ष्टज्य रावणाव् ।
तव हेतोर् षिक्ञाखछाऽक्चि नहि मे जीवितं पियम्।)६॥ [७
८] सं-श्रान्तल् चोपनिष्-कान्तो यद् इतो राक्षसेश्वरः
तच् च मे षिदितं सवेम् उपनिष-क्रम्य मेथिलि ॥७। [८
९] न र्वैयं सौ्चिकं कतु रमस्य विदिताऽऽत्मनः।
वधर् च पुरुष-व्याघ्र तस्मिन् नेवोप-पद्यते <| [९
९०] ते च शरा हरि-व्याघ्रा विक्रान्ताः पादपौऽऽयुधाः ।
पुरा देवेश्वरेभेव रमेण परिपाछिताः ।॥९॥ [९०
९९] दीध-छत्त-युजः श्री-मान् महोरस्कः प्रताप-वान् ।
१. >+ ल~ सर ब अप्र-सातद वु ॥ २. प्र म-सतीं ।
३. रा० ल१ लर बश प्र-उपब्रत्योद्रतां ॥ £ रा० लम लर प्र-तदा ।
रार फ-ततो । ४. अतः परमधिकः पाठः--रार फ-स्नेहवेक्तव्या वाचा
सांत्वयित्वा प्रियां स्खीं । £. प्र फ-नास्ति। ७. रार म-प््युक्ं
यत्त्वया सकृत् । ८. रा० ल१ लर बं अ्र-सखीस्ने° । 8. रा१ ल,
लर ब अ-तत्सवं । म-यद्धीर् । १०. रा० ल लर ब अ-मीर प्रतिश्चतं ।
११. रा१ ल१ लर ब्म रील्या। १२. लर रार-यदिते॥ १३. रा.
लं१ लय बच प्र-राक्ताः^स्माप्रियं॥ १४. रार-वानराः। १५. रा५ ल
लर बच मर-न्पा यथा|
युद्धकाण्डम् । ९ । १९ । ३
१२पू] धन्वी संहत-उत्तोरर् भता ते भुषि चि-शरुतः ॥९०।। [९९
प] अ-क्षय्यो रक्षिता नित्यम् आत्पनश् च वस्य च |
टक्ष्मणेन सह रात्रा कुशी शाख्च-तच्छ-वित ॥९९॥ [९२
९३] हन्ता पर-बलोधानां पौषे धन्य-लक्षणः ।
न हतो राघवः सीते श्री-मान् श्ज-निवरहेणः ॥१२। [१३
१८] अयुक्ता उुद्धि-दीनेन सवे-भूत-पिरोधिना ।
इयं॑तेन नृ-शंसेन मीया मायाषिना सर्त |॥९३। [१९
९५] शोकम् ते विहतः सचः कस्यां लाम उर्ष-स्थितम् ।
धुवं ते मनते लक्ष्मीः पियं प्रीतिकरं शृणु ॥९५। [१५
१६] सं-तीर्ण;ः सागरं रमः सह वानर-सेनया ।
सननि-षिष्टः सम्-उद्रस्य तीरम् आ-साध दक्षिणम् ॥१५॥ [९६
१७] से-हृष्टः परिपृणोऽथः काकुत्स्थः सँ महाबलः ।
सहितः सागरोपाऽन्ते रक्षसेर् उप-छक्षितः ॥९६। [१७
९८] तेस् तथा प्रेक्षिता गुस्मर् दरयस् ते प्रदक्षिणाः
-ठत्तिस् तेर् उपाऽऽनीता बोऽभि-सारः पुरस्य च॥९७।।[१८
१९] एतेां श्रुता तं पु-श्रोणि पर-त्ति राक्षसाऽधिपः
एप मन्नयते सर्वेः सचिवैः सह रणः ॥१८॥ [१९
२०] इति ब्रबाणा सरमा मेथीं नष्ट-चेतनाम् ।
स्वोद्-योगेन योधानां र्द शुश्राव दारुणम् ॥१९॥ [२०
१. प-अक्षतो ॥ २. रा२ प-मेत्ता च परंसेन्यानां । ३. म-पुरुषो ॥
%. म-मायया परिमोहिता ॥ ५. रा+ ल लर वप्र फ म-विहितः।
&. रार पतां समुपा० ॥ ७, प्र-सहलक््मणः । रो२ म-ससमादितः ।
८. ग ल" ब अ प्र-सदहितैः। रार-प्रह्तैः 1 ६. रार फ-सागरन्तेषु ॥ १०.
रा२ फ-ततः । ११. रार₹-दरिटूताः। १२. रा ल१ लर ब्म प्र-रक्षिणैः।
१२. म-इदानीता । १४. स१ ल० लर ब ॐ प्र-सोभिहारपुरस्सरः॥ १५.
रा० ल लर अ प्र-एतत्तु श्रुता ॥ १६. म-सवं ॥
य वास्मीकीय-रामायणम् ।
२१] ताडितायास् तथा मेयाः श्रुखा भति-भयं . खनम् ।
उवाच सरमा सीताप इदं मधुरया गिरां ॥२०। [२९
२२] सन्ाह-जननी ष रषा भेरी वै भीम-नादिनी ।'
एषा न्देति गम्भीरं षणु तोयद्-स्ननिभा ॥२९।। [२२
२३] कँस्यन्ते मत्तमातङ्गा युज्यन्ते रथवाजिनः । [२रेषू्
तत्र तत्र च स-नद्धाः सं-पतन्तिं पदातयः ।॥२२॥
२४] अनीकैः पूर्यते सवै राज-मागैः समन्त-तः ।
वेग-वद्विर महा-वेगेर ॑हौयेर् श्व सागरः ।॥२३॥ [२४
२५] रस््ाणां च प्रसन्नानां वर्मणां चर्मणां तथा|
प] रथानां भूषितानां च भूषितानां च रक्षसाम् ॥२४॥ [२५
प्रभां वि-खजतां परय नाना-वर्ण-समुच्छताम ।
२६] बनं निर-दहतो घमं यथा रूपं विभा-वसोः ॥२५॥ [२६
घण्टानां च्ण्ड-निघेषिं रथानां शृणु निः-खनम् ।
२७यू] हयानां हेषमाणानां श्रृणु तूर्य-स्वनं तथा ॥२६॥ [२७
उ्यताऽऽयुध-शस्वाणां राक्षसेन्द्रऽनुयायिनाम् ।
२८] रक्षसां सं-श्रमो ह्च एष तुरो छोम-दषणः ॥२७॥ [२८
श्रीस् त्वां मनत सोक-धी रक्षसां भयम् आ-गतम् । [२९
२९] रामात् कमङ-पत्ाऽक्षि दैत्यानाम् इव वासवा ।।२८॥
षष नभ अ भ
ककि
१, रण लत लर बञ्प्र-नास्ति !२.रा+ लन ब अप्र
मधुरवादिनी । लर-मधुरवादिनीं ॥ ३. शार फ-संमोह ०! £. अ-नास्ति ।
५. रा ल१लरब अ प्र-ग्दनिःस्वनं। £. म-नास्ति ॥ ७. रार ब-
काल्यन्ते | ८. प्र-समुयन्ति ॥ ६. ब-महाभगेर् । १०. रा० ल” लर ब्य
प्र-मेधेरिव महाणेवः ॥ ११. प्रतु ॥ १२. रोऽ ल१लरव शप्र म-
°समुत्थितां ॥ १३. फरण. निघषिं । १४. म-चैव | १५४. रार-देष० ॥
१६. म-°धसत्त्वानां । १७. रा१ ल० लर बश्च प्र-राममेवालु° ॥ १८.
म-रोकघ्ना ॥
युद्ध-काण्डम् ¦! ९ । ३७। ४५
अव-जेतुं ` जित-करोधस् तान् अचिन्त्य-पराक्रमः +
३०] अं-चिराद् बिद्धि पूर्वेनं खाम् ओधि-गमिष्यति ।२९।। [३०
वि-क्रमिष्यति रक्षस भतो ते सह-रक्ष्मणः ।
३९] यथा शञ्ुषु वि-क्रान्तो विष्णुना सह वासवः ॥२३०। [२३९
आ-गतरस्य हिः रामस्य क्िपम् अङ्गतां सैखि ।
३२] अहै द्रक्ष्यामि सिद्धाऽथां चां श्रौ विनि-पातिते ।२९॥ [३२
अश्रूण्य् आनन्द-जानि त॑ वतेयिष्यसि शोभने ।
३३] समा-गम्याऽचिरेण त्वां नन्दयिष्यति राघवः । [३३
प] अ-वषीद् इव दयष्यन्तीं महा-मेयो वसुन्धराम् ॥३२॥ [प
अ-चिरान् योक्ष्यसे सीते वि-पु बन्धनं ता।
३५] टत्ताम् एकां हन्त्य् अच वेणीं तेर्न खछभाऽऽनने ॥२३३। [३४
२५३] तस्य दषा मुखं देवि पूण-चन्द्रम् इषोदितम् ।
३६प] मोक्षेसे सहसा शोकं निर्-मोकम् इव पन्न-गी ।३५।। [३९
३७३] रावणं सम-अरे इत्वा न चिराद् श्वं मैथिलि । `
त्वया सम्-अग्रं प्रियया राघवो रप्स्यते सुखम् ॥३५॥ [३६
सखमा-गता तं रमेण शोभिष्यसि वराऽऽनने
३८] अवर्ष-दुष्केव पुरा नव-संस्या पुन्धंरा ।३६॥ [३७
गिरिवरम् अभितो वि-वतेमानो
हय इव मण्डख्म् आशु यः करोति ।
त्वम् इह शरणम् अभ्पुपै८पे) हि सीते
१. रा२ फ म-त्वां। २. रा२ फ-रावणं समर हन्तं ॥ ३. अतः परमधिकः
पाठः--रा१ ल> ल ब अ प्र-युप्रीवसदितः श्रीमान् वानरेध महावकतैः ;।
४. रार फ म-आगतस्येह } ५. ल१-°गतामपि ॥ £. सार फ म-जघने गतां ।
७. रा>२ ५ म्-वहुन्मासान् । ८, र्[२ ८८ म-रष्नः॥ ६. रा १ त१ लरवन्
म्र रा-मोक्ष्यते । १०. म-नास्ति ॥ ११. रा+ ल० लरव श प्र-देवि ५
१२. गा? प्र-मविष्यसि । १३. रा र-नवसस्येव मेदिनी । १४. म-नस्ति ॥
द वारपीकोय-रामायणम् ।
२९] दिवसं-करं भभ्वाऽप्ययं प्र-नानाप् ॥३७। [३८
इत्याषे रामायणे यद्ध-काण्डे सरमा-वाक्यं नाम नवमः सर्गः ॥९॥
[वै-१०]= [दशमः सगः] =दा-र४]
अथ तां जात-सन्तापां तेन वाक्येन मोहिताम् ।
९] सरमा ह्ादयाच्चक्र प्रथिवीं योर् इवाऽम्भसा ॥९। [९
ततस् तस्या हितं भूय चिकीर्षन्ती सखी वचः
२] उवाच कारे कालट-ज्ञा स्मित-पूवाऽभिमापिणी ॥२।॥ [२
उत-सहेयय् अदे गत्वा तवद् वाक्यम् असितेक्षणे ।
३] नि-पेय सकरं रामे परति-च्छना नि-वतितुम् ॥२। [३
नहि मे क्रममाणाया निराछम्बे विहायसि । .
४] सम्-अर्थो गतिम् अन्व्-एतु वायुर अप्य् अति-शीघगः ।(४॥ [४
एवै ब्रुवाणां तां सीता सरमाम् अव्रवीद् वचः ।
५] मघुरं श्ष्णया वाचा पूर्वै-श्ोकाऽवदी्णैयां ॥५।| [५
संम-अथो गगनं गन्तुम् अपिवा लं रसा-तलम् ।
६] अवगच्छामि कतव्य कतेव्यं ते मद् अन्तरे ।|६।} [8
स्निग्धा त्वम् अनु-रक्ता च मगिनीऽव सहोदरा)
७] त्वं प्र-सन्ना पम हिता संशयो मे न विद्ते ॥७। ° [ध
किरम)
१. अ-प्रभयाप्य्यं । रार फ-० वाव्ययं } २. + लर अम्र फ-प्रज्ञानां ॥
३. फ म~ नास्ति ।! 9. ब अ प्र-ठंकाकांड ! फ-ठकापर्वगि । ५. ब-सरसावा० ॥
&. रा१ ल० लर ब प्र-वाक्यं चिकीर्षन्तं सखीं तदा॥७.रा+ लप लर
र प्र-तद् ॥ ८. म-विक्रम० |. प्र-अन्वेष्टुं । १०. प्र-अभ्येति शी । पफ-
०सीघ्रतः । ११. अ-नास्ति ॥ १२. प्र-ग्वकीर्णया ॥ १३. प्र-पर्वया । १४. रा
त१ ल ब प्रतं । १५८. रार फ-पवं यत् ॥ १६. रार फ म-नास्ति ॥
युद्ध-काण्डम्। ९० । १६ । ९७
मत्-प्रियं यदि कतैव्यं यदि मेरी स्थिरा तवं ।
८] तत-तो ऽहं ज्ञातुम् इच्छामि फं करोति स रषणः।।८।। [७
स॒ हि माया-वछो रौद्रौ रावणः स्षै-रावणः ।
९.] मां मोहयति दुष्टाऽऽत्मा पीत-मात्रव वारुणी ॥९॥ (८
सं-तजैयति मां नित्य भत्सैयत्य् अपि चाऽसषर्व्।
९०] राक्षसीभिः सु-षोराभिर यो मां रक्षति सैवै-शः ॥१०। [९
उद्-विग्ना शड्धिता चाऽस्मि न च स्प-स्थं मनो मम}. |
९१] यदु भयं पराऽरैवत्य् ऽचेर अशोक-पनिषां ता ॥१९॥ [१०
१२] एतम् इच्छाम्य् अहं तत-तो वरं सस्य-पतिश्रषे ।
१३] रघु यद् रावणस्याऽहं सवं विद्यां विचेष्टितम् ॥९२॥ [प
९४ ] ताम् एवं वादिनीं सीतां सरमा वल्गु-वादिनी ।
उवाच वचनं तस्याः श्रुता सा वींक्य-विङ्वम् ॥९२।) [९२
१५] एष ते स्य॒ अँमि-पायस् तद् गच्छामि जानकि ।
ष्टा शत्रोर् अभि-्ायम् उपाऽऽर्वतीम्य् अह पुनः ।२९४॥ [१३
१६] एवम् उत्का तंतोऽमे(टस्ये)त्य समीपे तस्य रक्षसः ।
श्राव कथितं सवे रावणस्य समन्त्रिणः ॥९५। [१४
१७] सा श्रुता निश्-च्ं तस्य तस्मिन काटे दुर्-आ्मनः।
` १राजलमलर्वश्च प्र म-स्थिता। २. योर फ- ततोहं ॥ ३. रा
लल ब-नास्ति ॥ ४. रसा१-चाकृतं । ४. रा१ लण्लर ब च प्र म-नित्यरः॥
६. म-नास्ति। ७. प्र-च प्राष्ुवती । रार् सम-मामदुप्रप्तं। ८. प्र रार फ म-गतां |
६. अतः परमधिकः पाठः--रार फ़ स-तदीक्तामि कथं त्य निश्चयो वास्य यो
भवेत् । निवेदयेथाः सवं मे यतो मे स्यादनुप्रहः। य॑ यं पश्याम्यहं किचित्तं तं
मन्येय सवं | १०. रा० ल१ लर ब्र प्रतदिच्छामे परं । रार-एताद्-
च्छा० ॥ ११. रार प म-वल्युभाषरिणी । १२. रा लप लर वय्म्र-
वाक्यविष्कवा ॥ १३. सया२ फ म-ययभि० १४. रा ल तर वच्च प्र्क्ष्यामि।
१४. रा० लजलर बश प्र-प्रष्ठा। ९६. रा-ल लर ब्य प्र-०वतें पुनः पुनः ॥
१७. रा२ फ़ म-ततो गत्वा समीपं । १८. रा१ लम लरवञ्रप्रःशरुलाच॥
८ वास्मीकीय-रापायणम् |
पुरम् अप्य् आऽगमत् क्षिमम अशोक-वनिकां यभाम्॥१६।[१५
१८] सा प्र-विश्यं ततस् तत्र समीश्य (१ये) जनकाऽऽत्मजाम् ।
प्रतीऽऽक्षमाणां ताम् एव प-हीनाम् इव भ्रियम्॥९७।। [१९६
९९] तां तु सीता पुनः प्राऽऽ्प्रां सरमां मभिय-वादिनीम्।
२०पू] परि-ष्वञ्य च घु-स्निगधं भ-ददौ श्यम् आसनम्।९८॥ [१७
इरहऽऽस्यतां सुखं सर्वम् आ-ख्याहि मम तच्व-तः ।
२९] रस्य निश्-चयं तस्य रावणस्य स-मन्तिण; ॥१९॥ [९८
को हि नाम महाभागे मम॒ पुण्य-विषयये । ,
२२] अतु-रक्षति पाम् अन्यस् त्यत्का खां पुण्य-माषिणीम्॥।२०॥ [प
सम्-अथेः सरवरोके को मदो रे श्रणाऽथिनः 1
२३] तवं तु निष-कारणाद् देषि भ्ररयैसे वर-वणिनि ॥२९॥ [ प्र
त्वं तु युक्ताऽभिजानी८ती)थाः(या)ङ्क-वासाश् च नित्य-दा।
२४] सर्वेषां रक्षसां मध्ये गङ्गव॒निर्-अपायिनी ॥२२॥ [प
कृश् चि({चो)द्-गच्छेद् दत चाऽस्य वचनस्याऽन्तम्् आप्नुयात्!
२५] सवे-स्निग्धाम्ऋते लां तु तस्माद् आ-ख्यादि मा चिरम् २३ [7५
एवम् उक्तातु सरमा सीतया त्म् त्-तमम्,
२६] कथितुं सवेम् आ-रेमे रावणस्य स-मन्विणः ॥२* [१९
१२ ९
२७३] जनन्य राक्सेन्द्रोऽसौ पोक्षाऽथं तव॒ याचितः ।
अ-विन्ध्येन च वेदेहि मन्ति-युख्येन यन-तः १२५९ [२०
१. रार फ म-एवाग० ॥ २. रार फ् म-सम्प्रविश । ३. ल~
ब असमेत्य । प्र-प्रविस्य । रार फ़ म-ददशं ॥४.रा२ फ म~इदासीना॥
५. रार फ म-नास्ति॥ ६. ब-भिनाः-सकलो लोको । ७. प्र-परेयसी ॥ ८. रा
ल१ ल २ ब-उक्त्वा । £. ल ° उत्तर । १०. रा२ फ़ म-उपविद्टा तुसा तत्र
विष्टरे स्व्णभूषिते । वक्तुं विनिश्चय तस्य रावणस्योपचक्रमे ॥ ११. म-राजत्या ।
१२. रा लमल बञ्मप्र-व्न्धोवै । फ म-गन्दोऽय । १३. रा+ ल
लर ब्म प्र-अवगम्य |.९४. रा तञ लर. बं अ. प्र-तत्वतः ॥
युद्ध-कराण्डम् । १० । ३४। 4९
२८] दीयताम् अभि-सच्छृत्य कोसलेन्द्राय मैथि ।
नि-दशेनं ते परमं जन-स्थाने महाऽद्ुतम् ॥२६॥ [२१
२९] छन च सम्-उद्रस्य दशनं चाऽस्य रूपिणः ।
वधं च रक्षसां युद्धे कः ऊुयोन मानवो भुवि ॥२७॥ [२२
३०] एवं स॒ मन्ि-यख्येन) मात्रा च बहु-माषित
न तापर् उत्-सहते त्यक्तम् अथम् अथ-परो यथा|| [२३
३९] नोत-सहैताऽहतो योक्त युद्धे त्वाम् इति मेथिलि।
साऽमात्यस्य नू-रीसस्य निश्-चयोऽय घु-निश्वटः ॥२९॥ [२४
३२] एषा तस्य स्थिरा बुद्धिर् मरल्यु-भावाद् उपस्थिता ।`
न तेन शक्यां लं मोक्तुम् अ-निरस्तेन स-युगे ॥२३०॥ [२५
३३] मा चिन्तां कुर वैदेहि सवथा राधवः श्रः [प
३४] नि-हस्य रावणे सीते त्वां भरिया उपलप्स्यते ।॥३९॥ [२दपू
३५पू] एतस्मिन्न अन्तरे शब्दो भेरी-शद्ध-समाऽऽकुखः । [२७१ू
प] उवस्थि(द्-स्थि)तो वानर-वरे हषण च समन्व्-इतं;(तम्) । [प
३५३] राघवस्याऽऽपतत् सेन्यं कम्पयन् सवै-राक्षसान्॥२२॥ [२७
१ 0 (व न + + 1
श्रता न(च) नधत) वानर-सेन्य-नादं
ठडम-गता राक्षस-राज-भृत्याः ।
भ्रषोनसो देन्य-परीत-विर्तौः
३द] श्रेयो न पर्यन्त नरपस्य दवि ॥३३॥ [२८
ततो महा-वात-समीरितेन
त + ५५ १५...
भा ०न१०५५ ४०
१. रा० त१तलरवप्र-च) २.राऽ+ तलत लर वअ प्र-महद्धयं।
३. रा२ फ़ म-च स्वरूपिणः । ४. लर-नास्ति॥ ५. रा ल०लचर्वप्ररारफम-
°मुख्यैश ] £. ल रख-न स्ति ॥७. रारफ म-शुचिस्मिते। ८, अ~नास्ति॥६. म-रक्य-
ते॥ १०.रा५ ल० ल२ ब अ प्र-रान्तां ॥ ११. सइ फ-समुत्सुके। प्र म~तसमुत्षुकः।
१२. रा ल= लर ब अ-राघवत्याग्रतः । प्र-ग्स्यागत ॥ १३. रा५ ल० लश
ब ख प्र-समाकुला राघववाणभीता । १४. रा०+ ल, २ ब अ प्र-°तचेतसः।
१४. रा१ प्ठ-रेषं । १६. रा२.फ-दोषैः । १७. म-नास्ति ॥
५० वास्पीकोय-रापायणम् ।
घोरेण शब्देन समुच्-हितेन ॥
वि-षादम् आऽगातव् सकखा महा-पुरी
३७] ` वनौकसां शब्दम् अमृष्यमाणा ॥२३५। [7
इत्या रामायणे युदध-काण्डे सरमा-वीक्यं नाम ददाम: सर्गः ॥१०॥
[वै-१९]= [एकादशः समः] =दा-३५]
तेन शङ्ध-विमिश्रेण भेरी-क््दाऽसुवादिना । [९प्
प] राव८घ)ण(व)स्याऽऽगमत् सैन्यं नानाप्रहरणा ऽ न्वितम् ९ [1
समा-गतं त तस्याऽथ रष(्)ण८व)स्य महा-बटम् ।
प] अन्लोभत तदा सवं स्तिमितः सागरो यथा ।॥२। [प
स] सम्-आसीनस् तदा राजा दृष्टा सैन्यम् अव-स्थितम् !“ [7
२उ] मुहूतं ध्यानम् आ-स्थाय सचिवान् अभ्युद्-ेक्षत ॥३।। [२उ
अथ तान् सचिवांस् तत सर्वा आ-भाष्य रावणः ।
३] जगत् सं-नादयन् सर्वेम् अव्रवीद् राक्षसेश्वरः ॥४। [३
तरणं सागरस्याऽस्य वि-क्रम बलसचयम् ।
रं] यद् उक्त-बन्तो रामस्य मवन्तस् तन् मया श्रुतम् ।(५॥ [४
तीण च सागरं रामः सेतुना वानरैः सह ।
५] अमर्षौ स-गणः सोऽय साऽमात्यो न मविष्यति ॥६॥ [ष
निर-यान्तु राक्षसाः सवं निरिताऽऽयुघ-पाणयः ।
१. य° त ल२ ब्र म-समन्वितेन | फ म-तमुल्थितेन॥ २.ब
छ प्र-ठंकाकाण्डे। म-रुकापवूणि | ३. म-रावणाभिप्रायो ॥ ४. प्र-मेरीरीखालु-
नादिना! ५. रार फ म-नास्ति॥ & य° ल= तर बं अ-तदा तस्य । ७. रा.
ल१ लर ब श्-तेन्यं ॥ ८. रा ल१लर बश्मफ़-°सगंम।॥& म-विविधायुध०।
युद्धकाण्डम् | १९ १६2 ५५१
द] निन्त वानरं तौ चोभो राम-लक्ष्मणौ ।॥७॥ [7
ततः पाऽश्ः सु-हत स्निग्धो मास्य-वान् नाम राक्षसः ।
९] उवाच रवरणं मन्त्री दद्धाऽमात्यो बहूु-श्रतः ॥८}। [६
धि्ाऽवि्वा-षिनीतो यो राजा रजन् नयोऽनुगः |
९०] पर-्शास्ति विम देव्यम् अरम् च कुरूते षदो ॥९। [७
संदधानो हि काषटेषु विग्रहं चाऽरिभिः सह।
९९] स्वपक्ष-बचनं कुषेन महद् रेश्वर्थेम् अरनुते ॥९०॥ [८
हीयमानेन पय-एष्यो राज्ञा सन्धिः समेन च ।
१२] न सञ्चर अव-पन्तव्यो ज्यायान् कुर्वीत पि-ग्रहम् ॥११। [९
१३] तन् मधं रोचते सन्धिस् तव रामेण रा्णः(ण) । [१०
१.४३] वि-रोधं मा गत्नस् तेन सन्धिम् ते तेन रोचताम् ॥९२॥ [7५
१२३३] यद्-अर्थम् अभि-वुक्तोऽसौ साऽस्य सीता प्रदीयताम् । [१०३
१४] तस्य देवषयः सभे गन्धर्वाश् च जयैषिणः ॥१३॥ [११य्
अष्टजद् भगवान् पक्षो द्राबर् एव हि पिता-महः
१५] सुराणाम् असुराणां च धमी ऽपमाव् ऋताऽनृतौ ।९५। [१२
धर्मो हि श्रूयते पक्षः सुराणां हि महाऽऽत्मना ।
९६] अधर्मो रक्षसां पक्षः छुरणाम् एष निश््-चयः | *५। [१३
९७] धरम मर = ग्रसतेऽथमं तत्र॒ तता पर-वर्ते । [१.४
स॒ त्वया चरता लोके धर्मों षिनि-कृतः पुरा ।
भि भ ताना कामि ५७१०९००००७००.
१. ब~राघववरं ¦ २. प्र-तावुभो ॥ ३. रा लर अ प्रपुरः ।
ल ब-पुनः ॥ ४. रार-विययास्वतिवि० । ‰. म-~राजन० । ६. रार
फ़ मस शास्ति। ७. म-स्थिरं ॥ 2. रार फ म-वारिभिः ॥ &. अतः
परमधिकः पाठः-रा५ लप लर ब श्र प्र-भवतश्चाप्यह्ं वेद्धि युद्धे सत्य-
पराक्रमान् । युद्धे नास रिपोस् चन्त्रमित्युत्छ(¶क्त)स्ते क्रियान्वितः ॥
१०. रा" ल> लर बश प्र-भगसंस् ॥ ११. म-नास्ति॥ १२. रा; लञ लर
ब अ-पर्मे | १३. ब अ-एष निश्चयः | १४. फ~नास्ति । १५. अ प-नास्ति ॥
१६. फ म-अधर्मो । १७. म्-ण्दीतेन ॥
८२ वाद्मीकीय-सपायणम् ।
१९य्] स प्र-सादाड कि-दद्धश्च च धर्मो राम-व्यपाऽशश्रयः
त्रि-वर्धयति तत पक्षं ख सुरागं छमाऽऽहः ॥१७। [९६
२० | विषयेषु अ्र-सक्तेन यत्-किचित-कारिगा तया ।
ऋषी गाम् अधि-कस्पानाम् उद-वेगो जनितो महान्॥१८।। [१७
२१] ते सम्प्रति दुराधर्षः प-दीप्ता इव पावकाः ।
तपसा भागिताऽऽस्मानो पमेस्याऽनु-ग्ररे स्थिताः ॥९९॥ [१८
२२] अ-वरिघ्रेन यजन्ते च चैक्ैः खैः-सेर द्वि-नातयः
जुहस्य् अग्नीं च पिधि-वद् वेदाश् चोर अधीर्यते |।२०।। [१९
२३] अभि-भूय च रक्षांसि ब्रह्मघोषो निनादयन् ।
दिशोऽपि थते सवाः स्तनयित्तुर् इवोष्ण-गे ।॥२१॥ [२०
२.४] ऋषीणाम् अभि-ररणेष्व् अभ्रिहोच-सयुसथि(द्-स्थि)तः)
्ग-दत्ते रक्षसां तेजो धर्मोधो व्य्-भप्तुवञ् नगत्॥।२२।। [२१
२५] तेषु तेषु च देशेषु पुण्येषु सु-दटवतैः ।
क्रियपाणे तपस् तीव सं-तापयति राक्षसान ।॥२३॥ [२२
२६] उत-पातान् उत्थि(द्-स्थि)तान् दृष्टा श्ु-घोरान् बहु-पा वहून् ।
पि-नाशम अनु-पर्यामि सवेषां रक्षसाम् अहम् ॥२४।। [२८
२७] खराऽभिस्तनिता घोरा मेघा भंश-भ्यकराः ।
२८य्] शोणितेनाऽभि-वषैन्ि ड्गम् उष्णेन सध-तः ।२५॥ [२६
२०पू] चरतां वाहनानां च प-पतन्त्य् अश्ु-बिन्दवः 1 [२७
प] अ-यथाषच् च शोभन्ते न सङ्भामाऽभिनन्दिनिः ॥२६॥ [7
` १ , रा५-उथोगो ॥ २. व प्र रार फ़ म-एताः ॥ ३. रार-गङ्स्तसतेर ।
४. म-उदीरयन् ॥ ‰. रा० अ--षोवुनाद० | ६. रा ल>+लरब प्र
न्यथितास्सवस्तिन जिष्णुरिवोदितः ॥ ७. रा+ ल लर श्च प्र-न्डारणे द्यभि-
हो त्रसमन्वितः । ब-° शरणे सागििदोजसमन्वितः । ८. ल र-आधत्ते । £. रार फः
म-धूमोधो । १०. रा ल० लर ब अ प्र-व्यप्टुवन्॥ १९१. रार षफ़म-
चीयमानं ॥ १२. रार फ म -उत्पाता्चोद्भतान्ः षट घोरान्वहुविधान् बहून् ॥ १३
रा२ फ म-प्रतिमयं० ॥ १४. रार फ मनासि}
युद्ध-काण्डम् ! ९१ । ३५. । ५३
३०] ईजो-ध्वस्ता दिशः सेवां न प-मानित यथा पुरा । [२७३
३१ | सवे नष्टश्रियं मन्ये सैन्ये ते राक्षसेश्वर ॥२७\। [1१
३२३] विष्णुं रामम् अहं अन्ये मतुं देहम् आश्रितम्}
स च भीनुष-मातो वे राघयो दट-विक्रमः ।॥|२८। [प
३३] येन बद्धः सम्-उद्रैऽस्थिन् सं सेदुः छु-महाऽदुतेः ।
३८ | कुरुष्व नर-राजन सन्धिं रप्रेण रावण ॥२९॥ [7
| कुरुष्व वचनं मेऽयं हितम् उक्तं निश्ा-चर |
३४] सीता-ठृते पहा-पा्न महद् भयम् उप-स्थितम् ॥२३०॥ [प
तंथेमानि निमित्तानि र्श्यन्ते राक्चसाऽधिषं । [प
प] चण्डा मोमायवो गरधा वाशन्ति च सु-भैरवम् |
प्रविश्य डं समये समवा्यांस् च कुषे ॥३९॥ [२८
३७] कारी स्री पाण्डुरैर दन्तैः प-हस्य् अग्र-तः स्थिता ।
खियः खमषु युदन्ति(न्ती)यहाणि भति-ावति || ३२॥ [२९
३८] रथ्याघ्च॒॒बाल्केर् नित्य कटहः परि-षैञ्यते । [९
गरहेष॒ बलि-कमाणि परेताः पुप-भुञ्जते ॥३६॥
३९] खरा गोषु प्र-जौयन्ते मूषका न॑-दकरुरेषु च । [३९
माजरा द्वीपिभिः साधे सकरा च श्वमिः सह ।
०] कि-नरा राक्षसाश चैव समेता मानुषैः सहं ।३५। [३१
पाण्डुरा रक्त-पादाग् च विहगाः कार-चोदिताः
४९] राक्षसानां वि-नाज्ञाय कपोता ग्रह-चारिणः ॥३५।। [३
~
१. रा? फ म-ध्वजा ष्वस्ता विवर्णश्च । २. म्र-नास्ति ॥ ३. प्र-आ-
स्थितं | ४. रा? फन स मानु | स-पत त्वमा०॥ ‰ रा१ लप तरव
प्र-सेतुः स महददूमुतः ॥ ६. रा ल लर श-मद्यं ॥ ७. प्र-तेषां यानि ।
८. राप म-लक्षये रक्षसेदवर ॥ £. प्र-मिवा-मुप्णस्ति॥ १०.रारफ्म-
नास्ति ॥ ११. ल र-परिष्वज्यते | प्र-प्रतिसञ्यते । रार फ म-परिकत्प्यते । १२.
रा^ ल ज्र ब अ प्र-एवोपमुजते ॥ १३. रा ल२- अ-ेषेषु जा० । ल१ ब
प्र-मेषीषु जा० । १४. ल१ ब प्र-नङुटीषु । ९५. प्र-रक्षकत्च । १६. ब-नास्ति ॥
५ वा्पीकीय-रापायणम् ।
चीची कूची च वाश्चन्ति शारिका वेश्मसु स्थिताः ) [३३
2२] पतन्ति व्यथिताश् चैव निर्-जैताः कर्दैषिणः । [रप्
एप] मूषिकाश् चाऽपि रथ्या धि-प्र्धं प्र-स्रन्ति च ३६॥ [7५
. करा चिक्ये युण्डः पुरूषः कष्ण-पिङ्गछः ।
४३] रक्षो-ग्रहाणि सर्वाणि काटः काटेऽ्ववेक्षते ॥२७॥ [३५
अत्य्-ईश्रं हि प्र-ीशन्ति द्विजा शुद्धाऽभमिनन्दिनः।
४५] करन्याऽद् मक्षयिष्यन्ति मांसानि गन-वाजिनाम्।।३८॥ [३६
इदं वचस् तस्य निवेद्य माद्य-वान्
निर्-दकष्य रक्षोऽधिपतेः स्थितोऽग्र-तः ।
अतुत्-तमम् उत्तम-पौरुषो बली
दे] वभूव तृष्णीं समवेक्ष्य रावणम् ॥३९॥ [८१
स॒ तद् वचो माल्य-वता सुभाषितं
दशाऽऽननो न प-शदौस मोख्यं-तः ।
मृश नगर्दैव पुदुष्ट-पांनसो
पप] युमूरषर अन्यच् च वै्चोऽभ्युद्-ईरयं य ।४०। [४२
इत्या रामायणे युंद्र-काण्डे माल्यवद्.र्वकयं
नासैकाददाः स्मः ॥११॥
९. रार फङूचीति । २. रार-पचन्ति । ३. रार फ म-निजिताः।
४. रार फ म-नास्ति ॥ ५. फ-कानि । ६. रा-क त्वे° । म-काठे ह्यवे० ॥
७. तसत-जभ्यम्रं । ८. रार फ़ म~पदयन्ति ॥ ६. रार फ म-तत्र ॥
९०. म-मान्यतयासिभाषितं*। ११. रा० ल लर ब अ प्र-मूर्खवत् ।
९. प्र-जगरहं सुदृढवद्रमानसो । १३. रा+ ल> अ प्र-वचोभ्यधासीत् । १४.
ल० ब-नास्ति ॥ १९. लर वम्र-ङ्ककडि । रा २ म-रंकापवेणि । १६.
म-माल्यवद्रचो ॥
[वै-९य]= [दादशः सगेः] दारे
ततो सार्य-वसो बाक्षयं हितम् स्तं दशाऽऽननः।
१] नाऽपषयत दष्टाऽऽत्या कारस्य वर्षम् आ-गतः ।१। [१
स बद्ध्वा थछुदीं वक्रे क्रोषस्य परति-खक्षणम् ।
२] अ-मषात् परिित्ताऽप्षो मास्य-बन्तम् अथाऽत्रवीत्।२॥ [२
हितबदया यदू अप्य् एतत् तत-पोरषम् इहोच्यते ।
३] पर-पक्ष प्-शस्येव न तच् शछोर्थ-सुखं मम ॥२। [३
मातुषं कृपणं रापम् एकं जशाखाप्रगाऽऽश्रयम् ।
८] सम्-अथं मन्यसे केन त्यक्तं पित्रा नाऽयम् ॥४। [५
रक्षसाम् ईश्वरं मां च देवतानां भयै-करम् ।
५] अ-हीने मन्यये केन दीन मां ज(एना)तु विक्रमः ॥५॥ [५
वीरद्रेषेण वा सन्धेः पक्षपातेन बा रिपोः
६] त्वयाऽहं परूषाण्य् उक्तः पर-पोस्छाषहितेन वी ॥६॥ [2
प्र-मनन्ते पद-स्थं हि परप कोऽभि-्ध्यति ।
७] पण्डितः शास्व-तचछ-न्नो षिना परोप्साहनाद् रिपोः ।७॥ [७
आदाय च वनात् सीतां पञ्च-हीनाम् इव श्रियम् ।
<] किम्-अथं प्रतिदास्यामि राघवाय भयाद् अर्ह् ॥८।। [८
दतं वानर-कोरीभिः स-पुभ्रीवै स-खक्ष्षणम् ।
९] परय कैग-चिद अहोभिस् ' दं नि-हनं राघवं मया ॥९॥ [२
[षयि 1111 |
१. प्र-न मधैयति ॥ २. रार-त्रकुटि च्करे। ३. रा१ल१लर वच
फ-°त्तास्यो । म-त्तात्मा ॥ ४. प्र रार फ म~पक्यं । ५. प्रू- तदिष्यते । ६
म-चव सुखं ॥ ७. रार-उनाश्रय ॥ ८. गुर फ म्-पत्ववि° ॥ ६. प्र
वीरदोषेण । १०. प्र-यदयोत्सा० । १९१९. रार-च ॥ १२. रा० ल" ल
बश्यमप्र-पुरुषं । १३. ल०लयर्वंच्पर-को दि श्राम्यति ॥ १४. रा२ म्-इव ॥
१५. रार-ते । १६.-अ-नास्ति ॥
५६ बारस्पीकीय-रपायणम् ।
न्द्रे यस्य न तिष्ठन्ति देवता अपि सं-युगे ।
९०] राणो मालुषं प्राऽऽप्य भयम् ज-ह्यरथेत् कथम् ॥९०॥ [९०
द्विथा मव्येयय् अप्य् द्व न नेयं तु कटि-चित्।
११] एष सहनो दोर्षः ख-माधो दुर-अपिक्मः ॥१९॥ [१९
९२यू्] यदि ताषत् सम-उप्रस्य सेतुर् बद्धौ यद्-ऋच्छ्या ।
प] रामेण वि-स्मयः कोऽ यतस् ते भयम् आ-गतम्।।९२। [१२
काम रोम इहोव-तीण(भः) सह बानरसेनया ।
९३] प्रति-जानापि सस्य॑ते न जीवन् प्रहि-यास्यति।।*२।। [१३
एवं व्रवाणं स-रव्यं कद्ध भिज्ञाय रावणम् ।
१४] व्रीडितो पास्य-वांस् तृष्णीं तस्माद देशाद् अपाऽक्रपत् | ९८) [९४
जयाऽऽशिषां च राजानं वधयिलखा विमृश्य च) |
१५] मास्य-वान अभ्यतु-ज्ञातो जगाप खं नि-वेशनम् ।॥१५॥ [९५
रावणम् तु सहाऽमास्थेर् मन्तरयिल्ा कि-पर्य च।
१६] छङ्ायाम् अ-तुखां गु्चि कारयामास राक्षसं; ॥९६।। [१६
प्रहस्ते चाऽऽदिदेशाऽ्य पृषै-दरारेऽरि-श्ूदनम् ।
९७] दक्षिणे तु महा-बीयों महापाश्व-महोदरो ॥१७।) [९७
पिमे तु तथा द्वारे पुत्रम् इन्द्र-जिर्तं स्वयम् |
९८] व्या-दिदेस महा-कीयं राक्षपैर बहुभिर् इतम् ॥९८॥ [१८
उत्तरेऽपि च स द्रे व्यादिश्य शु-सारणोौ ।
६९] स्वयम् अत्र भविष्येऽहम् इति तान मन्तिणोऽब्रवीत।।९९॥ [१९
राक्षसं त पिरूपाऽक्षं मरहा-बरपराक्रमम् ।
३. रार फ म-कस्यचित् । ४. रा१ ज लर 8 अ-दरेषः॥ ५. रा० ल ल
बच्यप्र-रामं। ६. रार फ स-त्सत्यं॥७ रा+ लर-पएीतार्थं। लव अ
प्र-तेनास्थं । म-तजन्तं ॥ ८. रा० ल१ लर व प्र-विष्टज्य। £. रा+ ल
लर ब अ-एवणः ॥ १५. भ्र-तो ॥ ९९. राप प्र-मदाद्रारे । १२. रा२फम-
महामायं \\ १३. प्र म्-मविष्यामि ॥
या-क
युद-काण्डम् } ९.३।५। ५.७
२०] मध्ये स-स्यापयमास वहुभिः सह गक्षसैः ॥२०।। [२०
एवं विधानं ल्डायां कृता राक्षसपुङ्गवः `।
२१] मेने कृताऽथम् आत्मान कृताऽन्त-वश्षम् आ-गतः।।२९। [२१
वि-सनयापास ततः स मन्त्रिणो
वि-पानम् आज्ञाप्य पुरस्य पुष्कटम् ¦
जयाऽऽशिषा मन्ति-जनेन प्रूनितो
२२] जगाम सोऽन्तः-पुरम् ऋद्धि-पत तदा॥२२॥ [२२
हत्यां रामौयणे शुद्र-काण्डे लद्ूा-विधानं नाम द्रादराः सर्गः ॥१२॥
[व-*।= [ अयोदशः समः] = [दा-३७)
नर-वानर-रजौ तं स च वायुसुतः कपिः ।
९। जाम्ब-वान् ऋष्ष-राजज् च राव्रणाऽवरजस् तथा ॥९॥ [९
रपू] अद्-दो द्विविदो मेन्दो रक्ष्यणो नीट एव च }* [२
पि] अन्ये च वानर-श्रषठाः सत-णोऽ्थ सहस्-गः। [प
अमित्र-विषयं पाऽभऽप्राः समम् एवाऽभ्य्-अमन्त्रयन्।।२। [रेख
श्यं सा रक्ष्यते छ्डा पुरी रवरण-पारिता |
५] मानुषाऽघुर-गन्ेवैर् अं-परेर् अपि दुर-जया ॥२॥ [४
प] पुर्याम्(य) एव-विधायां (यास्) तुमन्त्रयध्वं विनिर्-नये।
५उ] नियं सं्नि-हितो यत्र रावणो र्वयन् पर-जाः ॥४॥ [५
द्ड] तथा तेषु बुबाणेषु रावणाऽवरजोऽब्रवीत ।
वाक्यं हेखर्थ-सयुक्तं पुप्कटाऽथं पि-भीषणः ॥५॥ [६
१. फकता्थं मन्यते च तवं ॥ २. लर अ-दष्करं ॥ ३, फ-नास्ति \`
४. ल० अ प्र-रकाकाण्डे । म-रकापवंणि ॥ १. रा१ १ लरव अप्र
°राजानौ ॥ ६. रा० लप लर-वानराः प्रष्ठः । ७, रार फ-नास्ति॥ द.
म-अमरेधापि ॥ £. रा२-ण्तो द्यत्र } स-दापविदहितोच्र । १०. फ- रजयन् !
५८ वारमीकीय-रामायणम् ।
८] अनक च दरश चेव स-पातिः पर-पसम् तथा
२.उ] गत्वा लड्ाम्र अमास्या मे पुशीं पुनर् इदहाऽऽगताः॥।९॥ [७
भूता शकुनयः सवे प्र-षिष्ठास् तां महा-पुरीम् ।
९०] वि-धा्ने विहिते यच् च दृटा तत् सयुप-स्थिताः।७॥ [८
सं-विधानं यद् आहुस् ते रावणस्य दुर्-आस्मनः ।
११] राज॑स तैः कथितं सवं यथातथ्यं तु तच् छृणु ॥८॥ [९
पूवं प्र-हस्तो वर्षान् द्वारम् आय तिष्टति ।
१२] दक्षिणं तु महा-वीर्यो महापार्व-महोदरौ ॥९।॥ [९०
१२ | इन्द्र-जित् पिमं द्वार राक्षसेर् बहुभिर् ईतः।
भ १० 0० 0 ५ 0. 00५ १ ४. १.४ ^" [ न~ ज हि ^ स + 0 4” 0 ८ ५८ प...
प] पष्टिसाऽसि-मुखयण्डीमिः शुट-युष्टर-पाणिभिः ॥९०।* [प
१२८] नानाप्रहरणैः शूर॑र् आ-स्थितो रषणाऽऽत्मनः । [१९
१.४] उत-तरं नगरद्वारं रावणः खयम् आ-स्थितः ॥११। [१२
विरूपाशक्षस् तु महता शुल-शक्ति-धतुष-मता ।
९५] बलेन रा्तसैः साधं मध्यमं गुर्पम् आ-श्रितः ॥*२॥ [१.३
एताम् एवं-विधां गुरि ख्यां समुद्य ते ।
१६] मामकाः सचिवाः सर्वे शीघ्रं पुनर् इदहाऽऽगताः ॥९२॥ [९४
सहस्व कुञराणां च रथानाम् अयुतं तथा|
१७] हयानां चाऽयुतं तत्र साऽग्रा कोटी च रक्षसाम् ॥९५।। [१५
विक्रान्ता छ्न्ध-रुक्ष्याश् च स-ग्रमेष्व् अ-निवतिनः।
९८] इष्टा राक्षस-राजस्य नित्यम् एते निशा-चराः ॥९५॥। [९६
एकेकस्य तु युद्धाऽथं रा८रोक्षसां चं विशांपते; । `
१९] परिवार-सदक्राणां सदश्चम उप-तिष्ठते ॥१६॥ [१७
-~------------ -------
. ^"्रा१ल० लतव च्रप्रप्रखस् ॥ २. रऽ ल१ लर ब अ म-ते।
३. रा२ फ-° तत्व ॥ ४.म-सह । ०२० ल १ तल २ ब अ फ-नास्ति॥ ६. प्र-सवेर्। ७.
छरप्र रा२ ए-अस्थितः । ८. म-नास्ति॥ ६. प्र-रंकायाः। १०, रार फ-कामगाः ॥
१९१. याऽल>्लरवद् ग्र गम-ण्लन्नाश्। ९१२. गर फ म-राक्षसस्य ॥
युद-काण्डम् । ९२३ । ५९१ ५९.
एतां पर-ति लङ्काया अतु-मोच्य वि-मीषगः । [१८य्
२०| रामं कमल-पन्ाशऽ्षमर इदं पत्तर उशाचं इ ॥१७॥ [१९
कुषेरं तं यदा राजन् रपरणः प्रस्यू-अयुध्यत ।
२१ षष्टि-रत-वहद्वाणि तदा निर-यानिि रक्षसाम् ॥१८। [२०
पराक्रमेण वीर्येण तेजसा र्सख-गोरवाव ।
२२] सदृशानि स्म सवीणि रावणस्य दुर-आ्मनः ॥९९॥ [२१
अ्नौऽमर्षो न करतैव्यो रोषये लां न मीर्षये।
२३] सम-अर्थो ह्च अपि वीर्येण घ्ुरंगाम् अपि दीतने ॥२०। [२२
तद् भशन दृरियीणां वेन महताऽऽतः ।
२४] सं-क्लोभ्य रह्सीं सेनां सं-षधिष्यति रणम् ॥२१।॥ [२३
रावणाऽवसने वाक्यम् एं ब्रुघति रावः ।
२५] शच्रणां प्रति-वाताऽथम् ईदं वचनम् अव्रवीत् ॥२२ ॥ [२
कपीनाम् उग्र-बीयाणां सदै बहुभिर् इतः । [२०
२] नीलः पर-हस्तं पुमो रक्षसं प्रति धविताम् ॥२३।) [प
अङ्गदो वालिनः पुत्रो वलेन महताऽऽछतः । `
२७] दक्षिणे बँधतां द्वारि पहापार्व-पहोदरौ ॥२५।। [२६
हनु-मान् पश्चिमं द्वारं निर्यातु पवनाऽऽव्मनः ।
२८] इन्द्रजित-पतियुद्धाऽथं दतो वे वानरः सह ॥२५॥ [२७
१, रा ल, लर व प्र-०्यो व्य । श-ण्योच्य ॥ २.म-च।३. राग
ल लर ब अपिः रतसह्ाणां ॥ ४. प्र-नास्ति॥ ४. रा२ फ मअ
मन्युर् । ६, फ-न विभीषये । ७. ल -°णामपि शांतये । ब- तेजसा सत्त्वगोरवात् ॥
८. रार फ म-व्वीराणां ! &. रार फ म-विक्षोभ्य १०. प्र-महतीं।
११. रार फ़त वधि ।॥ १२. ल ब~नास्ति ॥ १३. म्र-इव घा० ।
रार फ-प्रतिवाधाथ । १४. रार फ-एवं ॥ १५. रा>+ लर अ
म्र-प्रवरं वेगो । १६. रा०लर प्र रालपनं प्रमि॥ १७. रार फम-
धावतां ॥-१८. रा२ फ़ म-निषीव्य । १६. रा? पफ-गिविशघ्वप्रमेयात्मा कपिभि-
बहुभिः सह । म-नास्ति ॥
६५ वाद्मीकीय-रामायणम् ।
देय-दानव-सथानाम षीणां च महाऽऽ्त्मनाम् ।
२९] विपरकार-परियः शुर -वरदान-बखाऽन्ितः ॥२६।) ` [२८
परा-कमति यः सवाद् खोकान् सं-ताषयन् प-नाः ।
३०] तस्य राक्षसराजस्य रावणस्य वधे इतः ।२७।। [२९
उत्-तरं नगरद्रार्प अहं सौमिचिणा सह ।
३९] नि-पीञ्योप-निवेकष्यामि स-बलो यज रावणः ॥२८।। [३०
वानरेन्द्रस् तु बल-वान् ऋक्ष-राजस् तु जाम्बवान् ।
३२] राक्षसेन्द्राऽनुजन्न. चेव गुस्मे भवतु मध्यमे ।॥२९॥ [३१
न चेव मानुषं रूपं कपिभिः कायम् आहे ।
३३] [दषा नैय्येतवे संज्ञा युद्धेवा रीतुषे बटे । [३२
वानरो ह्य एव न् चिहं स्म-जनेऽस्मित् भविष्यति ।*३०।। [३३
३८] वर्यं॑तं भक्तां मध्ये सपन योत्स्यामहे नराः ।
अहं चैव सह रात्रा लक्ष्मणेनाऽयितौजसा ।
३५] आत्मनः पञ्चमस् चाऽयं सखा मम वि-भीषणः॥३९॥ [३४
सवकाये-प्रसिद्धचयथम् एवम् उक्ता वि-भीषणम् ।
३६] सुवेखाऽऽरोहणे बुद्धि चकार खधु-विक्रमः ॥३२। [३५
ततः स रामो महता वरेन
पर-च्छाद्च सव पृथिवीं महाऽऽत्मा ।
पहृष्ट-रूपोऽभमि-जगाम लड
१. रा३ ल वच्च प्र-विप्रकारी च यः। २. लर-नाप्ति॥ ३, रा,
ल१लर बच प्र-ग्वश्यामि। ¢. अतः परमधिकः पाटः--रा+ ल" ल २ब
अ प्र-तान्पुरद्राः स्थताञ्शत्तः समथः परिरकितुं । रामेणाधिष्ठितं चैतदस्यो-
नेव सागरं ।} ८. रा ल० लर वब अ प्र-नस्यति 1६. रा २ म-पुरुषं संज्ञेयं
वानरे । फ्-पुरुषः संेयं वानरे (७. रा ल० ल= ब अ प्र म-नास्ति॥
८.रा१ल१लसरबञ् प्र-मवेतो मध्ये च| £. प्र रार फ-आत्मना। १०. भ्र
पचमोयं मे ॥ ११. प्ररार फ म-मतिमांस्तदा ॥ १२. म-तेन ।
युद्ध-काण्डम् । ४ ।८ | 29,
प] वि-भीषणं चारवो नि-योज्य ।।३३॥ [३९
इध्या्पे रमायणे युद्र-कंण्डे विभाग-चिन्ता नाम त्रयोदशः सः ॥१३॥
[ै-१५।= [ चतुदशः सगः] =[ द-३८
सतु क़ृखा सु-षेस्य बुद्धिम् आरोहणं प्रति।
९ | क्ष्मणाऽनुगतो रपः शु-प्रीवम् श्दम् अव्रभीत् ॥१॥ [१
वि-भीषणं च धम-ज्ञम् अनु-रक्तं निश्ा-चरम्
२] मन्व-ज्गं च कृत्तं च पुरं छ््णया भिरा ॥२।॥ [२
स-व साधु शेखेन्धरम आश सीतु-रतेश् चितम ।
३ अपि-रोहामहे सर्वँ वस्स्यामोऽज निशाम् इमाम ॥२॥ [३
लड्ाम आ-छोकयिष्यामो नि-खयं रणस्य च ।
५] येर्नाऽऽत्म-नीविताऽन्ताय हता भाया यक्चखिनी ।४५॥ [४
येन धमो न विज्ञातो न कुं कुट-श्ाछिना।
द] राक्षस्या नीचया बुद्धया येनेतद् गदिते कृतम् ।५।। [५
तस्माद् षि-वधेते रोषः स्धृखेतं पापराक्षसम् ।
७] यस्याऽप-चासयन् नीचस्य सवान् प्रयामि राश्रसान् । [६
बाणेर् वजाऽशनि-पख्यर अ-तुरान् इव वासवः ॥६॥ [प
८] एकक च कुरते पापं करट-पाश-वशं मतः ।
नीचैस् तस्याऽप-चारेण कुरं येन वि-नह्यति ॥७॥ [७
९] एवं स-मन्त्य काक्रुरस्यः स-क्ुद्धो रावणं प्रति ।
१. लर-नस्ति॥ र.फ म-नस्ति । ४ बंद त ॥ २. फ़ म-नास्ति । ५, ब च प्र-रुकाकडि। भ-
कंकापर्वणि 1 ४. रार फ-सेन्यप्रमागो । म-सन्यविभागो ॥ ५. रा२ पफ म-
०नुमतो ॥ £. रार फ म-इमं । ७. रार-सायुरातान्वितं । फ-साठशतोच्छतिं ॥
८. रा फ म-येन मे जीवि ॥ &. प्र-रक्षसा॥ १०. रा१ ल ल२ अ-शरतवेतं।
१९. रार म-°पराधान्। १२. राजल > लर्खप्र-हन्यामि) ९३. राश्ल१ लर
ब् अ प्र-को हि तत्कुरुते! १४. रा ल० लर अ प्र-कालस्य वशमात्मनः । ब्-
कालस्य वदामागतः। म-कर्दस्य वशं गतः । १५. रा लत०्लर्बवम्र-
नीचस्यात्माप० ॥
2२ वास्पीकीय-रामायणम् ।
शीघ्र पु-वेुम् आऽरोहद् गासाऽ४ चित्र-काननम्।८। [८
१०] परष्ु-तो रुक्ष्मणक्न चनम् अन्धू-अगच्छत् समा-रितः ।
स-सरं धनुर् उद-यम्य सु-पहद् वि-क्रमोपपम् ।९॥
९९] अन्वाऽरोहच् च सु-ग्रीदः साऽमात्यः सविभीषणः । [९
इतु-पान अङ्ग-दो नीलो मन्दो द्विविदं एव च ॥१०॥
१२] गजो गवाश्श्रो गवयः ज्ञरभो गन्धमादनः | [९०
९३] पैनसः कु-सुदश्च चैव प्रथु च हरियूथपः ॥१९॥ [९२
१४] एते चाभ्न्ये च बहो वानराः सीघ्र-गौमिनः । [१
अन्वाऽरोहन् बैखोदग्राश् चाख्यन्तो मह्य-शिखाः ॥९२।। [प
९५] ततः यु-षेखम् आरुह रामसर तेर वानरैः सह ।
नि-षसाद भिरेस् तस्य शङ्खे सम-शिला-्तटे ॥*२॥ [९४
९६] ततः कपि-गणाः स्वै समा-दत्य सरि-योजनम् ।
आ-रोहन्ि सुं-वेखं तु परवन्तो दक्षिणा-मुखाः ॥९५।। [९५
१७] ते वायु-वेगाः पुव-गास् तं गिरिं गिरि-चारिणः
अध्याऽरोहन्त स-तशः सु-वेटं यत्र राघवः ॥१५॥। [१३
१८] ते त्व् अनदीर्घेण कालेन भिरिम् आ-सुद् सतः ।
ददशः शिखरात् तस्माद् षि-भक्ताप इव खे पुरीम् ९६।। [१६
१९] तां सु-वपां वरद्रारां प्राकार-वर-ज्ञोभिताम् ।
२०] खम राक्षसैः वृणां ददशर् हरियूथपाः ॥९७॥ [१७
प्ाकाश-वछभी-वस्थेस् तमो-नीटेर् निशाचरैः ।
२२] दशस ते हरि-श्रष्ठाः प्राकारम् अपरं कृतम् ॥१८।। [१८
१. रा फ़रासः ।॥ २. रार फ स-लक््मगस्त्वेनं ॥ ३. रार-प्वनः । ४,
म्र-नास्ति ॥ ५. रार ए-रीघ्रविक्रमाः । ६. रार-अध्यारोहन् । ७. रा? फ़ म-
इवोदभ्राः शातयन्तो॥ ८. रार प-°तटे ॥ ६. रा ल० लर घ अ प्र-एवेरस्य ।
१०. म-पतन्तो ॥ १९१. फ-सवंशः । १२. रा ल० लर बव-विवरात् ॥ १३. प्र-
नवद्वारं ॥ १४. रार फ म-प्राकारधरणीसं ° । १५८. रा१ ल१ ल ब-परमं ॥
युद्धकाण्डम् । ९५! ९ । ६३
ते दृष्टा वानराः स्वै राक्षसान् गुद्ध-कङ्खिणः ।
२३ सरजुर् षि-पुखान् नादं तत्र रामस्य पश्यतः ॥९९।। [९९
ततोऽस्तम् अगमत् सूर्यः सन्ध्यया प्रति-रंञ्जितः।
२४] पूणे-चन्द्र-पदीपा च क्षा समभि८्य) रवतत ॥२०। [२०
सख-चन्द्र-प्रह-नक्ष नभोऽ्टश्यत सागरे ।
२५] द्वितीयम् इव चाऽऽकाशं ख-चन्द्र-प्रह-तारकम् ।२९।। [1
ततः स रामो हरि-वाहिनी-पतिर्
षि-भीषण्् चक्ष-पतिन्र् च जाम्ब-वान्।
यूथप-यूथ-सैशतः
सुषेख-प्षे न्य-अपसरन् यथा-मुखम् ॥२२॥ [२१
ततः सु-वेरस्य गिरेश्च च वासं८से)
भृङ्घे च तस्थौ स हित८तेः) समेतः)
सं-घ्राजयन् वै रजनी-युखेख) तं |
प-भाभिर् ईञ्याभिर अतीऽ भाति ॥२२॥ [ष
ततः प्र-भाते सचितरांस् तु शकः
प्र-याणप्र॒ आ-ज्ञापयतेस्य् अभाषत ।
प्रथी ऽऽश्नमागच् त् अथ दश्षिणा-पुखस्
५ ततज्ञ च डां ददे पहा-पुरीम् ॥२४।*
ईत्यषि रमायणे युद्-ण्ड सु चेलाऽऽरोहणं नाम चतुदश: समैः ॥१४॥
[व -१५}= [ पञ्चदशः सगः] =दा- ३९]
ते राजिम् उषितीः सवै सुरे हरि-युथपाः।
९] खडाया दद्युर् दुरा वनान्य् उपए-नानि च ॥*।} [९
स-रक्ष्मणो
प]
|
१. म-प्रतिरभ्ितः ' २. प्र-ण्प्रदीपव। रार-प्प्रतीपा च।३. य=-क्षमा।
४. लर-ग्व्तते । म-°वत्ततां ॥ ४. स-पूधरपतिस्छ सं° । ६. रा० ल१ ल
ब-न्यवसद् । प्र-त्ववसद् #॥ ७. रार फ म-नात्ति॥ ८. फ म्-नस्ति। ६. अ
प्र-लका्काडे । म-ठंकापवेणि ॥ १०. रा१ ल १ ल्व चं प्र-रत्रिसुखिताः ॥
६४ वास्पीकीय-रामायणम् )
सम-मौभानि रम्याणि शिशालाऽऽयतनानि च ।
२] दषटि-रम्याणि ते दषा बभूवुर् जनात-पिस्पयाः ॥२। (२
चम्पकाऽशोक-वंकर-साख-तार-बनाऽऽयुता ।
३] तमाछ-वन-संच्छना रक्तमारखक-संटता ॥३।) [३
हिन्त अजनः सरः: खद्र-पर्णय् च पुषिपतेः
ध] तिलकैः कणिक च तथा पाटलिभिर् द्रमः ॥४।॥ [४
५प्] शशमे पर्वताप््े्् च छता-परिक्रेर वनेः ।
देपू] टडा-काननजेः ष्पे यथेन््रस्याऽमरावती ॥५॥ [५
५३] विचि्र-कुमुमोपेते रक्त-फोमल-पट्टमैः ।
ड] शादु-वखानि च नीखानि चित्रा चं वन-राजयः।।2।। [६
७उ] जालकं मञ्जरी-पुष्यं एफरं किस्यानि च |
धारयन्ति नशास् तत्र नरा इव परि-भूषणम् ६।७॥ [७
<] तच् चेत्र-रथ-सकाशं मनोज्ञं नन्दनोपमम् ।
वनं स-गं रम्यं शशमे षट्-पदाऽऽकुटप् ॥८॥ [८
९1] दलयुद्कैः पक्षिणि नृत्यमनिश्न च रबहिभिः ।
तथा पर-मृतैश् चैव शशमे तद् वनं महत् ॥२॥ [९
१०] तीनि सत्त-विहेगानि श्रयराऽऽचरितानि च ।
कोकिख-कुरख-पण्डानि विहंगा ऽभिरुतानि च ॥ -१०।। [१०
९१] भृद्ध-राजाऽभिरीनानि कुररी-पेषितानि च ।
काकोटूछ-विघुष्टानि सारसाऽभिरूतानि च ।'* [११
कमवव
१. रा० ल= ल वच्च प्र-समसोम्यानि } २. रा२ फ म-°खान्यायतानि ॥
३. रार म-°कवहुलं शार "युतां । %. प्र-°माकाभिसंयुतां ॥ ५. सा२- दरिता-
र ६. रार फ-दुमैः। ७. म-नास्ति। ८. रार फ म-फुटैर् ॥ ६. म-
विचित्रा ४ १०. रा१ ल० तर व अ प्र-घारयंत्यङ्गनास्॥ १९१. प्र-तैर् । १२
रार फ-सववगं ॥ १३. रा५ ल० लर ब अ प्र-दव्यूहकोयष्टिरतेर्। १४.
म-बरिणैः ॥ १५. अ प्र-तत्रिमित्तवि ° । १६ रा१ ल लर पम्र-° भिमतानि ॥
१७, ब-नास्ति ॥ १८..ब अ-नास्ति ।
युद्ध-काण्डम् । १५ } २९, ६५
®+ ®
१२] प्रितिश्यस् ते ततच् तानि हरयः काप-रूपिणः ॥११।। [१२य्
१३] तेषां नि-पसतां तत्र वानराणां तरखिनाम ।
पुष्प-संसर्भ-ुरमिर ववौ प्रण-सुखोऽनिरः ॥१२॥ [१३
९८] तें नितेश्ञस् तजाऽऽसीत् पवि-भागेर् अनेक-यः ! [7
अकम्पर्यस् ते छक वै स्वैर चादेर् नदतां षराः॥१३॥
१५ | सपद्विश् च पहा-युथेर् मही चरण-पीडिता । [१५३
उत्-पपात रजग् चोधर कयोताऽङ्गरहोषमम् ॥९४॥ [१६
१६] अन्ये तु हरियथानां षि-क्रान्ता हरियूथपाः |
सु-ग्रीवेणाऽभ्यनु-ज्ञाता जडं जग्युः पताकिनीम् ॥१५॥ [१४
९.७| वि-ाक्यन्तो शि-हगांस् जप्तयन्तो गास् तथा । [१५
आ-स्फो्यन्तो खेडन्तः सर्वे रग-सयत्ुकाः ।
१८] कम्पयन्तश् च छड्काया वनान्य उप-वनानि च ॥*६।। [ष
क्षाः सिहा वराहा च महिषा चरमश गिराः(पृगाः) ।' °
१९] तेषां शब्देन वि-तरस्ता जंपुर् भीतां दिशो दश्च ॥१७।। [१७
शिखरय् तु भि-ङूटस्य पांऽखर् एको नमः स्प्रशन् ।
२०] समन्ताद् दरम-संच्छकन्नो महा-जख्द्-सन्निभः ॥९८॥ [९८
सवेतश् चोध्यं च षि-स्तीर्णों षिपर्खछाऽऽदित्य-सननिभः
२१ छस्णः श्री-मान् महांश चव दष्माऽऽपः शकुनर् अपि।॥१९॥
मनसाऽपि दुरी-रोहः स शेः किसु कयैणा । [९९
२२ निविष्टा यस्य रिखरे लङ्का राषण-पाछिता ॥२०॥ [२०पू
सा पुरी गो-पुरश् चितरैर् षिषिर्धाऽऽकारतोरणेः
1 = “~+ +~ ~~न न
१. रार ष म~वनान्युपवनानिच ॥ २. प्र रा२ फ-महौनसां । ३.
फ-प्रागसु° ॥ ४. रारफ म-नदिस्नर् ॥ ५. यार फ म-तथा यृथेर् । £. प्र रार
फ़ म~कपोतारुणसनिमं ॥ ७. प्ररार फ म-दरिवीराणां ॥ ८. रार म-सूग-
ह्िपान् । फ-घ्रगद्विजान् । £. र श~वत्णतः । १ 2 राप) लप तलरब् अ
प्र-नास्ति। ११. रा ल>लरव श्र प्र-जग्मुस्नपि ॥ १२ रार-राजतद्रम० |
१३. रा२ फ-०महारनतस० ॥ १४. म-°लदर्स० ॥ १५. प्र-नास्ति ॥
१६. प्र-न चारोः । १५. म्-प्राकारस्तोरणैरपि ।
दै वास्मीकीय-रामायणम् ।
7 १।)
२२] काचनेन च जारेन शजवेन च शोभते ।॥२९। [२९
प्रासरन् च चि-मानैख् च छ्ड्ा परम-शोमिता
२८] घनैर इव तपाऽपाये मध्यमं ॒वेष्णवं पदम् ॥२२।। [२२
यस्यां स्तम्भ-सहस्येण पासादः सर्वकाञ्चनः ।
२५] कैलास-शिखराऽऽ कारो दृयते खम् इवोद-चिंखन।।२३।।२३
चेत्य; स ॒राल्षसेनदरस्य रणस्य दुर्-आत्मनः ।
२६] सतेन रक्षसां नित्यं यैः सम्-अग्रेण रेष्यते ॥२०।। [२४
तां सम्-ऋद्वां सम्रद्धाऽथो रक््मी-वां् रक्ष्षणाऽग्रनः।
२८] रावणस्य पुरीं रामो ददश सह वानरैः ॥२५॥ [२७
तां रत्न-प्रणां बहु-सखंविधानां ।
परास्राद्-माछाभिर् अङ्कां च ।
पुरीं महा-यन्त्-कपारटै-युक्तां
| ददशे रामः सह रुक्ष्मणेन ॥२६।॥ [२९
` इत्यं रामायणे युद्धकाण्ड लङ्का-देशौनं नाम प्शचद्शः सर्गैः ॥१५॥
[विश्व] [षोडशः सगः] =दा-५१]
अथ तजर नि-मित्तानि रदष्ठा खक््षग-पूधनः ।
%] रशष्मणं सम्परिष्वज्य तंतो वचनम् अत्रवीत् ॥१। [१
[परि-भद्योदकफं तृणं वनानि एट्वन्ति च ।
२] बरं च प्रवि-भज्येदं व्य्-ऊहे तिष्ठाम टक्ष्मग ॥२।॥ ] [१०
१. रा ल० लर ब अ-नास्ति॥ 2. रार फ-समल्कृतः । ३. फ-ददोद्धि०।
&. रान अ-देत्यः ॥ ५. म-स यज्ञेन च २० ॥ ६. रा०लर ब् प्र-ग्द्रा्थ ॥
७: म-०कपाटगुल्मां । ८. गारफ़ महितो बखेन ॥ £. रा० सुन्दरकाण्ड । ब अ
प्र रार~लंकाकाण्डे 1 म-नाल्ति । १०. रारफ-लंकादशेनो ॥ ११. प्र-नास्ति । १२.
रा फ़ ब-वचोवददतन्दरितः ॥ १३. रार फ-प्रविप्रा° । १४. लर-फलं च । ब-
वलानि } १५. रा१ ल० लर घ अ-प्रविमज्येदं । १६. रा२-च्रहि ॥
युद्धकाण्डम् । ९६ । १०} ६७
खोक-सय-करं मीय मयै पर्याम्य् उप-स्थितम् 4
३] नि-व्ैणं शु-वीराणां पृथे पर्यामि रक्षसाम् ॥३॥ [१९
वाता हि परुषा वान्ति कम्पते च वद्ु-परा ।
४] पषेताऽग्राणि पेपन्ते नदन्ति परणी-धराः ॥४।॥ [१२
५पू] मेघाः कऋव्याव-पतीकाशाः परुषाः परुष-खनाः ।
करूरा वारि प्र-व्षन्ति मिश्रं रुधिर-विन्दुभिः ॥५॥ [१३
६] रक्त-चन्दन-सङ्मशाः न्ध्या-परम-दारुणाः । `
ज्वछन्त्यो नि-पतन्त्य् एव महोस्काः सूथै-मण्डखात् । [प
पि] आदिस्य-पथम् आ-ठंय जंनयन्त्यो महद् भयम् ।2॥
७उ] दीना दीन-खना घोरास् त अ-पशस्ता मृगद्विजाः) [१८
रजन्याम् अ-प्रशस्तश्च च सै-तापयति चन्द्रमा
<] क्षिप -रक्ांऽख-पयन्तो यथा लोकस्य स-क्षये ।७॥
हस्यो रुक्षोऽपरशस्तंस् तु परि-वेषश च लोहितः । [१६
९] आदिख-पण्डटे नीः पर्य लक्ष्मण श्यते ॥<८॥
चन्द्रमा न यथा-वच्र् च नक्ष-चाण्य अभि-पद्यते |
९०] युगाऽन्त इव लोकानां परय लक्ष्मण दृश्यते ।।९॥ [१७
स्येनास् तथा गृध्रा नीचैः परि.्रन्ति च ।
१. शर फ़ म-प्रवीराणां पधे वानरर० ॥ २. फ़ म-नास्ति ॥ ३. रार
मेघाः पर० ¦ ¢. रा ल५ लर ब अ-एषु । ४. अतः परमधिकः पाठः राप
लल ब अ रार फ-ज्वलच्च निपतत्येतदादित्यादभ्निमंडलं । म-नास्ति । £.
म-आविद्य । ७. रा० लन्लर ब चर प्रम-व्यन्तो॥ ८. प्र रार फ म-प्स्वरा।
६. म-नास्ति । १०. अतः परमधिकः पाठः--म-सेहिकेयेन च तथा गृहीतौ
चन्द्रमास्करौ । अपवेणि त्रयोदश्यां सपरिविषमण्डलौ ॥ वक्रम॑गारकस्चक्र
विशाखासु सुमें । अशरीरास्तथा वाचो भयन्ते ह्शुभावहाः । उभे सन्ध्ये
च वाशते ऋव्यादाश्च सुदारुणाः । ११. राजल ल ब-अप्रमत्तश। १२.रारफ म-
कृष्णर० ॥ १३. प्र रार फ म-प्रशस्तश्च । १४. रा०~रविवेदाश्च खो° । रा रफ-परिवेषः
सुले ° । प्र-पसिविषस्तु लो ° । म-परिविषोस्य खो °! १५९. म-लीनः ॥ १६. म-नास्ति॥
१७. रा ल१लरवय् प्र फ़ म-रुकां | १६. स्~पतन्ति। १६. प्रहि)
२८ वारस्मीकीय-रामायणम् ।
१.१] शिवास् चाऽप्य् अ-रिषा वाचः प्रवदन्ति महा-सखनाः।*०।[१८
तणेम् अश्च दुरा-षषां पुरीं रवण-पालिताम ।
९३] अभि-पामो जवेनैव सधै-तो हरिभिर् इताः ॥११। [२०
इत्य् एवं तु वदन् वीरो खक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः ।
१.६] तस्माद् अव-तताराऽऽख पवेताऽग्रान् महा-वलः||९२। [२१
अव्-तीर्य तु धमोऽऽत्मा तस्माच् छैखाव् स राघवः ।
१५] परर अ-धृष्यम् अ-क्षोभ्यं दद्षं बम् आत्मनः ॥९२॥ ` [२२
ततस् व व्य-ऊ्ह्य ॒सु-भ्ीषः कपि-रानो महा-बलः 1 .
१६] काट-जञोरावस्याऽऽङञ युद्धाऽ ऽकं भ्युद्-पश्षत ९४ [२३
ततः काटे महाबाहुर् बेन पहताऽऽखतः ।
१७] प्र-तस्थे पुरतो धन्वी ्डाम् अभि-गुखः पुरीम् ॥१५॥। [२०
तं विभीषण-सु्रीवो हनु-मान् जाम्बवान् नटः ।
९८] ऋक्ष-राजोऽङ्ग-दो नीखो रक्ष्मणस्् चाऽन्व्-अयुस् तदा ९६[२५
ततः पश्चात् सु-महती परतनाक्षवनोकसोम् ।
१९] प्रच्छाद्य महतीं भूमिं प्र-ययौ येन राघवः ।१७॥ [२६
रोल-ृद्णि शत-शः प-खद्धांग् च मही-रुहान् ।
२.०] जगृहुः कुञ्रर-पख्या वानरा बाहू-शालिनः ॥१८॥ [२७
ते तरू अ-दीर्घेण काटेन राम-घुग्रीव-रक्ष्मणाः ।
२९] रावणस्य पुरीं छङ्ाम आसेदुः सुदुरा-सदाम् ॥९९॥ [२८
पताका-माटिनीं रम्याम् उद्यान-वंन-शेभिताम् ।
नज =
१. ब-अभिरामो ॥ २. रा लभ लर ब्म प्र-नास्ति॥ ३. अतुः
परमधिकः पाठः--रा२ फ-ष्यह्य तद्वानरसेन्यं प्रायाज्ञंकां पुरीं प्रति ।
बद्धगोधांगुलित्राणौ शस्चापाऽसिधारिे ॥ दिव्यशस्त्राखसम्पन्नौ वद्ध
कवचादुभो । पुरस्छृत्य महावीर्यो ताबुभौ रामलकच्मणौ । विभीषोनान-
गतो प्रवरेश्च सवंगमेः । ततस्ु हेमपिगानां एतना सा वनौकसां | समुद्र
कल्पा महती लङ्कामम्यपतत्तदा । म-नस्ि ॥ ४. य ल. लसरवथ्मप्रम-
नास्ति ॥ ४५. म-उद्यानरातशो ° ।
युद्धकाण्डम् ! १६ । २८५ ह
२२] चित्-वपां सुदुष्भाऽऽपाम् उच-माकार-तोरगाप् ॥२० [२९
तां सुरेर् अपि दुष्क षटु राप-परचोदिताः ।
२३] यथा-निवें सम्प ऽऽप्य नयू-अवसन्त वनौकसः ।\२९। [३०
दश-योजन-पा्चै तु ण्डं वानरं वलम् ।
२४] परिक्रम्य तदा छम युडायाऽमि-खसार इ ॥२२।। [प
ठडया ३त-तरं द्वारं शेख-गृङ्गम् इवोन्-नतम् ।
२५] रामः सहाऽनुजो धन्वी जुगोप च रस्रोध च ।॥२३।॥ [३१
छट्धाम उपनि-विष्टे च रामे दशरथाऽऽत्मने |
२६] छक्ष्मणाऽतुचरे वीरे व्यथिताः सवै-रोक्षसाः ॥२४। [३२
नाऽन्यो रामाद् धि तद् द्रारं सम-अर्थः परिरक्षितुम् ।
२८ | रावणाऽधिष्टितं तद् भि वरुणेनेव सागरम् ॥२५॥ [२३३
राक्षसैः साऽभ्युधेैर उरैर् अभियं समन्ततः
२९] वीर्य-विक्रम-सम्पननः पाताटम् इव दानैः ॥२६।। [३४
राक्षसैर षिषिधाऽभ्कारेः खमे सा महापुरी ।
३०] संमस्तैर् बहुभिर् गुप्ता नागैर् भोग-वती यथा ॥२७॥ [२
विन्यँ-अस्तानि च योर्धनां वहूनि षि-तिधानि च।
३१] तस्याम् आयुष-जातानि वि-चित्रीणि भृशे तदा ॥२८]। [३५
पूवं. तु द्वारम आररंक्षन् नीलो हरिचमूपतिः ।
३२] मेन्दश् च द्विविद चोभौ शवेतं गिरिम् इवोर-गौ ॥२९॥ [३६
९. रा० ल लर ब अ-नास्ति॥ २. म-°निदेशं । ३. प्र-संस्थाप्य ।
म-संपीव्य | ७. म-निवसन्तो ॥ ५. रा लऽलर ब्म प्र फ-गहरे।
६. रार म-परिक्षिप्य ॥ ७. रार ॒फ़ म-लंकरायस्वृत्तर ॥ ८. रार फ मतु ।
६. प्र-सरवरगहिताः । रा२ फ़ म-सवनैक्रताः ॥ १०. रा ल१ लर ब-अभिक्षिप्तं ॥
११.रा० लन लर ब अ प्र-न्मे सा महाचमूः) म-नति । १२. रार फ
समन्ताद् । १३. म-नास्ति ॥ १४. रा ल१ लर व ख प्र-चायुध° । १५. रा
फ़ म-चिन्राणि दरे ॥ १६. रा ल० लरवद् प्र-जगम्य । १७. साल)
लब च्य प्र-चैव | १८. रा१ १ लर ब ्-यथा। प्र-तथा
७० वाद्मीकीय-रामायणम् ।
, अङ्गदो दक्षिणं द्वारं जश्हे परतनाऽन्वितः ।
३२] ऋषमेण गवाऽक्ेण गजेन गवयेन च ॥३०।) [३७
हनु-मान पथि द्वारं ररक्ष बल-वान् कपिः ।
३४] प्र-घश् च पर-माथी च यजाऽस्य सचिषाषू उभौ ॥३९। [३८
मध्यमे च स्वयं गुल्मे सु-ग्रीषः सम-अतिषएत
३५] सह स्वैः कपि-ग्रषैः सुपर्ण-तैम-विक्रमेः ॥३२॥ [३९
वानराणां तु षट्-तरिंरत कोय्यस् तैः सह यूथ-पैः ।
३६ नि-पील्योपनि-विष्टाश्् च सु-ग्रीषो यत्र वानरः ।३३।। [४०
रासनाद् पव रामस्य य-प्रीवः सविभीषणः |
३७] द्वारे द्वारे परवै-गानां कोटं कोरीं न्य्-अवेशयत् ॥३५।। [४१
पेथिमेन तु रोमस्य सु-ग्रीवः सह-जाम्बवान् ।
३८] अद्रे मध्यमे गुस्मे तस्थौ बहू-बखाऽऽ्ैतः ॥३५।। [४२
ते तु वानरशा्दैखाः श्ादैखा इव णिः
३९] ग्रहीवा दुम-शेखंस् तु प्रहृष्टा योद्धम् उद्-यताः॥३६॥ [५३
सर्वे विकृत-खङ्खः स्वे दन्त-नखाऽऽयुधाः
४०] सवै विकृत-वणोऽङ्गा; सवै च विकृताऽऽननाः ॥३७॥ [४४
४९३ | दश-नाग-बखः केचिव् केचिद् दश्ञ-गुणोत्राः ।
केचिन् नाग-सदस्रस्य बभूुस् तुस्य-विक्रमाः ॥३८। [४५
४२] सन्ति मेध-बटास् तत्र तथा वायु-बलोपमाः
अप्रमेय-बखाश् चाऽम्ये तजाऽऽसन् हरि-यूथपाः।। ३९) [४६
४३] अद्धतश् च वि-चित्रश् चं तेषाप् आसीत् समा-गमः।
९. रा२ फ-जमग्राह । म-ररक्ष ! २. रा२-०नावृतः | म्-बल्वान् कपिः ॥
३. रार फ म-°णैर्वसनोपमेः ॥ ४. रार फ़ म-अथ । ५. ल ५ म-नास्ति ॥
£ ल १-सहवान्धवः । ७. बभ्र रार फ़ म-°बलदुगः ॥ ८. रा५ त° लर वञ्
पर-रुंगिणः । £. प्र-ञागताः । १०. म-नास्ति । ११. म-नास्ति ॥ १२. रा+ ल
लर ब अ-अल्यद्भतत्रिषित्राश्च । रार फ-अद्धतशवेव चित्रश्च ।
युद्ध-काण्डम् । ९३ । ४९ | ७१
तत्र वानरसैन्यानां सख्मानाप् इवोद्-गमः ।४०।। [७
४४] प्रति-पूणम इवाऽऽकाशे भ-च्छनेव च मेदिनी ।
डं परति नि-विषटेश च सं-पतद्धिश् च वानरैः ॥४९। [८
४५] शतं शतसहस्राणां परथग् ऋक्ष-वनोकसाप्र ।
ठङ्खद्रारण्य् उपाऽऽजग्मुः शत-शस् ते समन्त-त।२।।[४९
४६] अन्ये चाऽन्येषु देशेषु सन्य-अस्ताः सु-महाषखाः । [प
छादयन्तो गिरिं सर्प सम-अन्ताव् ते वनौकसः । [५०
४७] अयुतानां सहस च खड समभ्य्-अवतेत ॥४३।। [५१
वानरैर बल-बद्विश च वभूव दटम-पाणिभिः।
४८] सर्वतः सं-घता छा दुष्प-वेज्ञाऽपि वायुना ॥४४॥ [५२
राक्षसा विस्मयं जग्मुः सहसेव नि-पीडिताः।
५०] वानरेर् मेर्ध-सड्धाैः शक्र-्तुस्य-पराक्रपैः ॥।५५।। [५३
सहस्रैर बहुभिश्च चाऽत्र नीट-मेष-निभेस् तथा ।
५२] गिरि-तदननेश् चैव॑ वानरैर आ-ठता दिशनः ॥*६॥ [)
छडगयापम् अभवच् छष्यो पेघोधस्येव 'परैते |
४९] सागरस्येव भिन्नस्य यथा स्यात् सरिछ-स्वनः।।*७।। [५४
निर-हाद इव स-जज्ञे ध बटोध-स्वनो यहीन् ।
५२] खड्मयां खश्चुवे शब्दः सागरस्येव भितः ।*८॥। []प
तेन शब्देन महता सप्राकारा सतोरणा |
१. रार फ म- संछ० ॥ २. रार फ़ म-अन्ये १. रार फम- संछ०॥ २. रा२ फ म-जन्ये जगमुः ॥ ३. प्र-संछादितो
गिरिः सर्वस्तैः समन्ताद् वनोकतेः । रार पफ-माछायत गिरिः सैस्वैः समन्ताद्र
नोकसैः । म-संछाय तं भिरि स० । ४. फ-सदसैश् । ४५. रा ल५ ल> ब अ-
°मिवतंते । म-अवाभ्यवतेत ॥ £. रारफ म-सहसा विनिपी ०! ७, चअ प्र-घोरसं° |
८प्ररार फ म-राक्रवीयप० ॥ ६. प्ररार फ म-गिरिङकटप्रमांगश् च ॥ १०.
म-अभितः शब्दो । ११. रार फ-महोघस्येव । १२० शार-व्धेतः । स-वर्पतः ॥
१३. रा ल लरव मप्र ए-सलिल्य्च्युतः ॥ १४. रा१ ल> तरव शप्र
सवो यत्र राघवः। १५. रार फ म-मथ्यतः ॥
७२ वाद्मीकोय-रापायणम् ।
५३] छड्ा प्रचलिता सवा रक्षसाम् आ-गते भयम् ॥४९। [५५
राम-रक्ष्षण-गु्ा सा सुग्रीवेण च वाहिनी}
५८] बभूव सुदुर्स-घषा स्वैर् अपि सुराऽसुरैः ॥५०।॥ [५६
राघवस् तन् नि-वेस्येवं सैन्ये खं रक्षसां वपे ।
] सं-मन्छ्य मन्तिभिः सापे निल््-चित्य च पुनः पुनः|।५९।।
आनन्तयेम् अभिप्रष्पुः क्रम-योर्मस्य रतत्व-वित् । [५७
६०] विभीषेण-पते तिषटैन राज-पमम् अनु-स्मरन् ॥५२]।
अद्ध-दं॑ वाछि-तनयं समा-हयाऽबवीद् वचः । [५८
६९] गच्छ सौम्य दशष-ग्रीव ब्रूहि मद् वचनाद् इदम् ।।५३।।
लङ्यित्ा पुरीं लङ भयं व्यक्छा गत-व्यथः । [५९
द२] रैव गतश्रीकं सुमूषु नष्ट-चेतसम् ॥५५॥
ऋषीणां देवतानां च॒ गन्धवौऽप्सरसां तथा । [६०
६३] नागानाम् अथ यक्षाणां राज्ञां च रजनी-चर ॥५५॥
यत॒ तवयाऽ्ष-कृतं मोहाद् अव-ख्न्निन राक्षस । [६१
६४] नून तेऽद्य गतो दैः खयम्भु-वरदान-जः ॥५६॥
तस्य॒ दण्ड-धरस् तेऽहं भायो-हरण-कषितः ।
६५] दण्डं धारयितुं तीतर खडा दरार व्यव-स्थितः ।५७।। [६२
पदवीं देवतानां च महषीणां च राक्षस ।
६६] राजर्षीणां च सैषां गमिष्यामि युधि स्थितः ॥५८।। [६३
छ्टेन येन मे सीती मायया राष्षसाऽधम्)
६७] माम् अति-क्रमयिला खं हृतर्वास् तद् वि-दशेय ।५५९। [2४
अ-राक्षसम् इमं रोकं कताऽस्मि नि-रितेः शरैः
६८] नो वा शरणम् अभ्य्-एपि माम् उपाऽऽदाय मथिीम् 2० [६५
१. रार फ़ म-चागर्दं॥ २. फ-नास्ि | \ ३. रा२ फ मस-इुवषतमा॥
४. रा२ फ म-ग्योगाधत ० ‰. रा२ फ़ म-वि मीषणस्याबुमने ॥ ६. फ-° पहृतं ॥
७. प्र-घारयति ॥ ८. ल¶्ल२ म-पीतां । £. प्र-गसाधिप) १०. रार-अपक्रा° ॥
११. रा२ फ म~न चेच्छरणं ॥
युद्ध-काण्डम् । २२ । ७५ । ७३
रद्धेन्वयं ` परि-त्यज्य हृतराज्यो हृताऽऽसनः 1
६९ | रक्षस्व जीवितं यह मम ॒निर्-यास्य मेथिटीम् ॥६९। [7
धमाऽऽत्मा रक्षां श्रेष्ठः सस्वाऽऽप्नोऽयं वि-मीषणः।
७०] लद्धेन्वयं महद् धी-मान् सद्-गुपरः पारयिष्यति ।द२॥ [६६
न हि राज्यम् अ-ध्मेग भक्तं क्षणय् अपि तया।
७९] शक्यं मूखे-सहायेन पषटेनाऽपरिभिदाऽऽस्मना ॥६३॥ [2७
युध्यख वा धृतिं छरा सोयम् आ-छम्ध्य राक्षस ।
७२] मच्-छरेस् सं रणे श्रान्त ततः चान्तर् भविष्यंति।।2४।[६८
यद्य आ-विकसि लोकास् जीन् पद्नी भूता मनो-नवः।
७३] मम चक्षुष्पथं ्राऽम्प्रो नहि जीषन् वि-मोक्ष्यसे ॥६९॥ [६९
व्रवीमि सा दहित बाक्यं क्रियताम् ओध्व-दैदिकम् !
७८] सु-दृषटः क्रियतां "लोको जीषितं ते मयि स्थितम् ।॥६६।। [७०
इस्य् उक्तः ख तु तारेयो रपिणाऽछिष्ट-कर्मणा ।
७५५] जगापाऽऽ काशम् आ-षिश्य मूति-मान् दव हन्य-वीर् ६७ [७१
सोऽभि-ष्टुस्य युदहूतेन श्री-पद् रावण-पन्दिरम् ।
७६] ददश्चाऽऽसीनम् अरन्त (१)-स्थं रावणं सचिवैः सह ।६८।। [७२
ततस् तस्याऽवि-दृरं सन नि-पत्यं॑ हरिर् आ-प्टुतः ।
७७] दीप्राऽभि-सद्शस् तस्थाव् अङ्गदः कीचनाऽङ्गदः ॥६९॥। [७३
तद् राम-वचनं सवे मन्युनाऽधिकम् उत्-तमम्
७८] साऽपास्यं श्रावयामास नि-केधाऽधिकम् आत्मना ।।७०॥ [७४
दृतोऽहे कोसलेन्द्रस्य रामस्याऽछि-कर्मणः ।
१. रा+ ल लर व प्र-लेकं०॥ २. लन व-उषटेनाभिनजि० । रा? फ मसते
नावि० ॥ ३. ब॒-मविष्यसिं ॥ ¢. रार फ म-प्रप्य ॥ ५. रा०+ क्ल
लर ब-लोफे। £ प्र-जीविते ते मयि स्थिते % ७. रा१ त्; लर ब-
"राट् ॥ ८. रा) ल१लर वंच रार फअस्वस्थं ॥ ६. लत्प्र रार म
°विदूरे । १०. ल० रार म-स नि° | प्रहि नि०। १९१. रार फ म-~कन-
कांगदः ॥ १२. रार म-ऽस्याश्चिष्टक° । ।
व त
7 ।
ऽभ् वास्मीकीय-रामायणम् |
७९] वालि-पु्ोऽङ्ग-दो नाम यदि ते श्रोजम् आग॑तः ।७१। [७५
आह त्वां राघवो रामः कौसस्याऽऽनन्द-वर्षनः ।
८०] ख्यं निर-उगत्य युध्यस्व नृ-रंस पुरुषाऽधम ॥(७२।॥ [७६
हैन्ताऽ्दं तां सहाऽमात्यं स-पुचर-भ्रात्-बान्धवम् ।
८९] निर-उद्ररगीस् त्रयो खोका भविष्यन्ति हते खयि।।७३॥ [७७
देव-दानव-यक्षाणां गन्धर्वोरगा-पेक्षिणाम् ।
८२] चर्यम् अद्योद्-धरिष्यामि मुनीनां चेव कैण्टकम्।।७५॥ [७८
वि-भीषणस्य चेश्वयं भविष्यति हते स्यि।
८३] न चेव सत्-कृत्य वेदेदं प्रणि-पत्य पद स्यसि॥७५॥ [७९
ईत्य् वं परुषे वाक्य ब्रुवाणे हरि-पुड्वे ।
८द] अमर्षवशम आपन्नो निशाचरगणेश्वरः ।७६। [८०
ततो रोषित॑-ताग्राऽक्षः शशास सचिवांस तदा ।
८५५] गरृ्यताम् इति दुर-मेधा वध्यताम् इति चाऽसक्रृत्।७७॥ [८१
ते शैट-भृङ्क-वैष्पीणम् अभ्रिम् इद्धम् इवाऽङ़-दम् ।
८६] आ-ररम्बुस् ततो घोरां चसवारो रजनी-चराः।(७८॥ [८२
ग्राहयामास तारेयः खयम् आत्मानंम आत्मना ।
८७] बलं नि-दरशयन् वीरो निक्ञाचर-गणे तदा ।७९। [८३
स तान् बाहु-द्रये स्तान् आ-दाय पत-गान् इव ।
८८ | भासादं शैट-सड्ाशषम उव-पपाताऽङ्ग-दम् तदा ॥८०॥ [८४
तेऽन्तरिक्षाद् विनिर्-घूतास् तस्य वेगेन राक्षसाः ।
८९] भूमौ नि-पतिताः स्वँ तदा निश्चष्ट-चेतसंः ॥८२॥ [८५
१. रा 1 फ़ म-निपत्य युधि ।२ रार फः म-पुरुषो भव ॥ ३. रा
ल+ ब् छर प्र-हर्ताहं° । ल २ म-हत्वाहं ° । रार-हतं हत्वा । ४. सार फ म्-
निरृद्विम्मास् ॥ ५. प्र-गगरश्रसां । ६. रार फ-सकरं ॥ ७. रा२-°स्यति ॥ ८.
रा ल, लदरवञ्प्र फ म-ग्लयेवं ॥ ६. रार फ म~रोषाभिता०। १०. प्र
तथा ॥ ११. रा५ ल" लर ब अ प्र-गवर्षाणां। १२. प्र-घोराः शरुत्वा ते॥ १३.
प्र-पुकुरं स्वयं । १४. फ-विदरो० ॥ १५५. रा२-०जीविताः ॥
युद्ध-काण्डम् । १६ । ९१ ॥. ७८
प्रासाद-शिखर श्री-मद् अड्-देन पराऽऽहतम् ¦ ` [८<८पू
९०] तत् पर्याति पदाऽऽकऋरान्तं दशग्रीवस्य पश्यतः ॥८२॥ [८७१
२१ | भङ््ा प्रासाद-शिखरं नाम वि-श्राव्य चाऽऽध्पनः |
२.३ ] आस्फोटयामास तदा निनदंश चक्रमे पुनः ॥८३॥ [८८
[वायु-वेगे समा-स्थाय रावणस्य ततोऽग्रतः ।
प] जग्राह मुकुटं वीरः पादम् आ-स्थाय मस्तके ॥८४ | [प
अङ्गदेन पदाऽऽक्रान्तो रेजे स-सदि रवणः ।
पप] जिविक्रम-पदाऽऽक्रान्तो बरेलिरोवेरोचनिर् यथा८५] [५
सकार . कोसछेन्द्रस्य राघवस्य महाऽऽत्मनः ।
९८] सु-ग्रीवस्य च तत् सवं समाद्य न्य्-अवेदयत्।। ८६, । [प
रावणस तु परं चक्रे क्रोध प्रासाद-पपितः ॥''
६] वि-नाशम् आस्मनः श्य निश्वासपरमो ऽभवत्।।८७]। [९०
पुन ॥ १४.५० म 0 १.४.0०६ ८१. भै ६.५४ १ १4 भ च ५ ४ ॥# #
इ-द्ः पुनर् आ-गत्य बवन्दे चरणौ ततः |
प] शु-प्रीवस्य च रामस्य लक्ष्मणस्य तथव च ॥८८॥ [र
अन्यान् अपि महा-वीरान् अभिवाद पहा-वछः।
पि] सुकं रषसेनद्रस्य राघवाय न्य्-अवेदयत् ।८९॥ [प
त॑र युकं रामो रत्र-सार-विभूषितम ।
पि] आ-कवन्ध महा-वाह रावणाऽ तुज-मस्तके ॥९०॥ [प
सषु साघु पहा-्बीह्यि यस्य ते वटम् इद्म् ।
[1 ~ ~ "त
१. रार फ़ म-प्रासादस्य रिरः श्रीमानङ्गदस्त यदाहनघ् । २. र> ल
लर बच प्र॒ म-उत्पपात। ३. रा०लतल१लरवख प्र-तद्ाक्रान्तं। म्
पदाक्रसम्य ॥ ¢. प्र-विनयाच० । ५. म-नास्ति॥ £. रा१ल्५ लर्वञ्यम्र
म-नास्ति ॥ ७. अ प्र-समागम्य । ८. रोर फ़ म्-नास्ति ॥ £. रार फ़
चवात्मधर्षणात् । १०. म-नास्ति ॥ १९. अ म-नस्ति ॥ १२. रा० ल लर
ब् श प्र-अन्योन्यं ते महावीरा । १३. फ-रक्षोराजस्य ॥ १४.अत आरभ्य ९३--
तम श्रेकपर्यन्तं म-नास्ि ॥ १९४९. प्र-नास्ति ॥
युद्ध-काण्डम् । १७ । ५ । ७७
१०३] ददृशू राक्षसाः सवं भासाद-वमी-गताः `॥९००।। [९४
कृत्स्ना हि कैपिभिर् व्य्-आप्ता खडा रावण-पालिता ।
१०४] स्तिमिता चाऽबरहृष् च बभूव घुदुरा-सदा ॥९०९॥ [प
तस्मिन महाभीषणके प-एत्त
कोखादहटे राक्षस-राजधान्याम् ।
प्रग्रह रक्षांसि महाऽऽयुधानि
१०५ | युगाऽन्त-वाता इव सषि-चेरूः ॥९०२ [२८
ईत्याषें रमायणे यँद्र-कण्ड लङ्कोधरोधो नाम षोडराः स्मः ॥१६॥
[व-१७]= [सप्रदशः सगः] -=[दा-४२]
ततस ते राक्षसास तरस्ता गला रषण-पन्दिरमं ।
९] न्य्-अवेदयन् पुरीं रुद्धां रामेण सह वानरै; ॥१।॥ [१
रुद्धां तु नगरीं श्रुखा जात-कोपो निज्ञा-चरः।
२] विधानं द्वि-गुणं दृता प्रासादं चाऽध्य्-अरोहत ।।२।॥ [२
स॒ ददश इतां खम स-गैट-वन-काननाम् ।
३] अ-संख्येयेर् हरि-गगेः सपो युद्ध-काङ्िमिः ॥३॥ [३
स दृषा वानरैः सवं काननं कषिली-टरतम् ।
८] कर्थं क्षपयितव्यं स्याद् इति चिन्ता-परोऽभवत् ।४।। [४
स चिन्तयित्वा श्-चिरं पेधम् आ-छम्भ्य राप्रगः |
१. म-नास्ति ॥ २.रा१ लञलरव्प्र-बलिभिर्।३.रा२ फ-निरोव ॥
४. म-तु वृत्ते। ५. रा? ल० लर वद्य प्र-तदायु° ॥ ६. फ म-नास्ति। ७.
वद्म प्र-र्काकाण्डे । रार म-टकापर्वणि । ८. लन-सार फ-टक्रापरोधो।
म-ठंकराविरोधो ॥ £. म-०मन्दिरे । १०. ल= -छकां ५ ११. ब फ-प्राकारं । १२.
म्र फ़-चाप्यरो° । म-~व्यध्यरोहत ॥ १३. प्र-गीरेः ॥ १४. ल लन्बञ्मप्र
फ़ रा-सवेः । १५. रा१ ल१ लर ब अ-क्षमपि० ॥ १६. वृ-सचिवं |
७८ वाल्पीकीय-रामायणम् ।
५] हरि-युथानि रामं॑च ददश्ञऽऽयत-रोचनः ॥५॥ [५
प्रेतो राक्षसेन्द्रस्य ` वीन्य् अनीकानि माग-रः ।
2] राघव-प्रिय-कामाऽथं लाम् आ-रुरुहुस् तदा ॥६।॥ [१३
ते ताम्र-्वक्रा हेमाऽऽभा रामाऽथे त्यक्त-जीषिताः ।
७] छप् एवाऽभ्य्-अधावन्ते सार-ताट-शिखाऽऽयुधाः ७ [९४
ते दुमे; पुष्पिताऽग्रेस् तु युष्टिमिश् च महा-्व॑यः।
८] प्राकाराऽगाण्य् अ-सल्लानि ममन्थुस् तोरणानि च ॥८।। [१५
आ-पुवन्तः पुथन्तछ च गभजंन्तश् च पुरे-गमाः।
१२| लङ्ाम् एवाऽभ्य्-अवतेन्त महा-वारण-सनिभाः।।९।॥ [१९
काञ्चनानि प्र-मृद्रन्तस् तोरणानि बरी-युखाः
९९] कैखास-शिखराऽऽमानि गोपुराऽ्ाखकानि च ॥१०॥ [१८
परि-खाः पूरयन्तश च गम्भीर-विमरोदफौः ।
९] पांघुभिस् तृण-कष्टेश् च प्वेताऽगरेग् च वानराः ॥११।) [९६
रत-साहस्च-यूथेश्् च कोरि-युयेश् च यूथपाः ।
९०] कोशि-शत-ताग् चा ऽन्ये लङ्काम् आ-ररुहृस् तदा ॥१२। [९७
जयत्य् अति-वखो रामो रक्ष्षणश्् च महा-बटः ।
१२] राजा जयति सु-प्रीवो राप्वेणाऽनु-पाटितिः ॥९३।। [२०
इस्य॒ एवं घोषयन्तंञ्् च गभेन्तश् च पवै-गमाः।
१.६ | अभ्य्-अधावन्त छड्ायाः प्राकारं कामरूपिणः ।॥९०।। [२१
१९ | वीरबाहुः घु-षाहृश् च नरश् च वन-गोचराः । ` [२ रपू
प] पूरवद्रारमर अर्न्धन्त यूथ-पा युथ-त्टताः ॥१५॥ [7
१.प्र-ठ । रार फ-लु । २. रा फ-व्यस्तसोचनः॥ ३. रा ०-घ्वानीकानीव ।
ध. रा१ल१लरब्प्र-ग्वर्णां । ५. म-०अवतेन्त ॥ &. रार फ-महावैः।
७. रा २-°प्रण्यग्रसंस्यानि । म-प्राकराराग्राणि सर्वाणि ॥ ८. ल २-०स्यधावन्त ।
६. लर प्र-महारावगस०^ | म-महाचारणस० ॥ १०. ब-न्लोदकैः । म-
गंभीरं धि° ॥ ११. लन लर अ प्र-चैव ॥ १२.फ-बोतयन्तसच् ॥ १३. अतः
परमधिकः पाठः--रार-एतस्मि्न्तरे चक्ुलेकाचारप्रवेशनं ॥
युद्ध-काण्डम् । ९७ । २५ ७९,
१७३] पश्चिमं कु-युदो द्वारं कोरिभिर् दशभिर् इतः १
१६३] आद्त्य व्स् तस्थौ वानां महौजसाम् ॥१६॥ [२३
१७ब्] दक्षिणं द्वारम् आ-गम्य वीरः इत-बछिः कपिः ।
१८३] आ-दव्य बर-वांस् तस्थो कोटिभिः सप्तभिर् ठतः।।१७।। [२५
उत्-तरं द्रारम् आ-भत्य रामः सौमित्रिणा सह ।
१९] आ-दत्य बल-वांस् तस्थौ सु-प्रीवर् च महा-बः ।१८]। [२७
गो-खाङ्कछो पहा-कायो गवाक्षो भीमदर्शनः ।
२०] छतः कोष्या महा-तेजाम् तस्थौ रामस्य पाश्व-तः।।१९॥ [२८
ऋक्षाणां भीम-वेगानां पूम्रः शच्च-निवर्हेणः ।
२९] तस्थौ राम-समीपे त॒ कोटिभिर् दक्षभिर् इतः ॥२०। [२९
२३३] सं-नद्धस् त पहा-वीर्यो गदा-पाणिर् षि-भीषणः।
रय्पू] आज्ना-पतीऽरक्षो रामस्य तस्थौ पार महा-वरः ॥२९ [३०
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ।[३१प्
२२] भीमो दपि-मुखच्च चैव केसरी पनसस् तथा । [7
२३पू] एतस्मिन्त् अन्तरे चक्रुः स्कन्धाषार-निषेशनम् ॥२२॥ [२२३
२४] ततः कोप-परीऽताऽऽ्त्मा रप्र॑णो राक्षसाऽधिषः
निर-याणं सवे-सेन्यानां दतम् आऽज्ञपयत् तदा ॥२२॥ [३२
२५] निषं-पतन्ती तदा सेना युक्ता रवण्पछिता ।
सोमे्नाऽऽपूर्यमाणस्य वेखेवं सरितां पतेः ॥२५।। [३७
२६] एतस्मिन्न् अन्तरे रोद्रः संग्रामः सम्-अपद्यत ।
रक्षसां वानराणां च वीर्याणां काम-रूपिणाम् ॥[२५।। [४१
९.रा०५ त्न लर ब शअ-आगम्य ॥ २.रा१ त०्लरवश्म्रः
महाराजो ॥ रार-महावादोर् ॥ ३. म-नस्ति ॥ ४. रा१ ल लरवबअमप्रम-
नास्ति ॥ ५. म-नास्ति। £. ल > लरवबद्मप् फ़ म्-आज्ञापयत् ॥ ७. प्र-रावण-
नोदिता । रार पए-रावणयचोदिता ॥ ८. प्र-सा सेना पूर्य | ६. प्र रार फम-वेल
इव महोदधेः ॥ १०. प्र-पीराणां । रा२ फ म-घोराणां ॥
८० बाद्पीकीय-रामायणम् ।
२७] ते गदाभिः प्र-टत्तामिः रशक्ति-शुर-परंखधैः ।
निर्-जघ्लुर् वानरान योराः कथयन्तः स्वकान् रणे ॥२६॥ [८२
२८] तथा दक्षैर् महाकायाः प्थताऽ्येन् च वानराः ।
नि-नघ्तुर अथ रक्षांसि नखे दन्तेण् च वेगिताः ।॥२७।। [४५
२९] राक्षसाम् त् अपरे पोराः प्राकारस्था मही-गतान् ।
वानरान् भिण्डि-पाटेश् च शक्तिभिच् च व्य्-अदारयन् २८ [४५
३०] वानरा चाऽपि संक्रुद्धा राक्षसांस तीन् महा-वखान्।
प्राकारात् पातयामासुर् अभि्जघ्तुश् च मुष्टिभिः ॥२९॥ [4६
३१] स॒सम्प-हारस् तुमो मांस-शोणित-कर्दमः ।
रक्षसां वानराणां च बभूवाणदरुत-दशेनः ॥३०॥ [४७
वनौकसां तत्र ते सेनि-नादो
लड्ा-गतानां च निशा-चराणाम् ।
प्रकष्वेडिताऽऽस्फोटित-नादितानां
३२] राभ्यां महदरयाम् इव सागराभ्याम्॥३९। [४८
हत्य रमायणे अंद्र-काण्डे प्रथम-स्म्प्रहारो नम सप्तददाः स्मः ॥१५॥
[ ‡ दश € 1 [
व-१<]= [अष्टादशः सगेः] दाद]
युध्यतां तु ततस् तेषां वानराणां महाऽऽत्मनाम ।
१] रक्षसां च बभूवाऽथ बल-कोषः सुदारुणः ॥९। [९
` १. मप्रदीप्ताभिः।२. म-नास्ति ॥ २. रा२ प-०कायैः। ४. ल र-वेगतः॥
५. रा? प्र-विदारयन् ॥ ६. प्र रार पठ-रक्षसांधध । म-रसस्ति। ५. म्ररारफ
म्-गवलाः । ८. म-°जग्मुरा ।॥ £. म-पुसधि ° । १०. रार प-ग्नर्दितानां । म
०मर्दितानां ॥ ११. ग २ फ म-नास्ति) १२ प्र-रुकाकाण्डे | रार-रंकापर्वणि ।
म-युद्धपर्वणि । १३. रा> ल= लर ब-संहारो । श्र-प्रदारो ॥ पफ-०मप्रहारो ॥
१४. प्र म-तथा । रार फ-तदा ॥
युद्ध-काण्डम् ! १८ । ९२ ८१
9
हयैः काञच्चनाऽऽपीडेर गनै चाऽ्दरत-्दरनैः |
२] रथश् चाऽऽदित्य-सखड्ारे; क्वचेल् च महा-पमेः; ॥२। [२
उ] पिनिर्-ययुर पहा-नदंर् नादयन्तो मही-तखम् ।
उ] राक्षसा भीम-कमीणो रावणस्य जयैषिणः ॥२॥ [३
उ] वानराणाम् अपि चमू रामस्य जयम् इच्छती ।
अभ्य्-अधावत् तदा घोरा राक्षसानां वधं प्रति ४ [४
७] एतस्मिन्न् अन्तरे तेषाम् अन्योऽन्यम् अभि-घावताम् )
रक्षसां वानराणां च द्रद््-युद्धम् अवतत ॥५॥| [५
८] अङ्देनेन्द्र-जित् साधं वाछि-पुत्रण राक्षसः ।
अयुध्यत महा-तेना वहि-मान् इय पर्षतः ॥द॥ [६
९] भ्र-जङ्कन च सं-पातिर् वीरो दुर-पषणेन च ।
जम्बु-माछिनम् आयस्तो हनु-मान् अपि वानरः ।७] [७
९०] सं-गतः सु-महाक्रोधो राक्षसो रवणाऽनुनः 1
सम्-अरे तीक्ष्ण-वेगेन मित्रेन वि-भीषणः ॥८॥ [८
१९] तपनेन नलः साध राक्षसेन महा-बछः ।
निकुम्भेन महातेजा नीखो दरिर् अयुध्यत ॥९॥ [९
१२ सु-प्रीवो वानरेन्द्र तु प्रघसेन समा-गतः ।
सं-गतः संम्-अरे श्री-मान् षिरूपाऽक्षेण छक्ष्मणः।॥१०॥ [१९०
५३] अश्निकेतुर् च दुर्-पर्षो रस्मि-केठुश् च रक्षसः ।
सु्-घ्रो यज्ञ-कोपश् च रमेण सह संगतिः ॥११॥ [१९
९४] वैत्र-मुष्टिग च मेन्देन द्वि-विदेनाऽशनि-पभः । [१य्पू
+ न म
८
१. ल ₹-हेतभः । म-तेहयः | २. प्र-°तमूषरणः । ३. अ-मदावबलैः ॥ ४
गर फ-०्जम्मुर् । ४. रा० लप लदरबचप्र फ-°नाद्ाः। ६. रा र₹-अदयन्तो ॥
म-इच्छतां ॥ ८. रा० ल लर बु-प्रजघ्नन । ६. तन-आयातो । १०. म-
इव ॥ ११. रा ल० लर ब~नास्ति ॥ १२. प्ररार फ म-संयुग॥ ९३. प्र
वीयेवान् । १४. रार फ़ म-भित्नाः-षुघन्नो । १५. सार-संगमः ॥ १६. रा,
ल१लरबञ म्-वसुमुध्डि ।
८२ वास्मीकीय-रापायणम् |
१५३] गैजेनाऽऽदित्य-सङ्शे वीरः प्-तपनस् तथी ॥*२। [९३
महोदरः पु-षेणेन' वानरेण च संगतः |
९६] अयुध्यत महा-बाहुः शक्रेण न-युचिर् यथा ॥९३॥ [ऋ
जाम्बवान् मकराऽक्षेण धूः कुम्मेन सं-गतः
१७] नराऽन्तकेन पनसः से-गैतो रक्षसा हरिः ॥१॥ [प
देषाऽन्तक्छो गवाश्षेण भि-रिराः शरमेण च ।
१८] रल्मसाऽकम्पनेनाऽऽजौ युधे कुमुदो दरिः ॥९५॥ [7
ऋषभो वानरश्रष्ठः सौरणेन समा-गतः ।
१९] अति-कायेन वि-नतो रम्भ चैव समा-गेतौ ॥९६॥ [1
धू्राऽक्षेण समा-सक्तः केसरी हनुमत्-पिता ।
२०] बेग-दरशीं श्॒केनाऽऽजो सम्प-हारम् अथाऽकरोत्॥१७॥ [५
स-कद्धे तु महा-पाश्वं युयुपे गन्धमादनः ।
२१] वीरः शत-बी रक्षो विद्युज्-जिह्यम् अयोधयत् ॥१८॥। [7
वानराश् चाऽपरे पोरा राक्षर अपरैः सह ।
२२] दरन््-युद्धम अछुषेस् ते बहवो बहुभिर तेदा ॥१९॥ [१५
तच्राऽऽसीत् सु-मदहद् बुद्धं ठं रोमहषण ।
२३] रक्षसां वानराणां च वीराणां जयम् इच्छताम् ॥२०॥ [९६
हरि-गाक्च्ध-देदैस् वः भ-णडाः केश-शाद्रराः ।
२४] शरीर-संङ्धात-वहः घुस; शोणिताऽऽपगाः ॥२९॥ [१७
तस्मिन् भ-त्ते संग्रमे रोद्रे भीरूभर्येकरे ।
९. ल लयर्बवश्रार फ म-समागतः॥ रलमन) लर ब्म
प्र-नरकरक्षेण । ३. प्र रार फ म-पंसक्तो । ¢. प्र-हरः॥ ८. रा> ल लर ब
रार-देवकान्तो । £. रा०+ लप१ लर बञ्मप्र-रमसेन । ७. रा५+ ल
लर ब छ प्र-सप्रहरमथक्ररोत् । म-युयुत्सुः कुमदो ज्वलन् ॥ ८. रा+
ल१ लर ब फ-पागरण ॥ ६-र१तल१ लरवब य प्र-तमगतः ॥ १०. रात
ल० लरवय्घ्र- "वलो! ११. ग+ ल ल अ-०्मिः सह॥ १२. म्-
तुमुरं । १३.अप्र रार फ-ण्लं समह । म-नरवानररक्षसां ॥ १४. रार
फ-० सदेटेभ्यः ! म-° सदेदेषु । १ ९. रा२ फ-०°संघनिवदटाः ॥
युद्धकाण्डम् । ९८ । २२। ८३
२५] हरिरक्षसथोर् युद्धं तुमं सम्-थपद्यत \'
प] हरीणां युव-राजस्य राक्षसानां ` तथेव च ॥२२। [प
आ-जघानेन्द्र-जित् कदो वजेणेव शतक्रतुः ।
२६] अङ्गदं गदया घोरः सं तु शं-बिदारणः ॥२३।। [९८
` तस्य काचन-चित्राऽङ्क रथं साऽश्वं ससारथिम् ।
२७] जघान सम्-अरे श्री-मान् अङ़-दो दन्त-कूवरम्।।२५।। [१९
सं-पातिम् तु प-जद्ेन भिभिर् बार षि-दारितः ।
२८] नि-नघानाऽन्व-कर्णेन भर-नह्गं तु महा-बलः ॥२५॥ [२०
अति-कायोऽति-वटवान् देव-दानव-दपेह ।
२९] रम्भं च वि-नतं चैव ताडयामास मागणैः ॥२६॥ [प
तो भिखा-दक्ष-वरषण तस्य सेन्यं नि-जघ्रतुः।
प] ज्दाब् इव सं-रग्यौ बात-दैषटया गवां गणम् ॥२७।। [प
महोदरः श्-सेरग्पः सु-षेणं पञ्चभिः शितैः ।
ए] हृदि विव्याध नारायर् ख्खाटे च जिभिः शरैः॥२८॥ [7
स तथाऽभि-हतस् तेन रक्षसा वानरोत्तमः ।
प्त] जघान शिखया तस्य रथं साऽश्वे ख-सारथिम् ॥२९॥ [7
तौ नयाऽऽकांक्षिणो चप्ो बीयै-वन्तौ दुरा-सदो ।
प] चक्रतुम् तुमु युद्धं खँ-सेन्य-परिवारितौ ॥३०॥ [प
जाम्ब-पान् ऋक्ष-राजस् तु मकराक्षं खराऽभ्त्पजम् ।
प] भाऽदिणोद् दक्षम् उत्-पाट्य तं स चिच्छेद मार्गणेः॥।३९। [प
ततो निकश्ा-चरः करद्धो जाम्बवन्तं शितैः शरेः।
पि] हदि बहोर् छादे च षिन्या-ध छुहृस्त-वत् ॥३२। [7
१. प्र-संमरपयत ॥ २. रार फ-रतसैन्यविदा० । म-ाक्तैन्यवि० ॥ `
३. म-दतकूबरः ॥ ४. म-नास्ति ॥ ५. रार-अदयैवृटया । म~ बात°
इत्यारभ्य (सुखरब्धः" इत्यन्तः पाठो नास्ति ॥ £. रा१ ल लशव अरा
रारे: ॥ ७. रा०> तल ब अ फ-सुमेन्य ° ॥ ८. म-च ॥ £. म-कृतह ० ॥
८५ वाद्मीकीय-रामायणम् |
स॒तैथाऽभि-हतस् तेन क्षि-हस्तेन यूथ-पः 1
प] व्यू-अश्व-सूत-रथं चक्रे नाऽति-कृच्छरात खराऽऽत्मजम् ३२ [1
भरं रत-वलिर् विद्धो विद्युज्-जिहन रक्षसा ।
प] नि-नघानाऽश्व-कर्णन विद्यून्-जिहं स्तनाऽन्तरे ॥३५।। [प
नि-घन्तं रक्षसान् वीरान् गजं प्रतपनो हरिम् ।
प शूनं जध्चिवान् पाव ननाद च महा-स्नम् ॥३५।) [7३
स त॒ रोष-परीऽताऽ्ङः शाट-टक्चेण राक्षसम् ।
1१] नि-नघान गजो मत्तो र्तं व्याघ्र यथा वने | ३६] [प
कुम्भकणाऽऽस्मजं कुम्भं सम्-अरे स-व्यवस्थितम ।
ग्रसन्तम् इव सैन्यानि दण्ड-दैस्तम् इवाऽन्त-कंप् ।
पि] पाऽयोधयत संरब्धो पृम्ो टक्ष-िखाऽऽयुधः ॥२३७॥ [प
तो राक्षस-हरी वीरौ ख-सैन्य-पस्विारितौ ।
प] चक्राते प्रथमं युद्धं बि-रक्रो यथा पुरा ॥२३८॥ [7
देवाऽन्तको गवाश्क्षं तु हदि विव्याध मार्गणैः ।
त] पचचभिः सु-पहावेगेर आ-कणे-पेषितेः शितेः ॥३९॥ [7
सं तथा ताडितस तेन संक्रुद्ध चरितेन्धियः ।
भ्राऽदिणोच् छाम् उव-पाच तं स चिच्छेद सप्तभिः ।
प] पुनल्च् च नवभिर् वीरं विव्याध कृतदस्त-वत् ।४०॥ [1
अथाऽऽरुध गिरिः शृङ्गं गवाऽक्षो वानरोत्तमः ॥**
प] परारद्िणोत् ते समुद्-दिश्य तसय सैन्यं जघान वैतै।।४१॥ [प
.रार-तदाभि० ॥ २. रार करुद्धः रतवलिर् ॥ ३. म-वीरो । ४. रार फ-
गजैन् प्रतपनो हरिः । ४. म-गुटेनाभ्याहनत् ॥ £. म-समवस्थितं । ७,
म-दण्डपाणिरिवान्तकः । ८. रा१-आयो० ॥ £. फ म-तमुलं ॥ १०. रा५ ल०
लर ब-देवकान्तो । ११. बतं । १२. ब रार-ररैः ॥ १३. म- सर्वथा ।: श्र
्म-नास्ति । १५. ब-ल्वुह ° ॥ १६. म-तथा गृह्य } १७. म-हदि विच्योधं
मार्गणैः ॥
युद्ध-काण्डम् । १८ } ५.१.] ध
एवं तो - बलिनां श्रेष्ठौ युयुधाते परस्परम् |
पप] इृत-अतिड्कतेतत-) यवाष अन्योऽन्य-वध-काह्िणो ।॥*२॥ [प
सारंणेन समाहूत ऋषभो वानरोत्तमः ।
प] सारणं दक्षम् उत्-पाटय सै जघान स्तनाऽन्तरे ।॥५३॥ [7
स॒तेनाऽति-पहारेण व्या-घूभित इवाऽभवत् ।
प्प] अपाऽसषद् धर्ृष्य अष्टौ वि-षण्णर् चाऽमवत् क्षणात् ४४ [५
मेघाऽऽमं गजम् आ-रूढस् जि-शिराः श्रम हरिम् |
पि] तोमरेण समा-हत्य शिरसि प्राऽ्युदद् भृशम ॥४५॥ [7
सतु रोष-परीऽतोँऽङः सप्तपर्णेन तं गजम् |
पि] जघानाऽति-बर्ग् चण्डः श्रमो वा गजं वने ॥*द।। [प
नराऽन्तकोऽथ पनसं ताडयामास मार्गणे; ।
पष] सोऽपि पादप-वर्षेण तं षिव्याध पुरव-गमः ॥४७॥ [प
अ-कम्पनेन कुमुदः परिषेग समां-हतः ।
पष] जादुभ्याम् अवनिं गत्वा नि-मेषात् पुनर् उस्थि(द-स्थि)तः ४८ [7५
सं-क्रद्धो रोष-ताग्राऽक्नो युटि तस्मिन्त् अपातयत् |
पप] युष्ि-पहाराऽमिहतो वि-चेता इव सोऽभवत् ॥४९॥ [प
अयोधयत चाऽऽग्वस्तः पुनर एव पवं-गमम् ।
पप] पू्राऽक्षः सर-वषण हनुमत-पितरं हरिम् ॥५०॥ [प
स सैन्यं पूरयंमास धाराभिर् इव पर्वतम् ।
५५४
१
प] सोऽपिदक्षेः शिडामिश्् च स-सेन्यं तं संहाऽ्दयव।५१।|[]प
१. म-°प्रतिहत ॥ २. अ-सारसेन । ३. म-निज ० ॥ ४. रा९-घटुरहस्तो ॥
५, छ फ--प्राणद० । रार-प्रापनदूद्रतं । £. प्र-नास्ति ॥ ७. लर
न्तात्मा ॥ ८. रा ल१लर ब-नरकान्तोेथ ॥ 8. प्र-समाहितः । रा
महाहतः ॥ १०. रार-र्तता० । ११. प्र-° तस्मिन् ह्यपा ॥ १२. रा -अयोध्य-
यत चा° । म-अयोधयं स वित्रस्तः॥ १३. म-सूदयामास । १४. रा१-रिलामिध्रैः ।
१५. फ म-अयोधयत् ॥
८६ वारस्मीकीय-रापायणम् ।
धहा-पर्धैन स-घक्तो यूथपो गन्धमादनः ।
पि] चक्रे पु-तुमुरं युद्धं जिखा-दन्त-नखाऽऽयुधः ।५२।। [1
वेगदर्शी डकेनाऽऽजो मर्मण्य अभि-हतः शरेः ।
प] उव-तमं वेगम् आ-स्थाय रथं तस्य व्य्-अचूणेयत ।॥५२॥ [६
राक्षसस् तपनो घोरो नलं समभि (भ्य) वैतत । [२३
३०] नेन तु नरस तस्य चक्षुषी विन्यू-अपातयत् ॥५४॥ `
भिनन-गा्रः शरस् तीकष्णेः किपर-दस्तेन रक्षसा । [२४
३१] नि-जपानेन्द्र-रक्षेण तपने राक्षसं नटः ।५५। [प
जम्बु-मारी रथ-स्थस् तं रथ-शक्स्या महा-बटः ।
३२] विभेद सम्-अरे क्रदो हतु-मन्तं स्तनान्तरे ॥५६॥। [२१
तस्य तं रथम् आ-रह्य हनु-मान कषि-कुञ्रः ।
३३] प्र-ममाथ तखेनैव भिरिपृद्धोपमे शिरः ॥५७।॥ [२२
भिन्न-गाजः शरेय वीक्ष्णेर् मिच-तेनं विभीषणः
३४] मित्रै गदया वीरो नि-जर्घान स्त्माऽन्तरे ॥५८॥ [प
ग्रसन्तम् इव सैन्यानि भर-घसं॑वानराऽधिपः । |
३५] सुग्रीवः सपु-पर्णेन नि-जघान ननाद च ॥५९।। [२५
वर्षन्तं शर-वपाणि रात्तसं भीमदर्शनम् । `
३६] नि-नघान विरूपाश्च शरेणेकेनेः ठक्ष्मणः ६० [२६
अभ्रि-केतुश्च च दुर्धर्षो रर्मि-केतुग् च राक्षसः ।
३७] सुप्र-घ्ो यज्ञकोपश्च च रामे निर-विभिदुः ररः ||६१।। [२७
तेषां चतुणां रामस् तु शिरांसि सम-अरे शितैः ।
१. रार-सरक्तो ॥ २. म-कोधो । ३. रा१-गवतेते । ४. रार-वक्षसि ।
९. रा? फ़-व्यत्यपातयत् ॥.£. म~नास्ति ॥ ७. फ-रथस्थर्च ॥ ८. म-आस्थाय॥
६. रार-रतेस्। १०. म-रीनैरभित्रघ्रो न | ११. म-नास्ति ॥ १२. भ्र-ररेणेव च ॥
१३. रा१ लऽ लर ब-सुतप्नो । १४. रार-यज्ञकेतुश्च रामं विनिभिदुः ॥
युद्ध-काण्डय् ! ९८ ! ७९ । ~~ ८७
३८] कद्ध चतुभिर् चिच्छेद शरैर् अधि-शिंखोपपेः॥द२॥ [२८
वज-गुष्टिस तु मेन्देन य॒ष्टिनऽभि-हतो रणे ।
३९] पपात स-रथः साऽश्वः पुराऽ्ईहयत भू-तरे ॥६३॥ [२९
वज्ाऽरानि-सम-स्पशे द्विविद चाऽशनि-पभम् ।
प] जघान गिरिशृङ्गेण भिषतां सवे-रक्षसापम ॥2४॥ [३३
नि-कैम्मः सैम्-अरे नीरं नीखऽञ्लन-चय-प्रभम् ।
०] विभेद तरसा बाणेर् मेध सूर्यं इवांऽमिः ॥ ६५॥ [३०
पुनः शर-शतेनेव क्षिप्रहस्तो निश्ा-चरः ।'
४९] बिभेद सम्-अरे नीरं नि-कुम्भः प्र-जहास च ॥६६॥ [३१
तस्यैवे रथचक्रेण नीखो चि-फएव्यै चाऽऽह ।
४२] शिरश् चिच्छेद सं-्यत्तः सोऽपतद् वि-हखो मुवि ॥६७।। [३२
गटैः खैर गदाभिद् च शक्ति-तोमर-सायकैः |
५३] अप-विद्धेष् च भ्ग् च स्थैः साङ्कामिकेर् हयैः ।६८॥ [४४
५२] निहतैः कुञरेर मत्तम् तथा वानर-राक्षसे
^ देपू] वभूषाऽऽयोधनं घोरं गोपायु-न-सड्खम् ॥६९॥
५३ | चक्राऽक्ष-युग-शस्ंश् च मग्नेर् मू-तटम् ओँ-श्रितेः । [४५
५दउ] कबन्धानि समुव-पेतुस् तस्मिन् युद्ध सु-दारुणे ॥७०॥ [दप
विन्दार्यमाणा हरिपुक्तषेस् तदा
निशा-चणः सोणित-गन्ध-मोहिताः ।
पुनः सुसंरब्य-तया व्यवस्थिता |
९. ल१ ब-अभिमुखोपमेः ॥ २. म-सुरदि इव । गार-त्रिपुरा इव ॥ ३.
रा१ लम लर अ-निकुजस० । ४. सम-नास्ति ॥ ५, शा~तसय वे ।
६. रार फ म-विष्णुरिवाहवे । ७. रार-समरे । ८. रा५ ल ल
वृ-विसलो । प्र-विपुलो ॥ £. प्रबलैः ॥ १०. प्र-दन्तैस् । ११. रा५ ल.
ब श्च रार म-°युवरसंकुलं । फ-०युवरसंङुलं ॥ १९. प्र-गगहस्तैश् । १३. रा
भूतितमा० ॥ १४. रा१ ल१ तर ष्य प्र-°पुगवास् । १९. रा१-सुसंरुदतरा ।
भ्र-च संरन्धतरा ।
1. वाल्मीकीय-रामायणम् ।
५९॥* दिवा-करस्याऽस्तमयाऽभिकाङ्धिणः ॥७९। [४७
इत्यप रामायणे युद्रकाण्डे द्रन्द्र-युद्रं नामाऽश्टदश्ः सर्म: ॥१८॥
वि-१“]= [ एकोनविंशः सगेः ] =दा-*५]
युध्यताम् एव तेषां तु तदा वानररक्षसाम् ।
१] रविर् अस्तं गतो राजिः प्रत्ता प्राण-हारिणी ॥*। [९
अन्योऽन्यं वैद्ध-वैराणां घोराणां जयम् इच्छताम् 1
२] सम्प-उत्तं निशा-युद्ं तदा वानर-रक्षस्ाम ॥२ ॥ [२
राक्षसोऽसीऽति हरयो वानरोऽस्रीऽति राक्षसाः ।
३] अन्योऽन्यं सम-अरे जघ्तुस तस्मिस् तमसि दरणे।।३।। [३
पहि दारय भिन्धीऽति विद्रावय वि-कर्षय।
द] एवं सु-तुमुरः शब्दस् तस्मिस् तमसि छश्चुवे ॥२॥ [य
काराः काञचचन-संनाहास् तस्मिस् तमसि रक्षसाः ।
५] सम-अरदयन्त शेखेन्द्रा दीप्तौषधिधरा उव ॥५॥ [५
ऋक्षास् तिमिर-सकाश्ास् तस्मिम् तमसि भेरवे । (प
द] परिपेतुः सु-संक्कदढा मत्सयन्तो निर््खो-चरान् ॥६॥
तस्मिस् तमसि दुष्-पारे राक्षसान् कोध-मूच्छितीन । [६
१. फ़ म-नास्ति । २. वं प्र रार-लकाकाण्डे । म-युद्रप्वणि ॥ ३ म-
नास्ति । ४, ज्ञ -नास्ति ॥ ५. रा०-वुद्ध० ॥ ६. रा५+ ब प्र-°सोस्मीति ह
रोस्मीति । ७. ल ल अ-भेखे ¦ 2. अतः परमधिकः पाठः--रार-वानरा-
त्रात्तसास्वैव तस्मिस्तमसि दारणे ॥ £.प्र रार फ म~मिन्वि दारय एहीति ।
१०. ल्ल -नास्ति ॥ ११. रा० त५ लर'ब अ प्र-०सकारास् ! फ-समादास् ।
१२. रा लयरथ्प्र म-भखे । १३. रा१ ल लरवश्यप्र-नास्ति, म-
सम्प्रा्द्यन्त रखेन्द्रा दीप्ता धातनिद्ाचराः ॥ १४.रा०५ ल" लर बश प्ररार
विज्ञाचराः ॥ १५. अ प्र-साः क्रोधमास्थिताः । रा१ ल१ ल ब-°साः क्रोध
मूताः । १६. म-नास्ति ,
युंद-काण्डम् । ९९ 1 ९६ । ८९
७] परिपेतुः सु-संकद्वा भक्षयन्तो वने-चराः ॥9|। [7
यपू] निन्युर् यमक्षयं कृद्धा मुष्टिभिर दकषनेस् तथा ` [प
ह्यांग् च काचनाऽऽपीडान ध्वजांच् चाऽऽभरणानि च ।
९] आ-प्टुस्य दश्नेस् तीक्ष्णेर नखेश् च नि-चैकतिरे ॥८॥ [७
कुरान कुजराऽऽरोहान पादातार्व् रथिनो रंथान् |
९०] आ-प्टुत्य वि-चकषुंस् ते दशनैः क्रोध-मूच्छिताः ॥९॥ [८
रक्ष्मणर्त् अथ रामश च॑ शरैर अभि-शिखोपमैः ।
१११] आ-दिरयाऽऽदिरय रक्षांसि प्र-वराणि नि-नघ्रतुः॥९०। [९
तुरङ्-खुर-विध्वस्तं रथ-नेमि-समुरद्धतम् |
९२] कण्ठान् अरोत्सीद् योधानां चक्चुषि च मही-रर्जः !९१॥ [१०
वतेमाने तथा घोरे संग्रामे छोम-हर्षणे ।
९३] छोहितोधा महाऽऽवतां नयो घोरा वि-घुस्बुः ॥९२। [११
नादो मेरी-मदङ्ानां पणघानां च निः-स्वनः ।
१४] शङ्क-पेणु-रवोन्पिश्रो रक्षसां काम-रूपिणाम् ॥२९३॥। [१२
हयानां खनमानानां राक्षसानां च निः-खनम्(१)।
९५ | श॒ख्राणां वानराणां च सं-भू पु-दारुणः ॥९४॥ [९३
रख-पुष्पोपहारा सा तत्राऽऽसीद् युद्ध-मेदिनी |
१६] दूर-दशा दुषि-गाहा च शोणित-श्रा(छला)व-कर्दमा ॥१५।[१९
सा बभूव निशा पोरा हरिराक्षसहारिणी ।
१८] काट-रात्रीऽ भूतानां सर्वेषां दुर-अतिक्रमा ॥९६॥ [९६
` रालपलस्वञ्च प्रम-नास्ति॥२.रा, ललग्बश्रत्र
फ़ म-नास्ति । अतः परमधिकः पाठ-रार-उत्पतंतश्च ह्यो निपवंतश्च
रात्तसाः । ३. फ म-विचकर्षिरे ॥ ४. रा० लयरबय्प्र म-पदा° । रार पः
पतकान् । ‰. रा१ ल० लर्व श्म म्र म-हयान् ॥ ६. रयार-०णद्च तथा रामः ॥
७. रार-०समुत्थितं । फ-°समुदरतं । ८. रार-महद्नः ॥ £. प्र-नाना । रार फ
ततो । १०. प्र-°रवैमिश्रो । ११. म-नास्ति ॥ १२. रा१ लऽ लर व अ प्र
अत आरभ्य २६-शक्मकपूर्वाधै यावत्पाठो नास्ति ॥
९० वाह्मीकीय-रापांयणम् ।
ततस् ते राक्षसाः स्वै तस्मिस् तमसि `दारूणे ।
१९] रामम् एवाऽभ्य्-जधावन्त खनन्तः सायकान् वहून् ॥९७]। [१७
तेषाम् आ-पततां शब्दः क्रद्धानाम् अभि-गर्जताम् ।
२०] उद्-त्त इव सर्वेषां सागराणां महा-खनः ॥२९८॥ [१८
तेषां रापः शरः षद्भिः चैड् बिभेद निशा-चरान् ।
२९] निमिषाऽन्तर-मात्रेण शितैर अभ्रि-शिखोषमेः ॥१२॥ [१९
यम(शज्ञ)-रीञं च दुर्धषं महापाशव-महोदरो ।
२२] वज्-दण्डं(शष्र)पहा-कायं तौ चोभो छक-सारणौ ।॥२०॥ [२०
२३] ते तु रमेण तेर् बणेः सर्भ-गात्रेषु ताडिताः 1
प] युद्धाद् अप-छतास् त्रासाद् अव-रोषेण चाऽऽ्युषः।॥|२९। [२१
ततः काञ्चन-चित्राऽद्धैः सं-पतद्विः सहस्रशः । [प
२४] दिशश् चकार वि-मखा वि-दिशच् च महा-्षछः ॥२२॥ [२२८
ये च अन्ये राश्सा वीरा रामस्याऽभि-सुखे स्थिताः
२५] ते विनष्टाः समा-साय पतङ्ञा इव पावकम् ॥२३। [२३
ततः काचन-चिचाऽङ्धः शरैर् अभि-शिखोपमेः । [ररपू
२६] तत तमो राज्ज रामः किंचिद् उव-सारयंस्तदा।॥।२५। [प
तम् अन्ध-कारम् उत-साद्य बाणैर् बाण-चरां गति
२७] चश्षुर-विषयम् आ-सा्च सरोपः सम्-अवर्तयत्॥|२५॥ [7
आ-संपतद्विर् वि-शिखे रुक्म-पङ्केः सहस्रः ।
प] बभू रजनी चित्रा ख-चोतेर् श्व शारदी ॥२६॥ [२५
राक्षसानां महा-नादैर् बानराणां च गितः ।
न
२९] सा बभूव निश्च घोरा भूयो घोरतरा तदा ॥२७।। [२५
१. रार म-घषद्राणाम् । २. रा२-उद्रेल्म् ॥ ३. म-षड्भिरेव ॥ र,
रार-रामरात्रू च दुधेषौँ । फ-रामरानून् दुषो । ५. रा₹ फ-गदष्टो महाकायः ॥
६. मते । ७. पए-वायुषः ॥ ८. म-महारथेः ॥ £. मयुदरे। १०. म-०मुखं ॥
१९ म-नास्ति।॥ १२. गर-वाणवशं गतः ॥ १३, म-नास्ति ॥
युद्धकाण्डम् । २०! ४। ९१.
भेरी-शब्देनः पहता पद्धेन समन्ततः
३०] भिक्ूट(१२)कन्दर-मुखैः भव्याऽहरद् इव स्थिताः८१तः) २८ [२६
गो-रखाङ्गखा महा-कायास् तमसम् तुस्य-वचेसः ।
३९] सम्परिष्वज्य बाहुभ्याम् अखादन्त निश्ा-चरान्।२९।।॥२७
ततः क्रोधसमाविष्टः शरवर्षेण रावणिः
३२] अद्ध-दस्य चमूं घोरां नाशयामास सवे-तः ॥२०। [प
ततः क्रोध-परीऽताऽऽत्मा युव-रानोऽङ्दो बरी ।
३३] शिखाम् उव-पाटयामास बाहुभ्यां पर-णदन् युहुः ॥२९॥ [प
तां समुव-क्षिप्य तेजसी छाद्यमानः शरोमिभिः ।
३४] रथं बभञ्च वेगेन शिखया कपि-कुञ्जरः ॥३२॥ [ष
रत्य रार्मीयणे युद्र-कीण्डे रात्रि-युद्रं नमिकोनविरः सगः ॥१९॥
[वप] [ विंशः समैः] =दा-२५]
वतेमाने तथा रोर सं-प्रमेऽति-भयङड्करे । [२९य्
अङ्नदो वि-रथं वीरो रावणि समुपाऽद्रवत् ॥९। [7
इन्द्र-जित तु र्थं त्यत्ा रताऽन्वो ईत-सारथिः।
अंङ-देन सहाऽऽयस्तस् ततरैवाऽन्तर् अधीयत ।२। [२९३
स॒यज्ञ-वेद्ां विधि-वत् पावकं ॑लजुहूवेऽस््-विव ।
जुहतस् तस्य॒ तत्राऽथि रंक्त-पीताऽम्बर-सनः ॥२॥ [प
आ-जंहस् तत्र से-घ्रान्ता राक्षसा यत्र रावणिः ।
१. म-नास्ति । २, म-चिच्रकूट कन्दरप्रख्यर्महाकायैमहास्वनेः ॥ ३.
रा१ल१ लस्मच्र प्र म-अत आरभ्य सगंसमाक्चिं यावलागे नास्ति ॥ ४.
फ-नास्ति। ४, प्र रार म-रंकाकांड । ब-नास्ति॥ £. ल= -युद्रे । अ-घोरे ।
७. म~°दोध महावीरो ॥ ८. राज-हताश्वरथसा* । £. म-अंगदं च
समाहूय ॥ १०. म-रक्तोष्णीषावरश्रकरुः ॥ १९१. रा० त अ प्र फ-आजुहुस् ।
रा -आजहस् ॥
९२ वार्मीकीय-रामायणम् ।
शस्वाणि सत-पत्ाणि सम-इधोऽथ वि-भीतकान् ॥४। [प
लोहितानि च वासांसि सच काष्णाऽऽयसं तथा
सव-तोऽधि समास्तीर्य शत-पतरेः स-तोमरेः ॥५॥ [प
छागस्याऽपि च कृष्णस्य कण्ठान् जग्राह जीवतः ।
सोणितं तच् च पिधि-पत् स जुहाव रणोलपुकः ॥६।| [प
सकृद् एव॒ समप्-ईैदढधस्य विघूमस्य महाऽचिषः ।
बभूपुः दु-निपित्तानि बि-जयस्य प्रदक्षिणम् ॥७। [र `
प्रदक्षिणाऽऽवर्त-शिखस् तेप्र-हा्कसनिभः 1
हषिस् तत परति-नग्राह पावकः स्वयम् उतस्थि(द्-स्थि)त५<। [7
ततोऽभि-मध्याद् उव्-तस्थो काञ्चन-स्यन्दनोत्तमः ।
चतुभिः काञ्चनाऽऽपीडेर अश्वेर् युक्तः पर-मदरकै ५
अन्तर्-पानं गतः श्री-मान दीप्र-पावक-सन्निभः ।९॥ [ष
_ आ-रुरोह रथ-्रेषटुम अन्तधान-चरं भम् ।
अवध्यैर् वाजिभिर युक्तं शस्य च वि-विधैर् युतम्॥।१०।|[१
` समारोपित-नेपथ्यं रथं शरक्ति-समन्वितम् ।
जाज्वल्यमानं वपुषा तपनीयविभूषितम् ।॥९१॥ [प
भदेश चन्द्राऽध-चनदरे् च वणं वै समुपस्थितः ।
जाम्बूनद-पयो नागस् तरुणाऽऽदित्य-सनिमभः ।॥।*२।) [7
वभूवेन्द्र-जितः केतुर् वैडूर्य-समलदुतः ।
हुतवाऽयि राससेर मन्त्रम् ततो वचनम् अत्रवीव॥९३॥ [7
अय हा वधार्हं तौ मिथ्या-परव्रनितौ ष्व॑ने ।
१. रा२ फ म-घवं ॥ २. रार फ म-जीवितम् ॥ ३. रा१ल१ लरब
अ-सधूमस्य । ४. रार म-त्मनि०॥ ‰. रा० ल लर व अतत्र हा० | £.
फ-नास्ति । ७. फ़ म-~नारस्ति । अतः परमधिकः पाटः-रा० लन लनर्बयमप्र
रार -हुत्वाग्नि तपेयित्वा च ददेत्यदानवरान्तसान् । वाचयित्वा ततः स्वस्ति +
प्रयुक्ताशीर्टिजा तिमिः ॥ ८. रार-युकतैः ॥ £. रार-रथ्यं ॥ १०. म-रद्रैवकरेश् ।
११. रा२ फ-तृणैरिः समुपस्थितं । म-स्तः समक्छृतं । १२. प्र रार फ मरणे}
युद्धकाण्डम् । २० | २५ । ९३
जयं पितरे प्रदास्यामि रणाय मनः-प्रियम् ॥९४॥ [प
अश्च निर्-वानराम् उर्वीं हत-राघव-खक्ष्मणाम् ।
करिष्यामि च् अ-सुग्रीवाम इत्य उक्काऽन्तर्-अधीयत १५ ॥ [1५
स॒ ददं महा-वीर्यो वीव उभौ राम-रक््षणौ ।'
क्षिपन्तो शर-नारानि कपि-मध्ये व्यवस्थितो ॥९६॥ [प
सतु वैहायसं पराऽऽप्य रथस्थौ (स्थो) राम-खक्ष्मणो ।
अ-चक्ुविषये तिष्ठन् विव्याध नि-रितैः शरैः ॥९७॥ [प
तौ तस्य रैथ-वेगेन परीऽतौ ्रातराब् उमो
ग्रहीता धनुषी व्योन्नरि घोरान् मुमुचतुः शरन् ॥१८॥ [प
प्रच्छादयन्तो गगनं श्षर-नाछेर महा-बो ।
तं महाऽघुर-सङ्शे न तो परस्प्रशषतुः शरैः ॥*१९॥ [प
स ॒वि-धार्याऽन्प-काराणि माया-बल-समन्वितः ।
दिश् चाऽन्तर्-दधे वीरो नीहार-तमसाऽऽदतः॥।२०॥ [प
नैव ज्या-तल-निर्घोषो नँ च नेमि-रथ-स्वनः ।
खशरुवे चरतस् तस्य न च रूपं स्म द्यते ॥२१॥ [प
घनाऽन्धकार-तिमिरे शिला-वषेम् इवाद्ुतम् ।
शर-वषं महा-बाहुश् चर्चा(का)ट८(¶र) शर-संदैतैः ॥२२॥ [प
राधवो सू्ै-सङ्शेर् घोरेर द॑त्त-परैः शवरैः ।
बिभेद सम-अरे कृद्धः सवे-गात्रेषु रावणिः ॥२६३। [प
तौ हन्यमानो नाशचैर धाराभिर् इव पर्वतौ ।
हेम-पुङ्ान नर-व्याघो घोरान् युुचतुः शरान् ।॥२४॥ [घ
महासुरसंकाशौ ॥ ४. रा१ ल० ल ब.अ प्र-विधूया° | ४. म-नदघन् । ६.
रार फ़ म-°रतिमिरव्रताः। ७. ल१ लरवञख्प्ररार फम-नापि। ए.प्र
म-नेमिखरस्वनः ॥ £. रा१ ल१ लर ब अ प्र-नतिमिरं । १०. रार म-
नाराचशर० । प्र म-°क रारसहतः ॥ १९१. रा० लर व प्र-राघवं। १२, म्-
वहुतरं । १३. प्र-चक्रमतः ॥
९ वास्पीकीय-रापायणम्
अन्तस्क्ि ख॒ अन्-आसाद्य ते रिपुं कड-वाससः |
नि-पेतुर् उव्यां वि-िंखाः रैतशोऽथ सहं्च-श; ॥२५॥ [प
वैस तु ररोदभूते राषणिः प्रहसन् रणे ।
अतिमान शरौचेण वीडयामास् राघवो ॥२६॥ [६
तान् विधम्य ततो भलैर् अनीकेर् वि-्कषैतुः ।
राघवौ परर्माऽऽयस्तौ ज्वछद्विर् ज्वटनोपमौ ॥२७॥ [7५
यतो यतो दशतः श्षरान् आ-पततः शितानि ।
ततस् ततो बाण-वषं राघवौ वि-ससन॑तुः ॥२८॥' [प
इन्द्र-जित् त॒॒दिक्ञः सवां रथेन वषि-चरन् बडी ।
विव्याध तौ दाशरथी सुहस्तः शितैः शरै; ॥२९॥ [५
तौ तु विद्धो महाऽऽत्मानो रक्म-पुङ्धैर् अ-जिद्यः।
बभूवतुर् दाशरथी ैश्ु-जीवेर् इवाऽऽदतौ ॥२३०॥ [५०
नाऽस्य वेद गतिं कश-चिन् न रूपं न धतुः-स्वनम् ।
न चाऽस्य छक्षणं श्-चिव सम-अर्थेश् चाऽ०प्तुम् आ-हवे ३
तेन विद्धाश्च च हरयो निहताश्च च गताऽसवः ।
राघवाऽथं पराऽऽक्रान्ता धरण्याम् उप-शेरते ॥३२॥ [1
लक्ष्मणस तु सु-सक्रदः को्धाद् घातम् अव्रवीत् ।
ब्राह्यं अंश प-योक्ष्यामि वधाऽथे सै-रक्षसाम् ॥३३॥ [प
तम् उवाच ततो रामो रक्ष्मणं यम-लक्षणम् ।
एकस्य रक्षसो हेतोः परथिवी हन्तुम् इच्छसि ॥२४॥ [7
१. म-तमसाय । २. रार् फ म~राराः रातस° ॥ ३. म-ररेस्तु
पत्नगीभूते । ¢. रा२ फ म-पीड० । ५. प्र-रावणिः ॥ £. म-निधित्य । ७.
रार फ म-अनेकरनिचकर्ततुः । ट. म-त्वरया युक्तौ । £. फ-नस्ति ॥ १०. म्र-
शरान् ॥ ११. रा२-रघुहष्तौ ॥ १२. रार फ म-वंधुजीवखजोपमौ ॥ १३.
प्र-नास्ति ॥ १४. रा२ फ-किचित्सूयस्येवाश्रसवे । म-किचित्ूर्यस्येवाभ्रमण्डटे ॥
१५. म-नास्ति ॥ १६. प्र-°णस्त्वथ सं ° | म-नास्ति । १७. अ-्ह्मणोखं ॥
युद्ध-कण्डय् । २९ । ३। ९.५५
अ-युध्यमानान् प-च्छन्नान पराऽञ्जटीस् छरणाऽऽगतान्)
पलायमानान् पुप्ांश्् च न सं हन्तुम इदाऽदैसि ॥३५। [7
अस्थेव तु वधे बुद्धि करिष्यामो नरष ।
आ-देक्ष्यामि महा-पेगान् काप-गान् हरियूथपान् । ३९ [7
त एनं मायया छन्नं कष्टम अन्तर्-हितं भृशम् ।
राक्षसं नि-हनिष्यन्ति परेक्ष्य वानरयूथपाः ॥३७॥ [7
स एवम् उका वचनं मंहा-यका
वधाय रौद्रस्य नृरस-कारिणः ।
रघु-पवीरः पवगर्षभेर् उतस् |
तदा महाऽऽत्मा सरितं निर्-पेक्षत ॥२३८॥ [7
ईत्यर्षं रामायणे युद्र-कोण्ड इन्द्रनिद्-युद्धं नाम विंशः सगः ॥२०॥
[व-२० = [ एकविंशः सगः ] = दा - १५]
स तस्य गतिम् अन्वू-इच्छन् राजपुत्रः पतापवान् ।
९] रामो दिदेश बल-वान् दश्च वानर-युथपान् ॥९। [९
जौम्ब-वन्तं सु-षेणं चं नीरं च पवगषभम् ।
२] अङ्दं वाछि-पुत्रे च मेन्दं च शरभं तथा।॥२॥ [२
द्ि-षिदं च हनू-मन्ते गज च शं-मदाव्रखम्
३] ऋषभं चषम-स्कन्धम् आदिदेश रिपुं प्रति ॥३॥ [३ ..
१. रार फ़ म~यलं । २, म-करिष्यसि । ३. -यदं | २. म-करिष्यसि । ३. म-मदिश्यामो ॥ ४. रा२-
एनं मायाप्रतिख्रं । ५. रा० ल3 लर ब अ प्र रार फक £. रा१ लप
तर अ फ-निष्पतिष्यन्ति॥ ७. म-महात्ा॥ ६. फ म-नास्ति | ६. बप्र
0र२-टेकराकांड | रार फ म युद्धपर्वणि ॥ १०. रा१ ल५ ब-नास्ति ॥ ११.म-
रौ सुषेणस्य दायादौ ॥ १२. रा२-ठ महा० ॥
९६ बास्मीकीय-रामायणम् ।
ते' तौ भृष्टा हरयो भीमान् उद्-यम्य पाद्-पान् ।
-४] आ-काशचे विषिद्यः सवै मागेमाणा यतो मयम् ।।५।| [४
तेषां वेग-वतां वेगम् .. दृषुभिर् वेगवत-तरेः ।
५] अस्ु-वित् परमाऽख्ेण युथ-्पास् तान् अवारयत् ॥५।॥ [५
ते भीमवेगा हरयो नाराचैर बहुभिः क्षताः ।
` दे] अन्ध-कारे न दद्र मेघः स्थम् इवाऽ९८तम् ।॥९॥ [६
तेनै वानरशार्दछा राक्षसेन वि-पश्चिता
७] निर्-धूताः शरवेगेन न्य्-अपतन्त महीतले ॥७॥ [प
वैतस् तौ राघवो वीरौ वैर्व-ममाऽतिगैः शरैः ।
<] मृक्म् आ-वेधयाचक्रे रावणिः समिति-जनयः ॥८॥ [७
निरन्तर-शरीरो ताव् उमो च भ्रातसै कृतौ ।
९] क्रद्धेनेन्द्र-निता वीरौ न्नः शरतां तिः ॥९॥ [८
तयोः क्षतज-मारगेभ्यो सुस्राव रुधिरं बहु ।
९०] ताव उभो सम्भ-कशोते पुष्पिताव् इव कि-छकौ ॥२०। [९
ततः पर्यन्तरक्ताऽक्षो नीखाऽज्जन-चयोपमः ।
९९] रावणी रघवो वाक्यम् अन्तर्धान-गतोऽत्रवीव् ॥९९॥ [९०
युध्यमानम् अ-रक्ष्यं मां शक्रोऽपि ति-दरश्व॑रः।
१२] द्रष्टुम् आ-सादितं वँऽपि न शक्तः किं पुनर् युषाम्।॥९२। [९१
एवम् उक्ता तु पर्मज्ो चातरौ राम-छक्ष्मणौ |
५३] निर-विभेद रितैर् बाणैः शक्राऽशनि-सम-पभे; ।।*२॥ [ ९३
१. प्र-ततो ॥ २. रा अ-बव्वत्तरेः । ३. ब-राखवित्। ४. रा फः
म्-यूथपानां ॥ ४. प्र-तत्ते । रार फ मते तु £. मततः स । ७.
म-नस्ति ॥ ८. रा ल लर ब-न्तां गतो । प्र-पर्वैमर्मातिगैः शरैः ॥
६. रार म-प्रचकारोते ॥ १०. रा० ल० तरव प्र-र्ताक्षो ११. म-
भ्रातरो ॥ १२. ल २-त्रिदिवेश्वरः } १३. फ-वापि ॥ १४. रार-चक्रस्पशम्० ।
१४. म्-नास्ति ॥
युद्ध-काण्डम् । २९।२३॥ ९७
९४] एतौ रोष-परीऽताऽऽत्मा नयामि यम-सादनम् । {९२३
भिन्नाऽञ्जन-चय-पख्यो षि-स्फायं वि-पुरं धनुः |
१५] भूय एव शरान् घोरान् वि-ससन तयोर् मृधे ॥९५॥ [१४
ततो मर्म ममे-ज्ञो मजलयन् नि-शितान शरान् ।
१६] राम-रक््मणयोर् बीरो ननाद च मुहुर् युः ॥१५॥ [९९५
स रामं लक्ष्मणं चैव योरेर् दत्तवरः रेः । [स०५४
पि] बिमेद सम्-अरे करदः सवे-गातरेषु र्षः ॥१६॥ [३८
अ-ह्छ्यः स्-मूर्तोनां कूट-योधी निशाचरः
पप] बबन्ध शरबन्धेन तावर उभौ राम-लक्ष्मणौ ॥९७। [३९
बद्धौ तु शरबन्धेन निष्यैयत्न-मुनौ कृतो । [स०४५
१८] निमेषाऽन्तर-मात्रेण न शेक्तो तं निर्-इक्षर्तम् ॥१८॥ [१६
तो तु निभिन्न-सवाऽखौ शरतसपाऽऽहितौ रणे।
१९] ध्वजावू इव हैन्द्रस्य रज्जु-युक्तो प-कम्पितो ॥१९।। [१७
तो सम्प-चरितो वीराष् अदितो म्म-मेदिभिः
२०] नि-पेततुर महैष्वासो जगत्यां जगती-पती ॥२०।। [१८
तौ वीरशयने तच शयानौ रुपिरोक्षितौ ।
२१] शर-वेष्टित-सवोऽङ्गाव् आर्तो परम-पीडितौ ।॥२१॥ [१९
नद्य् अविद्धं तयोर् गात्रे वभूवाऽ्न्तरम् अष्व् अपि ।
२२] अॐ-निविद्धं च नाऽध्वस्तम् अपिसुष्ष्मम् अ-जिद्यगैः २२ [२०
तोतु वीरौ शरैर वदो रक्षसा काम-रूपिणा 1
१, म-नास्ति ॥ २. अ-°प्रख्यो । ३. रा+-राघवः ॥ ¢ रार फ
म-सवयोधानां ॥ ८. प्र-निष्परयनो भुजो । अ रार म-निःप्रकम्पभुजौ |
६. फ-नस्ति। ७, प्र-राक्तस् । रार फ-रोकुस् । ८. म-वैव वीक्षितुम् ॥ &
` अ-नास्ति । १०. ब-विच्छिनि° । ११. अ म-नास्ति ॥ १२. म-नास्ति। १ ३
प्र-*व क्षतम् । १४. रार~नानिभिनं । ब-अनिरुद्रं + १५. रा अ भरतेर् ।
१६. अतः परमयिकः पाटः--फ-शरावितशरीरौ तौ चितौ निपतितादुमौ । `
प्रकाशतां महाबाहू द्रावितं सलिलं यथा ॥ |
९८ वास्पीकीय-रामायणम् ।
२४ र्तं सुस्षतुर गात्राज् जटं प्रस्लवणाषू इव ।२२३।। [२१
पातितः प्रथमं रामः शर-तस्प-निपीडितः
२५] क्रोधाद् इन्द्र-जिता येन पुरा शक्रोऽपि निर-जिर्तः।।२५।। [२२
पुनश् च टक्ष्मणो वीरो निश्चेष्टो धरणीं गतः
प] पश्चात्स राक्तसेश्रो(न्दर)षे८ण) बर्वन्पे शर-पञ्नरे ।२५॥ [प
२ देउ] नालीकैर अ्-नारीकैर भैर युक्तेः सहक्च-शः
प] नाराचैर वस्स-दन्तेश् च सित॑-दैष्रैः शरेः शितेः ।॥।२६।॥ [२३
२७उ] सं वीरशयने शिरये दिव्यम् आ-दाय कार्यकम् ।
चिर्न-सष्टि-परीणाह चितं रुक्म-्वाजिनम् ॥२७।। [२०
बाणपाताऽन्तरे रामः पतितं पुरषषमम् ।
२८] शयानं रक्ष्मणं द्वा निर्-याशो जीविते ऽभवत ।२८॥ [२५
बद्धौ तु वीरो वि-तौ शयानौ
तो वानराः सम्परि-बायं स्वै |
सम्-आसते वायु-सुत-प्रधाना
प] विषादम् आताः परमे च जग्मुः ॥२९॥ [२८
इश्यष सभायणे युद्ध-कण्डे शार-बन्धो नामैकविद्ः सर्गः ॥२१॥
९. फ-प्रखवणाद् ॥ २. रार-पतितः । ३. राभ ल०१ लसर यप्र
रारतल्यनिपी ° । ब-शरतत्पं नि ° । रा र-रारतव्पेन पी ०} ४. म-शक्रो विनिजितः ॥
५. रा०लत्लश्चय् म्र-धरणीतटे । £. रया ५ तण लर ब अ प्रपुरः
पश्वाद्राक्षसेन्द्रो । ७. रा० ल० लर वश्य प्र-ववषं । ८. रा१लम१लशर्बञ्
मर फ-०पञ्लरं । ६. म-नास्ति ॥ १०. मं-वेतसपत्रकैः । १९१. प्र रा२ फ म-सिह-
दैः ॥ १२. प्र- सुवीर ० । १३. अ-श््ठो । म-दिव्ये । १४. रा ल१तस्वञ्न
रार फछन्मु° । १५. रा१ ल १ लर ब च प्रतृत्ययन. ) म-त्रिनेतरं । १६.
रा^-ऊरूवा० । १७. प्र-पुरुषषभः । १८. म-जीविते तदा ॥ १६. प्र-
विबद्धौ तौ वीरनरो । म~बद्धौ च वी० । २०. रार-ते। २१. प्र-अन्तः ॥ २२
फ़ म्~नास्ति । २३. प्र-कंकाकांड । म-युद्धपवैणि ॥
विर [ दविः सगेः] दाद
ततो यां परथिवीं चैव वीऽऽक्नमामा वनौकसः।
९] दद; सहितौ बद्धो भ्रातरौ राम-लक्ष्मणौ ॥९॥ [१
धषित्वोप-रते मेषे कृत-कर्मणि राक्षसे ।
२। आ-पपाताऽथ तं देशं सुग्रीवः स-विभीषणः ॥२॥ [२
अङ्गदो द्वि-षिदो यैन्दः भु-षेणः कु-पदो नलः ।
३] तृणं हनु-मता साम् अ (आगमन् यज राघवौ ।३॥ [३
निच्-चेष्टो मन्द-निःश्ासौ शोणितोध-परिप्ट॒तौ |
ध] शर-जार्छाऽ ऽतो स्तब्धौ शयानौ अरतस्प-गौ ॥२॥ [४
निः-ष्वसन्तौ यथा नागो निश्चेष्टो मन्द्-विक्रमौ ।
५] सुधिर-घाव-दिग्धाऽडधौ तापमीयाब् इव ध्वजो ॥५॥ [५
तौ वीरशयने वीरौ शयानौ मन्द्-चेतसौ ।
द] यूथ-पेम् तैः परि-त्तौ बाष्प-व्याफरुख-खोचनेः ॥६॥ [६
रावो पतितौ च्छा बाण-जारु-समदितौ ।
७] बभूष्ुर् व्यथिताः स्वँ वानराः स-विभीषणाः ७ [७
अन्तरिक्षं निर्-रेक्षन्त दिशः स्बाश् च वानराः
८]न त तं मायया छन्नम् अपश्यन् रावणि रणे ॥<८॥ [८
तंतु माया-प॑तिच्छन्नं माययेव वषि-भीषणः ।
९] वीऽरश्षमाणो ददरीऽथ भ्रातुः पुत्रम् अव-स्थितम् ॥९॥ [९
तम् अप्रतिम-कमोणं अपतिद्रन्रम आह्वे ।
९०] ददशऽन्तर्-हितं वीरं नि-नदन्तं वि-भीषणः ॥२९०॥ [९०
इन्दर-जिव् त्र् आत्मनः कम तौ शयानौ निर्-दैक्ष्य च।
९९१] उवाच परमप्रीतो हषयन् सर्व-नेर्नहतान् ॥९९॥ [१२
१. रा५ लल प्र फ रार म-वीक्ष्यमाणा ॥२. म-°निःस्वनो । ३. म-
नास्ति । ४. रा०-०जाल्वृतौ । प्र रा२ फ-गजालाचिक्ी ॥ ५. रा० ल१ लर ब
पर प्र-नास्ति ॥ £. फ-निरीक्षंते ॥ ७. प्र-मायापरिच्छिनं । ८. रा) ल१ लर
बर ञ्मम्र म~नास्ति॥
१०० वारंमीकीय-रामायणम् |
"दूषणस्य नि-हैन्तारौ खरस्य च तथैव च ।
९२] तातितौ मामक्ेर् णिर् भ्रातरौ राम-लक्ष्मणौ ९.२ [१३
नैतौ मोक्षथितं शक्याव् तस्माद् इषु-्वन्धनात् ।
९३] सैमस्तेग् च समा-गम्य स्षिसङ्कः घुराऽघुरेः ॥*३॥ [९५
यत्कृते चिन्तयानस्य, शोकाऽऽतेस्य पितुर् मम.
९४] अ-हृयृष्टे संयने गात्रैर दीधे-यामाऽस्ति यामिनी ॥९४।॥ [९५
करेय नगरी लछ्डम नदी वषास इवाऽऽकरुखा ।
९५] सोऽयं शुर्ल-करोऽन्-अथः सवषां नो हेतो मया ॥१५॥ [९६
स-लक्ष्मणस्य रामस्य सवषां च वनौकसाम् ।
१६] वि-क्रमा निष-फएखाः स्व यथा शरदि तोय-दाः ॥९६।। [९७
एवम् उक्ता तु तान् सीन राक्षसान परिपाश्व-तः ।
१७] यूथपान् अथं सवास तांस ताडयामास राक्षसः ॥९७॥। [१८
तांस् ताडयिखा बाणौधेस् जासयित्वा च वानरान 1
१९] प्रजहास त॑तो मन्दं मन्दं वचनम् अब्रवीत् ॥१८॥ [२.४
रर-बन्धेन घोरेण मया बद्धो चमू-सुखे ।
२०] सहितौ भरातराव् एतो नि-शामयत राक्षसाः॥१९। [२५
एवम् उक्तास् त॒ते सर्वै राक्षसाः परिपान्वैतः।
२९] परं वि-स्मयम् आपन्नाः क्मेणा तेन तोषिताः ॥२०। [२६
विनेदश् च महा-नादान् स्वे ते जख्दोपमाः ।
२२] हतो राम इति ज्ञात्वा रावणि चौऽभ्य्-अपूजयन् ॥२९॥ [२७
१सा२ फम-च हन्तारं। २. अ-पातितौ । रा फ-सूदितौ । म~
स्पन्दितो ॥ ३ रा१ लप लर बन तौ। ४.रा०लभ१लयर्वश्रप्र-
एतौ तो | दठवन्धनेः । ५. रार फ म-सर्वेरपि ॥ &. रा२ फ म-अस्प्रटल० |
५७. प्र रार-दीषेमायाति । म-त्रियामा याति ॥ ८. रार म-मूलहरो° । फ-
शूरहरो° । ६. रार॒फ मनिहतो ॥ १०. प्र-तथा । रार म-अपि ॥ १९.
रार फ म-महादहासं ततो ॥ १२. रा ल० ल ब~उक्ता ¦ १३. म-आजग्मुः
१४. रा१ लप लरबच्प्र-दीपिताः ॥ ११५. रार-चाप्यपू° ॥
युद्ध-काण्डम् । २२ । ३९ । ९०१
निष्-पकम्पौ कृतौ ष्ठा ताब् उभौ राम-लक्ष्मणौ ।
२३] वसु-पायां निर्-उच्छासो हताघ् इत्य् अन्वू-अमन्यत २२ [२८
ततः रीधे पुरीं र्डं र्णिः समिति-जयः ।
२४] प्र-विवेन्न मरैष्वासो दषयन सपे-नेकतान ॥२३॥ [२९
राम-छक््मणयोर् दष्टा शरीरम् इषुभिश्् चितम् ।
२५] वानरेन्द्रस्य संजाते पु-ग्रीषरस्य पर्हद् भयम् ।२४}। [३०
२दउ | तम् उवाच भेय-चस्तं वानरेन्द्रं वि-भीषणः ।
सबाष्प-वदनं दीने क्रोष-व्याङुट-छोचनम् ॥२५॥ [३१
२७] अं आसेन सु-प्रीव वाष्प-वेगो नि-यहताम् ।
` एवे-पायाणि युद्धानि वि-जयो नाऽस्ति नैष्टिक ॥२६॥ [३२ -
२८] वि-जयो, भार्ग्य-तोऽस्माकं यदि बीर भविष्यति ॥
अचयैवं तो वि-मोक्षयेते भ्रातरौ राम-छक्ष्मणो ।२७)। [३३
२९] पर्यव-स्थापयाऽऽत्मानं सवान् अप्य् अंत्वानरान् ।
सत्य-धमौऽनुरक्तानां नाऽस्ति मृल्यु-कृतं भयम् ॥२८॥ [३४
३० मोह-षन्ताप-संयुक्तं रापं प्रति महा-क्पे ।
वि~युच्यताम् अयं चासः शूराणाम् एष निग्-चंयः॥२९॥ [प
३९] एवम् उक्का ततस् तस्य जर-छ्िनेन पाणिना ।
सु-प्रीवस्य दमे नेत्रे प्र-ममाज वि-भीषणः ।॥|३०। [३५
३२. भ-गृज्य वद्नं तस्य॒ कपि-राहो महा-घुतिः ।
अव्रवीत् काट-सम्भाऽऽप्तम् -सम्धरान्तो वि-भीषणः। ३९ [३७
१. रा० लर ब ञप्र-अदमन्यत। रार-अभ्यमन्यत॥ २. प्ररार-स
मतिंजयः। ३. ल ० ब-सवेराक्षसान ॥ ४. प्र-°वस्यागमद् ॥ ‰. रा २ फ़ म-परितस्तं ।
६. ब-बाप्पन्याकुर० ॥ ५७. रा२-न गृह्यतां ॥ ८, रा र-मभैषा भाग्यतास्मा० ।
फ-रंसेम भा० । ६. अ-अ्यवेतौ । प्र-मोहमेत्प । रार-मोहघातौ । फा
मोहान्मे तौ । १०. फ-विमुच्येते । १९. म-नास्ति ॥ १२. रर फ़-पनाथं
मां च ॥ १३. ्-विदुष्यतां । १४. फ़ म्-नि्णयः ॥ १५. राद्-नास्ति ॥
॥
१०२ वास्पीकीय-रामायणम् ।
३२] अ-काटः कपि-राजेन्दर वैक्व्यम् अमि-वतितुम
अति-मोहो च अ-काेषु व्य-असनायोप-प्यते |! २२।) [३८
३८] तस्माद् उत्-खञ्य वेद्छव्यं सर्व-कार्य-विनाशनम् ।
हितं राम-पुरोगानां सेन्यानाम् अनु-चिन्तय ॥३२३।। [३९
३५] अथवा रक्ष्यतां रामो यावत संन्ना-विपर्ययः |
ठन्ध-संज्ञो तु काङुत्स्थौ मयं नो व्यपनेष्यतः ॥३४॥ [०
३६] नेतत किचिद् धि रामस्य न च रामो मुमूर्षति ।
न चैनं त्यजते लक्ष्मीर् दुर-र्भाया गताऽऽयुषाम्॥३५॥ [५१
३७] तस्माद् आ-षखासयाऽऽत्मानं मां समा-ज्ञापयस्व च ।
यावव सर्वाण्य् अनीकानि पुनः सं-स्थापयाम्य् अहम । ३६। [४२
३८] एते च उत्फुल्-नयनास् जासाद् आगत-साध्वसाः ।
णीत. कर्ण(~)-पव्यथिता हरयो हरि-पुद्धषे ॥३७॥ [४३
३९] मां तु दष्टा प्र-पावन्तम् अनीकेषु प-्षेकम् ।
संयक्ष्यन्ति हरयस् जास सपा जीणीम् इव त्वचम् ।३८॥ [४४
०] एवम् उक्ता त॒ सु-ग्रीषं लिग्धं रम८मे)-विभीषणः
४११्] चतुभिः सचिः सार्धम् अतुसं-चरते वम् ।३९॥ [८५
रउ] इन्द्र-जित् तु महामयः सै-सेन्य-समन्वितः ।
-िषेश्च पुरीं लङ्कां जीमूतम् इव भास्-करः ॥८०॥ [८६
४२] तंत रावणम् आ-सीनप अभि-वाय कृताऽञ्जछिः ।
आ-चचक्षे भियं पित्रे नि-हतो राम-लक्ष्मणो ।|४१। [८७
४८] उत-पपात ततो हृषः पुत्रे च परिषस्वजे
१. रा० लर ब च्म फ़-अतिव० ॥ २. रार फ-ते। ३. म-नास्ति ॥
४. रा१ लप लर ब॒-कणवि.. .प्र° | रार फ-०णप्रकथिता । ५. ल्ल १-नस्ति ॥
६. राजल र-प्रकषकम् । ब-मकषेणम् ॥ ७. म-त्यजंति ॥ ८. रा५ ल-लर ब अ
म्र रार फ-रामाद्विमीषणः | £. प्र-अदुचिन्तयते ॥ १०. ब-महाकरायः ।
रार-०मायी ॥ ११. लर-ततो । १२. रा. ल" लर ब अ प्र म-प्रियः पुत्रो ॥
९२. रार-टष्टा ।
युद्धकाण्डम् । २२३।३। १०३
रावणो रक्षसां मध्ये श्रुता रात्र नि-पातितो ।॥४२॥
मूधि चैनम् उपाऽजिप्रत परितुष्टेन = चेतसा । [४८
४५] पृष्ट चवै ततस् तस्मे पितरे सैवं न्य्-अवेदयव् ।॥(४२॥ [४९
स॒ इरष-वेगाऽनुगताऽन्तरात्मा
श्रुला गिरस् तस्य महा-रथस्य ।
जहौ ञ्वरं दाशरथेः समुत्थं(द-स्थं)
४६ | -हृष्टवांस् चाऽपिसुतं निर-रेक्षत।(४४। [५०
इत्यर्षे रामायणे चुद्र-काण्डे रार-बन्ध-निवेदनं नाम द्राविश्ः सर्गः ॥२२॥
[ वै-२२क= [ अ्रयोषिंशः सगः] = दा-*७ ]
प्रतिपिष्ट ज्डायां कृताऽ्थं राव्णाऽत्मने ।
१] ररक्षुः परि-वार्थेतौ राघवो पवगर्षमाः ॥९॥ [९
हनु-मान अङ्-दो नीरः सुषेणः कु-मुदो नटः ।
२। गजो गवाऽक्षः पनसः सानु-पस्थो महा-हरिः ।
३पू] जाम्ब-वान् कषम चेव रम्भः शत-बछिः प्रथु; ॥२॥ [२
४उ] व्यूढाऽनीकम् च यत्ताश् च दमान् आदाय साऽरमनः ।
वीऽऽक्षमाणा दिशः सवास् तिर्यग् उध्वं च सं्व-तः।
१. रा१ तल लर बच प्र-उपाघ्राय। २. रार फ़ म-प्रसत्रस्तु । ३,
रार फ म~तत्त्वं ॥ ४. रा० ल लर बं प्र-निरीक्ष्य॥ ४. ब रार~नास्ति।
पर-टेकाकांडे । म-युद्धपवेणि । £. रा१ -शरबन्धो नि० ॥ ७. रा लर ब
प्रव्यूढाः नीकाश्च । ८. रा ल9 लर व्-यन्कश्च ¦ ६. रा+ ल. ल?
ब् च प्र-चात्मनः। १०. रा१ल१अप्र रार फम-पीक्ष्यमाणा। ११. पररा
म-सवेशः ॥
१०४ वास्मीकीय-रापायणम् ।
५] तृणेष्व अपि वि-चेष्स्ु राक्षसान् एव मेनिरे ।२॥ [३
` शषरणच्च् चाऽपि संहृष्टो वि-षल्येन्द्र-जितं सुतम् । [पू
द] धीत्या परमया युक्तः कृत-कमाणम् उव्-तमम् ।४।॥ [प
गते तस्मिन् मैहा-कायेः राषणस्य सुते तदा ।
७] स्व-एृहे चिन्तयामास रवणो लोकरावणः ॥५॥ [प
कृतम् इन्द्र-जिता कर्मं॒दुष्-करं यत् सुरैर अपि ।
८] सीता श्रुखा भश तच् च दीना यक्ष्यति जीषितम्।द॥ [7
अथवा स्ी-स्वभावेन चापस्य-वश्च-मोहिता ।
९] यथा-कामं ममाऽ्याऽऽख वि-व्ा वशम् एष्यति ।।७।। [५
अ्रोपायो मेमाऽ्यं चं यथा-वत् परिचिन्तितः ।
९०] राक्षस्यः सहसा श्रुता सीतायाः परिरक्षणे <| [पि
व्याप्ता या ममाऽऽदेशे स-ततं मे वशाऽनुगाः ।
९९] हर्षेण महता युक्ता भविष्यन्ति विद्येष-तः ॥९॥ [प
अथ दद्धाम् उपाय-ज्ञां सवे-भावाऽतुशड्धिनीम् ।
९२] आ-नयामास तां राना राक्षसीनां महत-तमाम् ।॥९०॥ [प
राक्षसी त्रि-जटा नाम शासनात् तम् उप-स्थिता।
९३] ताम् उवाच ततो दृष्टा रीक्षसीं राक्षसेश्वरः ॥९९। [५
इताब् इन्द्र-जिता शंस वेदेधा राम-लक्ष्मणौ ।
९.४] पुष्पकं तु समारोप्य दश्ेयस्व रणाऽजिरम् ॥१२।॥ [६
यम् आश्रयम् अवष्टभ्य सीता मां नोप-तिष्ठते।
१५] सोऽस्या भत सह भ्राजा निर-अस्तो रण-मूर्धनि॥९२॥ [७
| काणाय
१. रार म्-रावणस्त्वपि ॥ २. लर-°्का्ये ॥ ३. प्र~त्यजति ॥
४. रार-अयोपायो । ५. रा० ल५ लर ब अ-पथावच । ६. रामया
यः 1 तम लर ब अ-यथप्यं ॥ ७. रा०-सहसा॥ ८. म-प्रादिणोद् ॥ 8.
रार-वेदेध । १०. म-च ॥ १९. रातल१ लर ब अ प्र-गयमुपष्टम्य । १२. ल१-
सा} १३. रा१ लप ल्ब अ म्-°तिषठति ।
युद्धकाण्डम् । २३ \ २३। ९०५
निर-अपेक्षा निरै-उद्विना निषि-लंङ्ा च मेथिी ।
९६] माम् उय-स्थास्यते सीता सवाऽऽभरण-भूषिता ॥१४॥ [८
अद्य काछ्बच्ाद् आशां नि-एत्तां राम-संम्भवाम् ।
१७] सभ्-अवेक्ष्य च मां सीत समुप-स्थास्यतेऽवखा ॥१५॥ [९.
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राक्षसस्य दुर-आत्मनः ।
१८] राक्षस्यस् जि-नगऽऽद्यास् तु प-जग्पुर् यत्र पुष्पकम् ९६ [९०
ततः पुष्पकम् आदाय राष्षस्यस् त्रस्तिास् तदा ।
१९] असोक-बनिका-संस्थां मेथिरीं समुषाऽगमन् ॥९७।। [१९
ताम् आ-गत्य तु राक्षस्यो भतै-शोक-पराजिताम् ।
२०] षि-मानं पुष्पक सीतां शनैर आऽरोपयन् छभाम्॥९८॥ [१९२
ततः सीतां समा-रोप्य त्रि-नं चैव रा्षसीम् । [दय्
२९१] रावणोऽकारयट् छङा पताका-ध्वज-माङिनीम् ।॥९९॥
घोषयामास च तदा खाया राक्षसेश्वरः.
२२] हताब् इन्द्र-जिता सं-ख्ये ताव् उभौ राप-टक्ष्मणो ।॥२०। [९४
वि-मानेन तु सा सीता तदा जि-जग्या सह
२३] ददशे वानराणां ठु स्कन्धाऽऽवार-निवेशननम् ॥२९॥ [१५
प्हृष्ट-बदनांश् चैव राक्षसान् भीम-दशेनोन् ।
२४] वानरांश् च सु-दुःखाऽऽतान् राम-लक्ष्मण-पाश्व-तः ।।२२॥ [९६
ततः सीता ददरशेभो शयानौ शर्-विक्षतो ।
२९] लक्ष्मणं चैव रामं च वि-संज्ञाव् अति-पीडितो ॥२२॥ [१७
१. प्ररार फ म-निविशंका। २. म-निरुयोग ।३. प्रर? फ़म-
निरपेक्षा ॥ ४. रा१ ल१ लरबञअ म्र फ-गवशादाशा निवृत्ता रामसम्भवा।
रार-काल्वतीमायां निङ्ृत्तां रम० । ५. रा" ल१ लर ब अ प्र फए-समवीक्षय ।
&्म्र रार एम-सा 1७. रार-भीता।८. रार फ म-ममोप० 1 £. रार
फ़ म-रावणस्य ॥ १०. प्र-हि । म-च ॥ ११. रार ए म-° मनस् । १२.
प्र-भीमविक्रमान् ॥ १३. प्र रार फ म-श््ञो रारपी० ॥
९०६ वास्थीकोय-रामांयणम् ।
विध्वस्त-कवचौ वीरौ वषिपरषिद्ध-शराऽऽसनो ।
२६] सायकौऽऽचित-सर्बाऽङ्खौ शयानौ घरणी-तटे ॥२४। [९८
तौदृष्रा च्रातरौ तत्र श्ोक-बाष्प-समाफुखा । [९९
२७] वेषन्ती दुःखिता सीता कूण वि-खाप ह ॥२५।। [२०३
सा शोक-बाष्याऽपिदहिता निर्-ईक्ष्य
तो चरातरौ देव-सम-पमावौ ।
वि-तकयन्ती नि-धने तयोः सा
1 दु;खाऽन्विता वाक्यम् इदं नगाद ।[२६॥। [२२
इत्यार्षे रामायणे शुद्र-काण्डे राम-रक्ष्मणयोः रार-बन्धनं नाम चरयो्विंशः सर्गः ॥२३॥
[व-२३]- [चतविंशः सैः] =दा-*<]
साऽस-पात-सुखी दीना तौ दृष्ट्रा राम-लक्ष्मणौ ।
२] हाऽऽर्य-पुत्रेति क्दती करुणं वि-खटाप ह ॥१॥ [7५
भतरं नि-हतं दृष्ठ रक्ष्मणं च यहा-रथम् ।
९] वि-खखाप भृशं सीता करुणं जनकाऽऽत्मजा ॥२।। [९
निर्ष्-पिषन्ती स्वचरणौ क्रोशन्ती मधुर-खना !
३] इदम् अन्ते वि-खापस्य सीता वचनम् अत्रवीव् ॥३॥ [7
पू] उचुर् लक्षणिनोयेमां पुराद् अ-विधवेति च)
५उ] तेऽद्य सवं हते रामे ज्ञानिनोऽनृत-वादिनः ॥२॥ [२
इमानि तानि पय्मानि पर्वतो येः किल स्ियः।
८] अधि-राज्येऽभि-पिच्यन्ते नेन्द्र मर्तभिः सह ॥५॥ [६
१. रार फ म-सायकेथित० ॥ २. ल ब-०समाकुलौ ॥ ३. शी
°्वितं । ४. रार प्र-रंकाक्डे । म-टंकापर्वणि । ५. र[२ फ म-सीताया राम० ॥
&म्ररार फ म-वदती॥ ७. ल१ तर ब अ-निष्पिपेष स्व०। रार-निष्पी-
उयन्ती च° ॥ ८. म-लष्ष्णतो ॥
युंद-काण्डम् । २४ । ९५ । ९०७
वैधव्यं यान्ति नर्यो येर् ठक्षभर् भाग्यदु्बटाः ।
९] आत्मनस् तीनि प्यामि पयन्ती इत-खक्षणा ॥६]। [७
सत्यानि किर पमानि स्त्रीणाम् उक्तानि रक्षणे ।
१०] तान्य् अद्य नि-हते रामे षि-तथानि भवन्ति हि ।॥७।। [८
केशाः शुष्माः समा नीखा श्रवो चऽसंहते मम ।
१९] न च मे रोम-र जङ्ध दन्ताश् च न वि-रागिणः।॥<॥ [९
दाङ नेभे करो पादौ ओस्फो च छ्लितौ मम।
१२] तनु-हत्त-नखाः स्निग्धाः समाश् चाऽङ्गलयो मम ॥९॥ [९०
सनो चाऽपरिरखो पीनौ समौ मे मग्र-चचुको ।
१२] म्रा चोत्-सद्धिनी नाभिः पर्वोस्कन्धौ च मेऽचितो।९०। [९९
समो वर्णों श्रदुः सिन्धो मदृन्य् अङ्-रदाणि च । [१२्प्
१४८] अ-विरुक्षा च मे वागी नित्यं मधुरभाषिणी ॥९९॥ [प
अ-विस्मिता चाऽभिगा(ग्रा) वी नित्यं चाऽहम् अ-वि्वा। [प
९५] प्रति-ष्टितांद्रा-दलभिर माम् जच; खम-छक्षणाम्।१२॥ [९२२
९दपू] समग्र-संमम् अच्छिद्र पाणिपादं च वणे-वत् ।
मन्दस्मितं मे वचनं कन्या-लक्षणिनो विदुः ॥९३। [१३
९७] नतु नामाऽभि-षेको मे ब्राह्मणैः पतिना सह ।
१८१] देवैः कुशथर उक्तो नूनं तेऽनृत-बादिनः ॥९४॥ [१४
वीर-पाथिव-पत्री खं धन्येति मम ये विदुः)
पि] तेऽथ सवे हते रामे ज्ञानिनोऽनृत-वादिनः ॥१५॥ [7
१. रार-स्वैना्यो ! २. रा१ ल१ ब प्र-ण्दुठमाः। ३. रो१ ल, लर
बश रार फ मतन ॥ ४. रा तलत्लरबश्प्र फतवासं ॥ ९. रा१ ल
लर ब-पश्चो । ६. यार फ म-गुत्फावुपचितो ॥ ७. प्र-च मेचको । फ-च
सेवितो । रार-समोचितो ॥ ८. रा» ल० लर बश्च त्रच वागर््या। ६. रा०
"लक्ष्मणाम् ॥ १०. रा० त ब श्र प्र-समग्रं यवम् । लर-समग्रमिव । फण
चवमे । ११. रा.+ लप लर ब-ण्पदे | प्र-ण्प्चं॥ {२ व म्-नास्ति ॥
१३. अ-नास्ति ॥
१०८ वास्पीकीय-रा्मायणम् ।
१८] एतौ ` दित्या जनस्थानं प्र-रत्ति चोपै-ख्भ्य मे ।
तीता सागरम् अक्षोभ्यं गोष-पदे भरातरौ हतौ ।।*६।। [१५
१९1] पेन्द्र वारणम् आग्रेयं रौद्रं वायव्यम् एव च ।
अशं ब्रह्म-शिरन् चैव राघवो प्रत्य-अपद्चताम् ॥९७।। [१६
२०] अ-टृर्यमानेन रणे मायया वासवोपमो ।
मम नाथाव् अ-नाथाया नि-हतो राप-लक्ष्मणो ।॥९८।। [१७
२१] न च दृष्टिपथं प्राऽऽप्य राघवाभ्यां रणे रिपुः
जीवन् प्रतिनि-वतेत यद्य् अपि स्यान् पनो-नवः॥९९॥ [९८
२२] न काटस्याऽति-भारोऽस्ति कृताऽन्तः खलु दुर्-जयः।
यत् तु रामः सह श्चात्रा रेते रिपु-षिनिनिर्तेः॥२०।। [१९
२३] नाऽहं शोचामि भतरं नि-हतं न च क्षमणम् ।
नाऽऽत्मानं जननीं वाऽपि यथा श्वभ्रं तपस्विनीम् ।२१।। [२०
२४] सा टि चिन्तयते नूनं समाप्तव्रतम् आत्प-नम् ।
कदा द्रक्ष्यामि काकुत्स्थ स-सीते सह-छक्ष्मणम् ॥२२।। [२९
२५] परिदेवयती तां तु राक्षसी सरि-नग्ऽब्रवीत् । (२२.
२६प्] मा वि-षाद कृथा देवि भता हि तव जीवति ॥>२॥ [२३
कारणानि तु वक्ष्यामि महान्ति सदशानि च ।
२७] यथा तौ भ्रातरौ वीरौ जीवितौ राम-खक्ष्मणो ।॥२५॥ [२४
नहि कोप-परीऽतानि हष-पत्युकानि च ।
२८] भवन्ति युधि योधानां मुखानि नि-हते पतौ ॥२५॥ [२५
` हत-यीर-पधाना हि रतोत्साह्य होमा ।
३०] सेना रमति युद्धेषु हत-कै्णेव नोर जरे ॥२६।। [२७
१. रा~चाप० 1 रार-चोपलक्ष्य वै । फ-ण्छभ्य वै । म-~चापलभ्य ते ॥
२. शार-घ्रातरौ ॥ ३. रा) ल ब-०विवजितः॥ ४. राज ल लर ब
प्र-जीवेतो ॥ ५. रा१ ल लर ब अ प्र-दषयं्युत्छु° ॥ ६. म-महोत्साहा
मदोदयमा । ७, रा २? इतेव नो्जठे यथा ॥
युद्धकाण्डम् । २४ । ३७ । १०९
इयं पुनर अ-सम्भ्रान्ता खस्थ॑-वूथा तरखिनी ।
३९] सेना र्ति काकुस्स्थं शयानं रण-मूषनि ॥२७)। [२८
इदं वि-मान वदेहि पुष्पकं नाम नामतः ।
प] दिव्यं नं धारयेत् लां हि यदि रामो हतो मवे ॥२८ | [२६
सातम् एवं घु-विस्पष्टैः अनु-मानेः घुखोदये ।
३२] अ-इतौ परय काकुस्स्थौ स्नेहाद् एतद बवीमि ते॥२९। [२९
अन्-ऋतं नोक्त-पूवं मे न च वक्ष्यामि मैथिलि ।
३३] चारित्र-दुःख-रीटत्वाव प-विष्टाऽसि हि मे मनः॥३०। [३०
न तौ शक्यौ रणे जेतुम् अपि सर्वैः पुरारेः ।
३४] तादशं द्धनं दृषा मया चाऽऽवेदितं तव ॥३९॥
इदंच सु-महच् विह शभ पश्यामि मेथिलि ! [३१
३५] निः-संज्ो चऽप्य उभाव् एतौ श्रिर्यानेव विव्य) युज्यताम् ३२
प्रायेण गत-सच्वानां पुरषाणां गताऽऽयुषाम् ।
३६] दृश्यमानेषु वक्रेषु परं भवति वेरतम् ॥३३॥। [३२
त्यज शोकं च दैन्यं च दुःखं च जनकाऽऽप्मने।
३७] राम-रक्ष्मणयोर् अर्थं नेतौ शुरो वि-जीितौ ।॥३०॥ [३३
श्रुत्वा तु वचनं तस्याः सीता सुरसुतोपमा ।
३८] कृताऽञ्जछिर् उवाचेदम एवम् अस्स इति मेथिरी | २५॥ [३०
विमानं पुष्पकं नाम सन्नि-वत्यं मनो-जनवम् ।
३९] छङ्ां जि-नय्या सीता दीना भूयः प्र-वेश्षिता ॥३९। [३५
तजर चनि-जनयया साधे पुष्पकाद् अवतीय सा ।
४०] अ्लोक-वनिकाम् एव राक्षसीभिः प्रवेरिता ॥२७॥ [३६
१. प्र-इतयूथा ॥ २. अतः परमधिकः पाठः--रार-पुष्पके त्वं समारूढा
बरवरिनि शोभने । नैतद्धारयते पापं विधवां नापि मेधिलीं ॥ ३. फ
वाप्य् । ४. ग्र-शयानौ च वि ° । रा२-लक््मणो वाप्ययु ° { फ म-लक्षम्या नेव वि° ॥
४, ल १-प्रयाणगत० । रार-प्राणेन गत० ॥ £. रा१ ल ० ल ब-नास्ति ॥
११० वाद्मीकीय-रापायणम् ।
तस्मिन वने सा मतुजेन्द्र-पतरी
तौ राज-पुत्रौ पतितो स्मरन्ती ।
न शमं सेमे हदि ताडितेव
१] दिग्धेन बाणेन मृगीभ्व बास ॥३८॥ [1
इत्यर्थे रमायणे अद्-काण्डे सीता-विखापो नाम चतुविशः समैः ॥२४॥
विरथा [पञ्चविंशः सगेः] =दा-५९।
घोरेण शर-बन्धेन बद्धौ दश्षरथाऽऽत्मनौ ।
९] निः-वसन्तौ यथा नागो शयानौ रुधिरोक्षितौ ॥९॥ [९
स्वे ते वानरश्रेष्ठाः स-युप्रीवा महा-बटाः ।
२] परिवार्यं महाऽऽत्मानो तस्थुः शोकेन पीडिताः ॥२।॥ [२
देपू] अथ दीर्ण कारेन सं-त्नां रेमे नरोत्तमः ।
धपू] प्रत्यवैक्षत चाऽऽत्मानं शोणितेन परिष्टुतम् ॥३ ॥ [प
५३] अ-दीनो दीनया वाचा रापः परम-मेन्युमान् ।
देपू] अभ्य्-अभाषत् खर-श्रष्टो हरिभिः परिवारितः [प
४उ] वि-खाप ततो रामो मन्दम् अस्ुणि तयन ।
५] ठक्ष्मणं पतितं षट दुःख-शोक-समन्वितः ॥५॥ [प
द्ड]किनु मे सीतया कायं ल्या जीवितेन च॑ ।
शयानं योऽद पश्यामि रुक्ष्मणे शभ-रक्षणम् ॥६॥ [५
९. रा” ल० ल् अ अ-णनद्रपुत्री ॥ २. फ म-नास्ति। ३. गर भ्र
लंकाकांडे ॥ ४. सम~अत आरभ्य १९-रादखोकपयेन्तं नास्ति ॥ ४. गार म-
० मसत्त्ववेन् ॥ £. फ-अश्रुण्यवे ° ॥ ७, रार-वा ॥
युद्ध-काण्डम् । २५ १६ । १९१
७] यत्र कृ-चन मे भाया पुजाश्च् चाऽन्ये च बान्धवाः ।
तं तु देशी च पैर्यामि यत्र सोदयैम् आप्तुयाम् ॥७| [1
<] पर्जन्यो वर्षते शस्यम् इतीऽयं लौकिकी श्रुतिः ।
प्र-बादश् चाऽपि नित्योऽयं .मातर-जं न स वषेति।।८।। [ध
९] ममाऽम्बा च सु-मि्रा च कोसस्या जननी चते।
१०] नाऽनयोर् अन्तरं फि-चिन् मात्-गौरव-कारितम्।।९॥ [7५
प] कि नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किमु केकयीम् ।
प] कथे चाऽहं सु-मित्राया मुखं द्रशष्यामि चाऽस-मत् 1 [८
९प्] उपाऽऽखम्भं न शक्ष्यामि सोहुं तस्या युख-च्युतम्।॥१०। [५
विवत्सां वि-टपन्तीं च क्रोशन्तीं कुररीम् इव ।
१३] कथम् आ-षासयिष्यामि सुमित्रां छक्ष्मणे षिना।।९१॥ [९
९०] अप्य् एव हिमवान शयेत् प-पतेद् वा दिवा-करः
गरश् च क्षयं गच्छेद् अनङ्श् चाऽपि सीत-ताम् ।९२॥ [प
९१] आपोऽद्रव-सखं च तथा प्रनश् चाऽगतिर् भवेत् ।
९२्] अम्बाया न सु-पित्राया स्नेह-नाशो मवेन मयि॥९२॥ [प
१५३] छक्ष्मणन्ञ् चाऽपि परया भ्या माम् अनु-गच्छति ।
१६] पतन्तम् अपिपाताछे नैव नाऽनु-पतेद् पि माम् ।॥९४॥ [प
१७३] धौरयेयं कथं चाऽह प्राणान् सौमित्रिणा विना ।
१८पू] भौराऽऽ इव भारेण दुःखेनैव परि-्टैतः ॥१५॥ [प
९६३] शक्या सीता-समा नारी जीव-छोकं वि-चिन्वता ।
१७] न छक्ष्मण-समो भाता सचिवः साम्परायिकः ॥९६।। [६
न
१. रा२-यत्र क्चिष्टमे भायौ पुत्रानन्यांश्च बान्धवान् | २. रार-नम-
स्यामि ॥ ३. रा ल लर ब-नित्यं यो ॥ ४. रार-मे ॥ ५. रा
ल तर बव मप्र फ़ म-प्स्यामि । ६. राज लज लर ब-पद्यामि ॥
७. रा प्रदीयेत ॥८. प्रार् फ-चैव । £. ल०-इव ॥ १०. प्र रार
फ-ग्येहं । १९१. ल लर प्र-मारन्त । राद्मारा्थं । १२. लु१-
परिश्रवः ॥
९९१२ बाद्मीकीय-राभायणम् ।
१८] इटैव देहं त्यक्ष्यामि नहि शक्ष्यामि जीवितुम् । [प
९७] किं नु वक्ष्यामि शुं धर्मज्ञं मरतं तु किम ॥१७॥ [१०
१५च्] सह येन वनं यातो विना च पुनर आ-गतः।
प] उपाऽऽदल्म्भं न रष्यामि सोहुं रक्ष्मण-मात-तः॥ ९८ [९१
९८३] इदैव देह स्यक््यामि नाऽहं जीवितुम् उव-सहे । [१२
धिङ् मां दष्करृत-कमोणम् अन्-आायं यत्-कतेऽप्य् अयम् ।
१९] छक्ष्मणः पतितः रोते शर-तस्थं गता ऽघु-वत् ॥९९॥। [१३
यो नित्यं स-विषण्णं पौम् आ-चासषयति दुःखितम् ।
२०] पराऽघुर् नाऽ चक्रोति सोऽयं मामउप-सपितुम् ॥२०॥ [९४
प] येनाभ्य बहयो युद्धे राक्षसाः शासिताः ररः ।
२१३] सोऽयं वि-चे८िते(तःशूरः शर-तस्प({स्पे)गताऽसुवर्व्[ ९५
शयानः शर-तर्पेऽस्मिन स्व-रशोणित-परिष्टुतः |`
` २२] शर-जाखाऽऽदतो भाति भास्-करोऽस्तम् इव व्रनन ।२२। [१६
बाणैर् अदित-सर्बाऽङ्धो नैव शक्रोति चेष्टितुम् ।
२३] ईैशाऽस्य बाधते र्वष ष्टी रागेण रपूर्यते ॥२३॥ [९७
यथैव मां बनं यान्तम् अनु-यातो महा-द्रतिः ।
२८] अहम् अप्य् अनु-यास्यामि तथेवेनं यमक्षयम् ॥२४॥ [१८
इष्ट-बन्धु-जनो नित्यं नित्य मां समनु-्रतः ।
२५] इमाम् अवस्थां गमितो ममाऽच्-आयंस्य दुर्-नयेः ॥२५॥ [१
सु-श्टनैव(नापि)शुरेण रखक्ष्मणेन न संस्मरे ।
२६] परुषं वि-प्रियं वाऽपि श्राषितो (ते) वरि-जने वने ॥२६॥ [२०
१. रा१ल१ लर ब प्र-जीवं ।२. रार-०्ते ह्ययम् । मन्ते.
स्वयम् । ३. अ-मां शासयति सुदुः° । ४. रा ल१ लचर्व म-नस्ति ।
५५. प्र रार फ-करिं ड वक्ष्यामि रघुं ॥ ६. प्र-जातस्य -रार फ़
रुजास्य \ म-रुजा च । ७. म-कच्छद् हदि 1 ८. रार फ़ म-सूच्यते ॥६. प्र
रार फ म-यथा लेनं ॥ १०. म-नस्ति॥ १९. रा ल५ ब अभ्र
सन्तुेनैव । ल २- सन्तुषेनेव । फ-सुतुरेनेव ॥
युद्ध-काण्डम् । २५ । ३६ । ९१६
टक्ष्मणेन ततः पूवं जीवेता वन-जीविकाम् ।
२.शुविसंबादित-चूर्वो(एवै)वा उक्त-पूर्वो (ब)ऽपि(वाोवाऽ(एष्य)क्षम्ं
वि-खनत्य् एक-वेगेन पच बाण-शतानि यैः ।
२८] इष्व्-अक्चे सदृशो राज्ञः कातेवीयैस्य रक्ष्मणः ॥२८।। [२१
अखेर अघ्राणि यो हन्याच् छकस्याऽपि महाऽऽत्मनः।
२९] सोऽयम् उव्यां हतः रोते महाऽदहै-सयनोचितः ॥२९॥ [२२
अयं मिथ्या-पछापो मे हत्वा दधे दश्षाऽऽननम् ।
३०] यन् मया न कृतो राजा रक्षसानां वि-भीषणः॥२०। [२रय्
अस्मिन् सुहव सु-प्रीव भरति-गन्तुं सखम् असि ।
३९] स्वां मां चस महा-रान (नो) षणो ऽभि दषिष्यति।२२॥ [२४
अङ्न्दं तु पुरस्-छरत्य स-पेन्यः स-ुहलनः ।
३२] सागरं तर् सु-ग्रीष पुनस् तेनैव सेतुना ॥३२। [२५
वि-नयोऽपि हि सुग्रीव लक्ष्मणे नि-धने. गते ।
३२] अन्धस्येबोदितग् चन्द्रः कां भीतिं जनयिष्यति ॥२३।! [प
तं हनु-मता कम यद् अन्यैर् दुष्-करं रणे ।
३५] बर-विक्रम-सम्पन्ना राक्षसा मदितां रणे ॥३४॥ [7
३५८] अङ्गदेन कृतं कर्म॑ मेन्देन द्विविदेन च ।
सु-षेणेन च तुष्यामि नीरेन च नखेन च ॥३५॥ [7
३६] युद्ध॒सं-पातिना सं-स्ये घोरं केसरिणा ङ्रृतम् । [२७३
गवयेन गवाऽक्षेण गजेन पनसेन च ।
३७] अन्यैश् च हरिभिर् युद मद्-अं त्यक्त -नीषितेः।।३६॥
न चाऽति-क्रमितुं शक्यं देवं सु-प्रीव मानवैः 1 [२८
१. रार-वृष्वता । २. १. रार-्वता। २. रार-जीवितुम् । श्र फ-०वितम् । ३. अ-छि ना
संवादित ° । ४. म-नास्ति ॥ ५. रार म-च ॥६. म-युधि ॥ ७. रार-हि ॥
८. म्र फसशुहृद्रणः । रया र-समरुद्रणः ॥ &. य लन लरवब श पमर-म्रदिता
फ़-निदता ॥ १०. प्र रार फ़ म-युद्रं केसरिणा सख्ये घोरे संपातिनाद्भुतं ॥ ११.
म-°करमितं । १२. प्र यार फ म-मादुषैः ॥
[व-२^]= [ षहुविशः सगः] =दा-५०।
अथोवाच महा-तेजाः सुग्रीवः एवगाऽधिपः ।
१] किम् श्यं व्यथते सेना भिन्ना नौर् इव सागरे ॥९॥ [१
२पू] सु-ग्रीवस्य वचः श्रुखा राज-पुत्रोऽज्-दोऽत्रवीत् । [>
पप] इह बाणाऽदितौ दषा कश्षयानौ राम-रक्ष्मणो ॥२॥
३पू] शर-जाखाऽऽढतौ वीराव उभौ परम-दुःखितौ । [३
प] वरदान-कृतैर बाणैर निष्पकम्प-सुजौ कृतो ॥३॥ [प
तेनेयं दीयते सेना दीनाऽनेनैे महाऽऽत्मना ।
८ | स्भष-चपलां जाति किं न जानासि वानरीम् ॥४। [पि
५पू] अव्रवीद् वानरेन्द्रसम् तु सु-ग्रीवो वालिनः सुतम् ।
प] नैवे) तावद् अपूर्वेण भवितव्यं भयेन रनः ।॥५।। [*
विषण्ण-वदना ह्यते नाना-बहरणा दिशः ।
६] पछायन्ते हि हरयस् चासाद् उत्फुट-खोचनाः ।॥६॥ [५
अन्योऽन्यं न च जल्यन्ति निर्-ईन्ते नं पृष्टतः ।
७] प्रमाथयन्ति चाऽन्यो ऽन्यं पतितं छङ्कयन्ति च ॥७॥ [६
एतस्मिन्न् अन्तरे वीरो गदा-पाणिर् वि-भमीषणः।
८] सु-गरीवं वरयामास राघवौ च निर्.ईकष्य तौ ॥८॥ [७
वि-भीषणं तु पु-प्रीवो दृषा वानर-भीषणम् |
९] ऋक्ष-राजं समीपस्थं पूम्रं वचनम् अत्रवीव् ॥९॥ [८
वि-भीषणोऽयं सम्पाऽभ्प्ठोयं दष्टा वनचारिणः
१०] भवन्त्य् ओगत-सन््रासा र्रणाऽऽस्मन-शङ्या ॥९०।। [९
१. ल० ब-गगषभः । २. म-न्यथिता ॥ ३. म-नास्ति॥ ४. रा२-
तेनापदी° । ५. य२-दीना तेन ॥ £. रार-च ॥ %७. म-तेन ॥ ८. रा ल५ लर
ब्यप्र रार म-ज्जन्ते । ६. रार फन निरीक्षन्ति! १०, म-पतितान् ॥
१९. म-दरवन्त्यागत° ॥
१.१६. वास्मीकीय-रामायणम् ।
शीघ्रम् एतास् त॒ सं-चस्तान् बहु-धां सम्भ-पावितान् ।
१९] सपव्-स्थापयाऽऽख्यहि वि-भीषणम् इहाऽऽगतम्।९१।।[१०
सु-ग्रीवेणेवप् उक्तम् तु धूम्रो ऋ८रि)क्ष-पतिम् तदा ।
१२] वानरान् सान्खयामास नि-वतेध्वं पर-पाविताः ।॥९२। [९९
ते नि-खत्तास् ततः सवै बानरास् स्यक्त-सम्श्रमाः।
१३ ब्रक्ष-राज-वचःश्ुलाते च दृष्टा वि-भीषणम् ॥९३। [१२
वि-भीषणस् तु रामस्य दष्टा गात्रे शरैश चितम् ।
९२] खक्ष्मणस्य च धमौऽऽस्मा बभूव व्ययितम् तदा ।९४। [९३
जर-छ्िनेन हस्तेन तयोर ग्रं ममाजं सः
१५] शोक-सम्पीडित-मना रुरोद वि-रराप च ॥२९५) [१४
इमो तौ सच्व॑-सम्पनौ वि-कान्तौ परिय-दरोनौ ।
९६] इमाम् अव-स्थां गमितो रक्षसा कूट-योधिना ॥९६।। [१५
्रात्-पुत्रण सम्-अरे दुष्प-जञेनाऽकरताऽऽत्मना 1"
१७ राक्षस्या जिद्यया बुद्धया डेलिताब् उर-विक्रमौ ॥१७।॥। [१६
शरैर् अ-पिरछैर विद्धौ रुषिरौध-परिष्डुतौ 1 |
९८] वसु-धायाम् इमौ सुप्तौ पुष्पिताव् इव कि-को ॥१८।। [१७
ययोर् वि-क्रमम् आ-साच प्रति-ष्ठा का्धिता मया
१९] ताव् ईमो मोहम आ-नीतो वि-संज्ञो न विरेजतुः ॥९९। [१८
जीवन्न् अथय पि-पन्नोऽस्मि नष्ट-राज्य-मनोरथः ।
२० क्रूर-परतिज्ञश् च रिपुः सकामो रावणः कृतः ॥२०॥ [१९
एवं वि-रुप्यमानं तं परि-ष्वज्य षि-भीषणम् ।
२९ सुग्रीवः सान्लयामास वचनं चेदम् अत्रवीत् ॥२१।। [२०
षि-भीषण किम् आतेस् खं फ चमां नाऽभि-माषसे।
१. म-संक्चुव्धान् ॥ २. प्र रारफ मद ॥ ३. रार-शरसं° ॥
४. रा१ लप लर ब्यप्र फ म-नास्ति । ५. रार-रक्षिताबृजुविक्रमौ ।
फ-ठखितावरजुवि ° । ६. म-नास्ति ॥ ७. रार-उभौ मोहमापननौ । ८, रागल ब
अ प्र-विचेरतुः ॥
युद-कांण्डम् । २६ । ३२ । ११७
२२] पर्मव-स्थांपयाऽऽत्मानं मेवं भूः शोक-खाटसः ।२२।। [प
राघवस् त्वां च मां चैव समा-षास्य समुतिथि(द्-स्थि)तः।
प] रावणं सह पुत्रेण वधिष्यति स-बान्धवम् ।२३ | [प
तम् एवं सान्लयित्वा च परिष्वज्य च राक्षसम् [२रेपू
प] सु-प्रीवः सच्छ-सम्पन्न इदं वचनम् अव्रवीत् ॥[२५।। [२०उ
राज्यं प्राऽऽप्स्यसि धर्म-त्न ्ड्यां नाऽत्र सं-रयः ।
२३1] रावणः सह पुत्रेण सकामो न भविष्यति ||२५।। [२९
प] त्यक्त-मोहौ वधिष्येते सगणः रावण रणे । [रर
२४य्] तम् एवं पर्थव-स्थाप्य राक्षसं वैनरषभः ॥२६॥ [प
स] अव्रवीद् वानरेन्ध्रस् तु सुग्रीवः पुत्रम् अङ्गदम् | [प
२४३] सु-पेणं शद्यरं चैव॒ समा-हूयेदम् अव्रवीत् ॥२७॥ [२३उ
सह शुरैर् हरि-गणैर रुन्ध-संज्ञाव् अ-विह्वो ।
२५] शमौ प्राऽऽपयत क्षिप किष्किन्धां राम-लक्ष्मणौ ॥२८॥ [२४
अह र्तुं रावणि हत्वा रीवणं चाऽपि राक्षसम् ।
२६] मेथिीम् आ-नयिष्यामि सक्रो नष्टम् इव भ्रियम्।।>९॥ [२५
सर्व गच्छत वि-खन्धा भक्छेकं मारुताऽऽस्मजम् ।
२७] अनेनाऽहं सहायेन हनिष्ये राक्षसाऽपिपम् ।
रावणं सगणं हत्या तोषयिष्यामि राघवौ ।॥३०॥ [प
२८] एक एव पुरीं ठङ्ं मस्मी-कुयां स-राक्षसाम ।
हरि-सेन्येन महता किम् अङ्ग पुनर् आ-हतः ॥३९॥ [प
२९] अश्च कोपम् अहै मोक्ष्ये स-सेन्ये रावणे देम् ।
१. प्र-रावणम्' इत्यारभ्य ससंरायः" इत्यन्तः पाटो नास्ति । २.-अतः
परमधिकः पाठः--रा" ल लर ब फ म-परमं पीडितावेतौ भ्रातसौ राम-
लक््मणौ । वरदानङतैर्वाणेर्मो वीरो तपस्विन््ै ॥ ३. अ-नास्ति । ट. म-
°सम्पननम् ॥ ४. प्र रार फ म-वानराधिपः ॥ ६. म-ससुतं ॥ ५. अ-ततो ॥
८. रा फ-च रवणं हत्वा रावणि ॥ ६. प्र रार फ म-वर्ज्येकं ॥ १०. फ़-द्टे ।
११८ वास्मीकीय-रामायणम् |
स-पुच्र-वान्धव-जने रु(रो)षितः काट-चोदितः८! ते) ३२ [५
३०] अद्य वी्यं॑च तेजन च सौहादं सत्य-गौरवम् ।
वक्ष्यन्ति सवै-मूतानि रमे च दढ-भक्ति-ताम् ॥३२॥ [7
३९१] अद्य चन्दन-साराणां केयूराऽऽभरणस्य च ।
परि-ष्ङ्स्य नारीणां स्प्ीस्य वि-विधस्य च ॥३५॥ [7२
३२] परि-स्परस्य माट्यानां सृष्ष्माणां चैव वाससाम् 1
अनु-रूपम् इमो वाह मित्र-कम॑करिष्यतः ॥३५॥ [7
३२] अच्च लङ्कां पुरीं रोषाव स-पाकारां स-तोरणाम् ।
नीट-जीमूत-सङ्काशे राक्षसैर बहुभिर् इताम् ¦
३५४] दिशो वि-द्रावियिष्यामि वायुर् मेधम् ईवोस्थि(द्-स्थि)तम् ३६ [7९
स्व-बाह-बल-वीयग पश्यतां सवे-रक्षसाम ।
२५] रावणं प्रमथिष्यामि वैनतेय इवोरगम् ॥३७। [7
अद्य रोषं च शोकं च दुःखं ॒चेक्ष्वाङक-नन्दनः ।
३६] व्य्ष्यत्य् एकपदे रामः सरुदिते युधि रावणे ॥३८॥ [7
यम-रक्र-कुवेराणां यद्य अपाम् इश्वरस्य च ।
३२७ वीयेण राक्षसम् तुल्यो न मे जीवन् धि-मोक्ष्यते।।३९॥ [५
युहूताद् एव॒ पदयध्वं कृत-कर्माणम् आह्वे ।
३८] निर-नित्य सीतां दास्यामि राघवाय महाऽ०त्मने।।४०। [7
३९पू् ] कमणा तेन महता तोषयिष्यामि राघवौ ¦
४०पू] भतिन्ञातं यद् आर्येण राघवेण महाऽऽत्मना ॥*९१॥ [ष
२९३] कृत-कृत्यो भविष्यामिर्यैच्् चाऽऽप्स्यामि श्वेतम् ।
४९उ | वि-भीषणाय दास्यामि राज्यं निहतकण्टकम् ॥४२॥ [7५
~~~
१. रा ₹-षषितः कालर्सशटता । फ-~रूषितः कालसंश्ताम् । म-नास्ति ॥
२. म-सत्त्वं च तेजःसोहार्दगो° ॥ ३. फ-नास्ति ॥ ४. प्र-वेगम् ॥ ५. रा५ ल २
कोपं ॥ ६. प्र-नास्ति ॥ ७. शा फ मयः प्राप्स्यामि चोत्तमम् ॥
युद्ध-काण्डम् } २७ } ९९. । ११९
य क्रोधाद् विंपुख-यश्ा महाऽनुभावो
वाक्येस् तेर अति-वरविक्रमोपपननैः ।
उत-साहं बख्म॒ अधिकं च वानराणां
१] सं-चकरे दिवसकराऽऽत्मजः कपी ऽन्दरः।।४३॥ [प
इत्या रामायणे यद्र-काण्डे सुग्रीव-पै्जनं नाम षड्विंशः सर्म: ॥२६९॥
1
[ व ]= [सप्रविंरः सगः] = दा-५०]
श्रुखेतद् वानरेन्द्रस्य घु-षेणो वाक्यम् अव्रवीत् ।
१] देवाऽघुरं ्हा-युद्धम अनु-मूतं सुदारुणम् ॥९। [२६
रपू] तदा स्म दानवा देवान् छर-संस्पै-कोविदाः । .
प] पिनिर-जघ्तुः सुबहू-शः सातयन्तो युहुरयुहुः ॥२। [२७
तान् आतान नष्ट-सज्नांश् च पराऽगरंश् च बहस्पतिः । ``
२ दिव्याभिर मन्त्र-युक्ताभिर् ओषधीभिर् चिकित्सति। ३।[२८
ता ओषधीर् आ-नयितुं क्षीरोदे यान्तु सागरम् ।4
| जवना वानराः सीध म्पाति-पनसाऽऽदयः॥५।
ओषधीर् ये विजानन्ति पवेतीया वनौकसः । [२९
५] सन्धानै-करणीर् दिव्या वि-शद्या देव-निमितौः ।५॥ [३०
| १ फम-नास्ति । २. प्र रार-र्काकाडे । ब-नास्ति ॥ म-ुगरप्मणि |
३. ब-न्वतजेनं ॥ ४. ल; लय ब भ्र रार फ-मया युद्धम् ॥ ५. म-
नास्ति । ६. पफ़-निजष्वुस्ते ॥ ७. शार-हलमान् मारुतात्मजः । ८. अतः
परमधिकः पाठ--रार-शक्तो वीयेबलोपेतो यथास्य पवनः पिता।
रामलच्मणयोरथं कीरोदं यान्तु सागरम् । जम्बृष्रीपपरं पारे दशाष्टौ
लक्षयोजनम् । गत्वा वानरशादूल अषधीरानयिष्यति । ६. रा१-०नकरणे ।
रार-सवर्णक० । १०, रा र-च महोषधिः । ११. अततः परमधिकः पाठः--
रा२-ग्रतखंजीवनी चैव संधिनीमपरामपि ॥
१२० वाट्मीकीय-रापायणम् ।
ए] एता हि निर्-मिता देवैर् ओषधीर् अग्रतो भवाः । [३९३
७उ] अयं वायु-सुतच्च् चाऽपि हतु-मांस् तत्र गच्छतु ।।६॥ [३२
एवं तेषां वि-च्रवतां दुःखाऽऽतोनां महाऽऽत्मनाम् ।
प] रामं प्रति महाऽऽत्मानं रक्ष्पणं च महारथम् ।।७]। [7
सवे वि-मूढा ह अभवन् स-ुभ्रीव-विभीषणाः ।
प] भति-भेदम् अ-नानन्तः शर-बन्धस्य दुःखिताः ॥८।। [प
वि-तेन्नाच् च वि-मूढाश् च परि-वाय महा-बखाः।
प] किञ्-चित् प्रत्यू-जपद्यन्त सवै वानरयूथपाः ॥९॥ [प
तस्मिस् तदा वते^?त्य)माने भरातभ्यां व्य्-असने चरम् ।
प] महा-नादो बखोपानाम् अर्भूत सद्धाम-मू्भनि ॥*०॥ [प
स((तौ)विभीषण-घुभ्रीवा८बौ) ध्यान-सूक्षतमे आ-गताः(१तौ)
प] परिवार्यं महाऽऽत्मानौ घ्रातरौ राम-छक्ष्मणौ ॥११। [प
तानि वानरकोटीनां ` सहस्राणि शतानि च।
प] निश्चेष्टौ निष्-पतिद्रन्द्रौ दष्टा नरवराऽऽत्मनौ।।९२। [7५
वानराः पाद-पान् गृह्य ॒रेर-गृङ्णि चाऽपरे ।
प] रामं च टक्ष्मणं चेव परि-वायोऽव-तस्थिरे ॥१३॥ [7
एतस्मिन्न एव काटे च महा-योग-बराऽच्वितः ।
त] आ-नगाम महातेजा देवपिर् नारदस् तथा ॥९४॥ [7
राघवस्य समीपे त॒ नि-षसाद समन्ततः ।
प] छता भ-दक्षिण रामं॑तेषां मध्ये वनौकसाम् ॥१५॥ [7
` १. अतः परमधिकः पाठः- अ प्र रार फ म-यत्र द्रोणश्च चंदर प्तौ
लवणाम्भसि । अमृतं यत्र पतितं तत्र सा परमोषधिः ॥ २. म-अत आरभ्य
३ २-राश्चरोकान्तः पाठः २९-शसर्गस्य १८-शश्मरेकपूवांधैतः परं व्यत्यासेन
पठितः ॥ ३. प्र रार फनष्जमवत् । ४, प्र रार पफ-तस्मिन् ॥ ५. प्र-ध्यानमे-
कत्वम् ॥ £. रा२ फ़त ॥ ७. प्र-°साद स चोत्तमः । रार फ-निष्पपात
सखा ततः ॥
युद्ध-काण्डम् । २७ 1 २७। १२१
[+ 0 0
` ` रूपिरोकषित-तर्वीऽ्डं पतितं धरणी-तछे । `
पि] दृष्टा तु सु-महाऽऽत्माने शरबन्धेन पीडितम् ॥९६॥ [पि
वैधव्यं किम् इदं देव परं भाऽऽभोषि मानद ।
पि] एवम् उका महाऽऽत्मानं नारदो मग-वान् ऋषिः ।
अभि-तुष्टाव काकुत्स्थं स्मारयन् पूर्व-जन्मनः ॥९७।। [प
पि] राम राम महा-बाहो शृणुष्व वदतां षर ।
दिव्य-छक्चषण-सेयुक्तं किम् आत्मानं न बुध्यसे ॥१८॥। [प
पि] मवान् नारायणः श्री-मान् सवे-खोक-नमस्कृतः ।
शङ्ध-च काऽऽयुध-धरः सर्व-नाग-रिपु-ध्वजः ॥१९॥ [प
पिता-महाद अपि परः पुरुषः शाश्वतो हरिः ।
प] वैकुण्ठम् त्वे महा-बाहो देव-देवः प्रतापवान् ।॥२०॥ [१
न परं विद्यते भूतं स्ततः पुरुष-सत्तम ।
त] तं पञ्च-नाभः काकुत्स्थ हृषीकेशम् तथेव च ॥२९॥ [1५
धारयन्न् उरसा नित्यं मणि कौस्तुभम् एव च।
पि] मह्यां नि-पजमानायां वराह-सम् उपाऽऽगतः ॥२२।॥ [५
नि-हतश चाऽघुरः पूवं हिरण्याक्षो महा-वः ।
प] हिरण्य-कशिपुश् चैव नि-हतौ तौ महाऽसुरो ॥२३॥ [प
कृपिट-त्वम् उपाऽऽगसम्य सागरः प्षोभितः प्रभो |
प] राम रामत्वम् आगम्य कृता निषू-क्षजिया मही ।२५।। [प
हतः सहस्ल-बाहुश् च॒ कातेवीर्योऽैनस् तदा ।
प] कव्यपाय दी दत्तौ यज्ञाऽन्ते बहू-दक्षिणा ॥२५॥ [7
अनन्त-ूतिना सध धृता ते सकटा मही ।
प] क्षीरोद-शयनीयं ते शेषस्योपरि राघव ॥२६॥ [7
वदयां तप्यसे नित्य यत तत् पूम-कं तपः ।
१. रा२-०जन्म च ॥ २, रा२ फ-शाैचक्रायुधसङ्गी ॥ ३३, प्र-मही |
दत्त्वा ॥ ४, रा ए-अनन्तरूपिणा ॥
` ९२२ वाद्मीकीय-रामायणम् ।
प] व्रह्मा चं देवदेवेश कृष्णो जिए षि)ष्णुस त्वम पैव च २७] [प
महेन्द्रस् त्वं महा-बाहो वमूनाम् अपि चाऽषएमः।
प] मरुतां पञ्चमञ् चाऽसि दपभश् च तथा गवाम् ॥२८॥ [र
कपा चव ते व्रह्मा धर्मो मनसि नि-ष्ठितः
प्र] आ-कारं शिरसा व्य्-ञप्रं पदु्यां ते प्रथिवी ध्रता।।>९)) [पि
उदरं तेऽणवो राम प्राणाम ते दव्य-बाहनः |
प] दिशश् चव स्थिताः श्रोते कय्यां ते वसवः स्थिताः ३०। [ष
उरुभ्यां मित्रा-वरुणौ चरणे ऋषयः स्थिताः ।
प] दैष्रा चेव सवासु वेदास् ते सु-पतिष्टिताः ॥३१९। [7९
शिखाऽन्ते चैव गायजी ओं-कारो हदि सं-स्थितः
पप] ग्रीवायां सं-स्थिता द्योर् च जिह्ा-पाऽन्ते सरखती 1३२] [7५
स्वैदेर्वै-मयस् त्वं च नाऽस्ति फि-चित् तया षिना
प] सनातनस् लवं पम-मवः भ-ख्यो युग-संक्षये ॥३३॥ [7
आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवास तथाऽधिनौ ।
र] सेन्द्रा मरुद्-गणा देवा खोक-पाे; समन्वू-इताः॥३८॥ [त
देवर्षयो महाऽऽत्मानस् तथा ब्रह्मषषयोऽमलछाः । `
करयाणं वे पुरस्-कत्य वि-मानैः समुपस्थिताः ।
प] बीऽरक्षमाणा जये स्वे तस्मिस् तमसि दारुणे ॥३५॥ [प
त्वं सरष्टा सवे-लछोकस्य स्थावरस्य चरस्य च |
7] प्र-भवश् चाऽव्ययस् चैव किम् आत्मान न बुध्यसे । ३६॥ [1५
राश्रसानां वि-नाशाऽथं प-षिष्टो मानुषीं तनुम् ।
प] नाग-याश-निवद्धम् त॒तिषटसे कं रणाऽजिरे ॥२७॥ [प
१. रार फ-तथव ॥ २. रा ल, लरव श्र प्र-कपाी चवरो॥ ३
प्र रार फ-तेणवा नाम प्राणस् ॥ ४. रा१ ५ लर- अवे च | ४, अत
परमधिकः पाठः म्र शार फजानुनी चार्विनौ राम रोभाण्योषधय
स्थिताः ॥ £. रार-पवैमेतन्मयध त्वं । ७. ममत आरम्य सर्गसमा्चि यावनास्ति ।
८. रा१ ल१ लर ब अ-पीक्षन्तश्च ॥ ६. ब-नास्ति ॥
~ ९ ५ 1 च =
॥ द - [
-कर{ण्डम्र् । २८ । ३ । १२५६
१
8 ० । [क ० हि 9 1 ५, ५9 ॥ १ [न 1 ह हि 9 ५ ४ ४ प भण # 1 # [9 9
, खक्ष्मणेन सह चात्र स्मरख मूढं प्र-भो।
प] नाग-पाशच-निवद्धस्य तव वें छक्ष्मणस्य च ॥३८। [7
नागाऽश्ननो महाऽऽत्माऽसो . कारयपेयो महा-बलछः ।
प] तस्याऽप्रतिहता नित्यं गतिर् वीरस्य सर्वै-तः ।॥३९॥ [प
योऽस्मात् त्वां नाग-पाशाच् च मोक्षयिष्यति बन्धनात्।
प] सस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि यथाऽऽगतम् अरि-दम।॥४०। [प
एव॑ स॒ देवषि-वरो महाऽभ्त्मा
प्र-बोध्य नारायणम् अ-प्मेयम् ।
जगाम खोकान् मनसा यथेष्टान्
प] यथाऽऽगतोऽदृष्ट-गुणेर उपेतः ॥४१। [1
इत्यार्षे रामायणे अद्र-काण्डे नारद-वाक्यं नाम सप्तविराः स्मः ॥२५७॥
[व-२}= [ अष्टाविशः सर्गः ] = दा-९०)
नारदस्य वचः श्रुत्वा संज्ञां छभ्ध्वा च राघवः)
प] मध्ये वानरसैन्यानां सस्मार गरदं तदा ॥९॥ [7
अथेनम् उपसं-गम्य वायुः श्रोत्रे वचोऽब्रवीत् |
८] राम राम महा-बाहो. आत्मानं स्मर वे हदा ।'
नारायणस् त्वं भग-वान राक्षसाऽथऽव-तारितः ।॥२। [7
९] स्मर सपै-मुजं देवं वैनतेयं महा-षटम् ।
१. ब-नास्ति॥ २, शर फ-नास्य प्रतिहता राम ॥ ३.प्ररार फ
योस्माद्रक्षःप्रयुक्ताच्च मोचयेच्छरबन्धनात् । %. प्र-नास्ति ॥ ५. रा फ-मायागुणो
ह्य्टगुणर् ॥ £. भर॒ रा२-रंकाकाण्ड । ब-नास्ति ॥ ७“ म-प्रथमश्चयेकादारम्य २५.
रश्मकान्तः पाठः ३०-शसगंस्य २१-रश्रेकात्परं व्यत्यासेन पठितिः ॥ ८. प्र-
तदा ¦ £. गा र-~नास्ति ॥
१२६ वारपीकीय-रामायणम् |
स सपे-बन्धनादं घोराद॑ युवां सं-मोचयिष्यति ॥३॥ [प
१०] तस्य॒ तंद् वचनं श्रुखा राघवो रघु-नन्दनः।
सस्मार गरुडं दषं भुजंगानां भयाऽऽबहम् ॥८॥ [1५
११] एतस्मिन्न अन्तरे वायुर् पेघा् चाऽऽसन् स-विद्य॒तः।
पयं-अस्तं सागरे तोयं कम्पन्ते स्पं॒मही-धराः ॥५॥ [३३
१२] महता पक्ष-वातेन स्वे तीररुहा द्रमाः-।
स-शाखाः पतिता भग्ना; समूला ख्वणाऽम्भसि ॥६॥ [३४
१३] सैर्व-तः पन्न-गाः सस्ता व्य्-अद्रवन् शैर-वासिनः।
१.४३] ठयं सवोणि यादांसि प्र-नग्सुर् ल्वणाऽम्भसि । ।७॥ [३५
१५८] ततो मुदहतात स-तते वैनतेयं महाबलम् ।
वानरा ददशः सवं ज्वछन्तप् इव पाषकम् ॥८| [३६
१६] तम् आगतम् अभिप्रेक्ष्य नागास् ते विपदः ।
९७] यैस तौ सत-पुरूषौ बद्धो शर-भूतेर् महा-बेः ।।९।॥ [३७
ततः घु-पर्णः काकुत्स्थं दष्टा प्रत्यभि-वाद्य च ।
१८] प-पेपाजं च पाणिभ्यां मुखं चन्द्र-सम-पभम् ॥९०। [३८
वैनतेयेन संस्पृष्टाः स्वं ते ररुहुर् वणाः ।
९९] स-वर्णाश् चाऽनयोर गात्रे व्रणाः सर्वे तदाऽभवन्।।९९। [३९
तं चाऽपि सयुषाऽभ्व्राय सु-पणं कनकप्रभम् । [प
२०] बं वीय च तेजश् च तथेवोव-साह एव च ।
प्रहर्षणं च बुद्धिज्ञ च तदाऽऽसीद् द्वि-गुणं तयोः ।॥९२।। [८०
२१] तार उत्था(द-स्था)य महा-वीर्यो गरूढं राम-खक्ष्मगो ।
उभौ सखंजतुर भजे रामश चेदम् उवाच ह ॥।९३।। [८१
नम --- ~न ~~ ^~
१, रा ल लयरवश्यप्र-ण्नाहारो ॥ २. प्रखर फ-स तस्य ॥
३. प्र-सहखशः । ४. रा ० फ-च ॥ ४. रार फ-बहवः॥ £. ब-पवेताः । ७
रा+-नास्ति। ८. प्र-भयं । &. रा१ लर-नास्ति ॥ १०. रोल) लर व
छअ-चैवामि० । ११. रार-स ममाजं ॥ १२. रा१ ल लर ब अ-नास्ति॥
१३. रा१ ल, लर वअ ग्र ए-ममरजवुगतिं ॥
„-नन~--~~~~-----------------------------~-------~--------------------- ------------~---~----~----------- ~
युद्ध-काण्डम् । २८ । २३ । १२५
२२] तव परसादाद य्यू-असनं रात्रणि-पभवं महत् |`
२३३] आवां शीघ्रम् अति-करान्तौ शीघ्रे चविनौ कृतौ ॥१५॥ [४२
यथा दक्ष-रथं तातं यथा च प्रपितामहम् ।
२४] तथा भवन्तम् आसादय हृदयं मे प्रसीदति ।॥१५॥ [४३
को मवान् इहै सम्पाऽऽप्ो दिव्य-ल्लग्-अनुखेपनः। `
२५] वसानोऽरजसी वसे दिव्याऽऽमरग-भूषितः ॥१६।। [४१
इत्य् उक्तः भ्र-श्रितं वाक्यं राघवेण मह्मऽऽत्मना । [५
२६] उवाच गरूडो वाक्यं मध्ये तेषां वनौकसाम् ॥१७॥
परीतीाऽऽत्मा च परि-ष्वज्य हर्ष-पयाकुठेक्षणः । [४५
२७] प्रहसन्न् आह काकुत्स्थं सु-प्णः पतगेश्वरः ॥१८॥ [प
अह सखा ते काङुत्स्य बाह्यः प्राण इवाऽऽत्म-जः । [दप
२८] ओरदसः कश्यप-घुतो विनता-सम्भवो च अहम् । [7
गरुत्मान् इह सम्पाऽऽप्नो युवयोः साश्च-कारणाव।।*९।।[४६घ
२९] अमुरा वा महा-वीया दानवा वा महा-बखाः।
देवता वा स-गन्धवा पुरस्-ढृत्य शत-कतुम् ॥२०॥ [४७
३०] नैनं मोचयितुं शक्ताः शर-बन्धं दुरा-सदम् ।
मायाषिना हीऽन्द्र-जिता निर्मितं ऋूर-कर्मगा ॥२१॥ [४८
३१] एते हि नैर्कता नागाः क्षुद्रास् तीबविषोसवणाः ।
रक्षो-माया-पभाषेन शरास् तीक्ष्ण-विौऽभवन्।।२२॥ [४९
३२] स-भाग्य्च् चाऽसि धर्म-ज्ञ राम सस्य-पराक्रम ।
टक्ष्मणेन सह रात्रा सं-ल्येऽस्पिन् न हतोऽसि यत्॥२३॥ [ष
१.रा१ तल तर ब्म प्र-नास्ति। २. अतः परमधिकः पाठः-
रार-शरबन्धाद्धिनिुं्तौ क्षिप्रं च रुधिरोक्षितौ ।*२. फ-इति ॥ ४. रा२ फ
प्रतं ॥ ‰#. तं = -प्रीतात्मानं पर । रार फ~रिपूज्य च प्रीतात्मा ६. रा२-
°सन्प्राह } ७. ल -पन्नगे° ॥ ८. रार-महं सः ॥ ६. रा०+ ल तरव प्र
वै । १०, रा ल) ल ब अ-तीक्ष्णतराभवन् । सन्धिरीषः द° ॥
१२द वास्मीकीय-रामायणम्
३३1 इयं श्रता दि रत्ताऽन्तं॑ लरमाणोऽहम् आ-गतः ।
सहसैव तव शलेहात् सखि-खम् अनु-पाटयन् ।२५। [५१९
३४] कारणं च वयस्यत्वे न प्ष्व्योऽस्मि राघव
नि-हते रावणे पापे सखिलं ज्ञास्यसे स्वयम् ॥२५। [६
३५] मोक्षितच्् च मया घोराद् एतस्माद् इषु-बन्धनात् ।
अ-प्रमादश्च् च संग्रामे कतेव्यो रघु-नन्दन ॥२६॥ [५२
३९] प्रकृत्या राक्षसाः सरवै मायया कूट-योधिनः ।
शूराणाम् ऋलु-मावानां भवताम् आनेवे धनम् ।२७।। [५३
३७] तन् न ॒वि-्वसितव्यं वे राक्षसानां रणाऽभजिरे ।
स्वेनोपम्येन राजेन्द्र॒ नित्य-जिह्या दहि राक्षसाः 1 [५४
३८] कूट-युद्धा हि ते सर्व द्रा चैव विशेषतः ॥२८॥ [प
एवम् उक्ता ततो रामं सु-पणेः घु-महावरः । - `
३९] परिष्वज्य च सु-लिग्धम् आ-पष्टुम् उप-चक्रमे ॥२९॥ [५५
सखे राघव पर्मज्ञ रिपूणाम् अपि वत्सल ।
४०] अभ्यनु-ज्ञातुम इच्छामि गमिष्यामि यथाऽऽगतम् | ३ ०।। [५६
बारृद्धाऽवरेषां हि छता र्डं शरोमिभिः ।
६२] रावणं च रणे हत्वा सीतां तम् उप-खप्स्यसे ॥३१।॥ [५८
इत्य एवम् उक्ता वचने सु-पणैः सीव्र-पिक्रमः।
४३] रामं प-दक्षिणं कृता मध्ये तेषां वनोर्कसाम्॥३२। [५९
प] परदक्षिणं तु तं कृती परि-ष्वज्यांऽमि-वायय चै ।
जगामाऽऽकारम् आ-विहय गरुडः पवनो यथा।३३।। [६०
०४] नी-रुनो राघवो द्रा ते तु वानरयूथपाः ।
४५ । प्रहृष्टाः सजर् नादान् राक्षसानां मयाऽऽवहान् । [६१
५. म-°ज्य च पीडितं ॥ ६. अतः परमपिक. पाठः-- प्र रा९ फ-ततो भसे
समानजध्ुखदगास्वाभ्यवाद्यन् ॥ दध्मुश्च शंखान् संहृष्टास्वि्वेड्श्व
सहस्रशः ।
युद्ध-काण्डम् । २९ । ३। १.२७
४८यू] अपरे चाऽपि पि-क्रान्ता वानरा नग-योधिनः | ३५।। [६३य्
४देउ] ते वानरा भीम-बलाः परहषीऽऽकौरितेर यैखैः ।
८उ] दमान् उत्-पा्य तैरसा स्थुः शत-सदख-श्षः ॥ २५ [प
मुश्वमाना महा-नादांस् त्राप्यन्तो निहा-चरान् ।
४९] छडा-द्रारम् अभि-क्रान्ता योद्ध-कामाः एवं-गमाः ॥२३६॥ [६४
तेषां तु भीमस् तुमुलः स नादो
वभूव शखापृग-यूथपानाम् ।
षये निदाघस्य यथा घनानां
| नादः सु-भीमो नदतां निशीथे २७।। [६५
इत्यार्षे रामायणे युद्ध-कण्डे विशल्य-करणं नामाऽष्टाविंराः सगः ॥२८॥
्-२७ु= [ एकोनर््िंशः सर्गः] = दा-५१]
तेषां तु त॒मुरं शब्दं वानराणां तरस्विनाम् ।
‰] नदतां राक्षसैः साधं तदा शछश्राव रावणः ॥*१।॥ [१
स्निग्ध-गम्भीर-निर्घोष श्रुता तु नि-नदं महत् ।
२] सचिवा राक्षस-पतेर् इदं वचनम् अब्रुवन् ॥२॥ [२
यथा हि सम्प-हृष्टानां वानराणां समुष्यि(द्-स्थि)तः ।
३] बहनां सुमहान् नादो मेघानाम् इव ॒गजेताम् ॥२॥
१. ब-विश्रान्ता । २. रा१ ल१ लसर्व अ प्र-नागयो° । रार
रथयो० ॥ ३. रा ल= लर च प्र-०्षक्रोरितिमुंसेः । रार-गषरल्मासते वटैः ।
%. म-उयम्य । ४९. प्र-रतरस् । रा२-सदखान् । फ़ म-पहसा । ६. र।(२-जध्नुः ॥
७. ब्-नास्ति । रार-रंकाकांडे । म-युद्रपवेणि ॥ ८. ल १-सचिवः । ६. ल१-
अब्रवीत् ॥ १०, ल१ ब्-तथा हि संप्रविशानां ॥ |
१२८ वास्मीकीय-रामायणम् |
व्यू-अक्तं सु-महती प्रीतिर् एतेषां समुप-स्थिता । [३
द] यथा हि विपुर नादेश् चुष्षुमे वरुणाऽऽख्यः ।४। [४
तौ च बद्धौ शरैस तीक्ष्णैर् भ्रातरौ राम-रक्ष्मणो ।
५] अयं च सु-पहान नादः शङ्कं जनयतीऽव नः ॥५५।॥ [५
एतत् तु वचनं श्रुता मन्त्रिणां रीक्षसेश्वरः ।
६] उवाच रीक्षसांस र्त्र समीप-परिवतिनैः ॥६॥ [६
ज्ञायतां तृणम् पएतेषां सर्वेषां वन-चारिणाम् ।
७] जोक-काठे समुव-पनने प-कारणम् उत-तमम् ॥७॥ [७
८पू] ते तथोक्तास् त॒ सं-श्रान्ताः भराकारम् अधिरुह्य च । [<पू
१०३] विषरण्ण-बदनाः स्वे राक्षसेन्द्रम उप-स्थिताः ॥८। [१०३
प] मयातव सहृष्ट-रोमाणो राक्षसस् ते महा-बछाः । [पि
तेद् अ-परियं दीन-युखा रविणस्य निज्ञा-चराः ।
९९१] न्य्-अवेदयन् यथा-टत्तं सर्वे वाक्य-विशारदाः ॥९॥ [९१
यौ ताव् इन्द्र-जिता युद्धे भ्रातरौ राम-रक्ष्मणो ।
१२] नि-बद्धौ शरबन्धेन निष्कम्प-मुजो कृतौ ॥९०।। [१२
विसुक्त-सर-बन्धौ ताव् उस्थि(द्-स्थि)तो रणमूर्धनि ।
१३] पाशान् इव गजो छिला गनजेन्द्र-सम-विक्रमो ॥११।। [१३
तच् छूत्वा वचनं तेषां राक्षसेन्द्रोऽथ रवणः ।
१.६] चिन्ता-रोष-परीऽताऽङो विवणे-वदनोऽत्रवीत् ।१२।। [९४
घोरेर दत्त-वरैर बद्धौ शरैर् आश्चीविषोपमैः ।
९५] अ-मोधैः सूर्य-सङ्ाशेः पर-पथ्येन्द्र-जिता युधि ॥१३॥ [९५
तम् अस्-बन्धम् आ-साच् यदि युक्तो रिपू मम।
[ना षष पिप
१. राल जव द प्र म-स महान् । २. शार-च॥३९. प्ररार फ़ म~रक्षसा-
धिपः। ४. रार फ-रक्षसां“रेष्ठः । ४. फ-ण्वतिनाम् ॥ £. रा लर अ प्र
हषे का० ॥ ७. रा०+ ल= लर व अ-तथोक्त्वा 1 ८. रार-विवणव ° ॥ ६. रा
ल० ल ब श्म-तदाश्र्यं । प्र-तदाश्रियं। १०. ब-राक्षसस्य ॥ ११. प्र-ण्नद्र
म॒दाबलः। मु-°न्द्रः स रवणः ॥ १२, प्र-रिक्तो ।
युद्ध-कण्डम् । २९ । २३। १२९
१६] संशय-स्थम् इदं सवेम अनु-परयाम्य् अहं बलम् ॥१४॥ [९६
१७] निष्फलाः खड संपन्नाः शरा वाग्रुकि-तेजसः । [१७१
प] बेनतेयम् इवाऽऽसाश्च नागा गङ्गाहदौकसः ॥*५॥ [प
एवम् उक्ता तु सं-करद्धो नि-खसन् द्विरदो यथा।
१८] अव्रवीद् रक्षसां मध्ये धूम्राऽक्षं नाम राक्षसम् ॥१६॥ [१८
बेन पहता युक्तो रक्षसां मीम-कर्मणार्भ् ।
१९] निषु-क्रमस्व वधायाऽऽय॒ रौघवस्य वनौकसाम् (सः) १७ [१९९
एवम् उक्तस् तु घूखाशक्षो राक्षसेन्द्रेण धीमता +
२०.| कृता प्र-णामे संहृष्टो निर्-जगाम नृपाऽऽल्यार्वँ ॥९८॥ [२०
अभिनिषु-क्रम्य स ततो बलाऽध्यक्षम् उवाच ह।
२१ | त्वरयस्यं बरं शीघ्रं रण-कारोऽयम् आ-गतः ।*९।| [२१
धूम्राक्षस्य वचः श्रुता बखाऽध्यक्षो बखाऽनुगः
२२] बलम् उद्-योजयामास रावणस्याऽऽज्ञया त्वरन् |।२०॥ [२२
ते बद्ध-घण्टा बलिनो घोर-रूपा निशा-चराः }*
२३] वि-नदैमानीः संहृष्टा धूखारक्षं पर्य-अवारयन् ॥२१॥
विषिधाऽऽयुध-दहस्तार् च॒ शुख-युद्रर-पाणयः । [२३
२४] गदाभिः पष्टिसैः खडैर आयसैच् चाऽपि मुद्ररेः॥२२॥
परि-यैर भिण्डि-पारेश च खंडर दण्डः परश्व-पेः |
२५] निर-ययुरक्षसा दिभ्यो नदन्तो युदध-्खटसाः।।२३।। [२४
१. प्र रार म-संवृत्ताः ॥ २. म-संरव्धो । ३. रा१ लमलरबश्प्र
रार फ़-नास्ति ॥ ४. म-भीमतेजसां । १. प्र-रामस्य च ॥ ६. म-अतः परं २७-श-
सग॑स्थः ६-३२ रा-शोकान्तः पाठो व्यत्यासेन पठितः। ७. रा२ फ-पाज्ञया ॥ ८. प्र-
वर्धयस्व ॥ ६, अतः परमधिकः पाठः--रार-तथा बद्धतनुत्राणाः सवाजिरथ-
कुंजराः । रोषसंरक्तनयना भीमवेगा महाबलाः ॥ १०. रा> लनलर ब अ-
विनन्दमानाः ॥ ११. रा१-आयसैरेव । प्र-° श्वैव । १२. म-नास्ति ॥ १३. ल.
बद फ-खद्गदण्डेः प० । लर-खङ्गदण्डप० । म-भषैरदण्डेः १० । १४. म-
राक्षसाः स्वे शतशोथ सहखशः ॥
१३० वारमीकीय-रामायणम् ।
~ १५
रथः कवचिनस् चाऽन्ये ध्वजश् च सम्-अख्दुःतेः
२६] मुव ग-जा-रसगुक्तः खरम् च विक्रताऽऽननः।।२४। |
२७पू] हयः प्ररम-शीप्रेश् च चामराऽऽपीड-धारिभिः ।[रष्प्
प्रभिनन-केरटेश् चव गजेन्द्रे गिरि-सनिभेः । [प
त] निर्-ययुर् नेकऋत-व्याघ्रा व्याघ्रा इ दुरा-सदाः।२५॥ [२देउ
ठंक-सिह-मुखेर जुष्टं खरैः कनक-भूषणेः ।
२८] आ-ररोह् रथं दिव्यं धूम्राऽक्षः खर-निःखनः।।२६।। [२७
स निर्-ययौ महा-तेना धूम्राऽक्षो राक्षसैर इतः ।
२९] द्रीरेण पश्चिमेनाऽऽद हनु-पान् यत्र युथं-पः ॥२७॥ [२८
३०पू] प्र-यान्तं तु महा-घोरं राक्षसं भीम-दश्नमं ।
प] अन्तरिक्ष-चरा वाचो वि-चेरर् छोम-हषणाः ॥२८॥ [२९
रथ-रीषे महा-भीमो गृध्रो विनिपात ह ।
३१] ध्वजाऽग्रे पक्षिणम् चँ ऽस्य नि-पेतुर् मांस-भोजनाः।।२९। [२०
३२पू] रुधिराऽ द्र महा-्तं -छम् अस्य पपात ह । [३१यप्
ववष रुधिरं देवः प्र-चचाल च मेदिनी ॥३०॥
३३1 प्रतिरोमाऽऽकुखो - वायुर् निघात-सम-निःस्वनः । [३२
तिपिरौप्-समाक्रान्ता दिश् च न चकारिरे ॥३१। [ ३३
३८] गरध-कडू-वक-प्येना ये चाऽन्ये रुधिराऽशनाः । [प
वि-खंराः सखजुर वाचो धूव्ाऽक्षस्य समीप-तः।२२।। [३९३
स उत्-पातांस् च तान् दृष्टा राक्षसानां भयाऽऽवहान।
माना जाना नम ७०००१४
१. ल१ म-समलक्षितेः । २. ल= प्र-स्ववण० । फ-सुपणे०° ॥ ३. प्र-
°पीडनादिभिः। ४. म-नास्ति । ५. रार-नकरटश् ॥ £. रा० ल० लर वफ-
वृक्ष० । ७. रा१ ब फ-रस्वनेः॥ ८. प्र रार फ म-पधिमेन तु द्रेण । £. म-
हरियू० ॥ १०. प्र-भीमविक्रमम् ¦ ११. रा२-विरेजुर ॥ १२. म-अमिपपात ।
१३. रा ल9 लर ब-दक्षिणस्यास्य | रार-पधिमश्चास्य । म-~न्यथिताश्वास्य ॥
१४. म-नास्ति ॥ १५. रा१ लऽ लर ब अ-प्रतिकूरकुलो ॥ १६. रा» ल
लरवच्मप्र-०करंकलरदयेना । १७. रा+ ल लर व अ-निष्ठुराः ॥
युद्धकाण्डम् । ३० । ७ । १३१
३५] प्रादुर-भूतान बहा-घोरान् पूव्राऽ्नो व्यथितो ऽभवत् ।२। [३४
ततः सु-भीमेर् बहुभिर् निज्ा-चरैर् `
छतो ऽभिनिष-क्रम्य रणोस्छुको वटी ।
ददी तां राघव-बाहू-पालितां
पि] सयुद्र-कस्पा बहू-वानरां चमूम् ॥३४।। [२६
इत्यप रामायणे युद्ध-कण्ड धूम्राऽक्ष-निर्याणं नामेकोन््रिशः सर्गः ॥२९॥
[के-२८}= {तरशः सगः] = दा-^२]
निर-यान्तं प्रक्ष्य धुम्राण्क्षं राक्षसं भीम-दशनम् ।
९| विनेदुर वानराः सवे हृष्टा बुदधाऽभिकाङ्किणः ॥।९। [९
तेषां त॒ तुमं युद्ध जज्ञेऽथ हरि-रक्षसाम् ।
२] अन्योऽन्यं य्डेर घोरेर नधैस् ते शुल-रक्तिभिः।।२॥ [२
वार्नरा राक्षसैर घोरः पोथिताश्् च षिदारिताः। [३३
३] राक्षसा वानरेश चाऽपि दुभेर मूमि-समी-करताः ॥३॥
राक्षसाम् ख अभिसं-क्द्धा बानरान् नि-शितेः शरेः ।
४] विव्यधुर् घोर-सर्पेस् ताच कड-पतरेर् अ-जिद्यगेः ।*।। [४
ते गदाभिः सु-भीमाभिः पष्टिः कूट-युद्रेः । [५प्
५] घोरे च परिये चित्रम् जि-शुरे् चाऽपि सं-युगे॥।९। [रपू
वि-दायमाणा रक्नोभिर् बवानरास् ते महा-बखाः |
2] अमर्षजनितोद्धषौश् चक्रः कमोण्य् अनेक-गः ।।६॥ [५३
रर-निभिन्न-गाज्ास् ते शुछ-निर्मत-रोहिताः
१. प्र रार-रंकाकांड ¦ म-युद्रपर्वणि ॥ २. ब-इमुखैर । ३. म-नास्ति ॥
४. म-दुमेश्वापि समी° ॥ ५. म-°ख्येर्च ॥ £, रा, ल> लर ब च प्र-पटितेर।
७. म~नास्ति॥ ८. म-ररसंमित्र ° । £. रा५ ल० लर ब अ प्र-शूलनिर्घात० ।
१३० वास्पीकीय-रामायणम् ।
रथैः कवचिन् चाऽन्ये ध्वनेश् च सम्-अलुतैः ।
२६] सव ग-नाल-पंयुक्तेः खरे च षिषरताऽऽननैः ॥२४। [२५
२७] हयैः पररम-रीघे् च॒ चामराऽऽपीड-धारिभिः । (रद्पू
प्रभिन-केरये्च् चेव गजेन्द्रे गिरि-सन्निभेः । [प
प] निर-ययुर ने त-व्याघ्रा व्याघ्रा इव दुरा-सदाः।॥२५॥ [२दउ
ईक-सिह-मुखैर जुषे खरैः कनक-मूषणेः
२८] आ-ररोह रथं दिव्यं धूम्राऽक्ष;ः खर-निःखनः॥२६॥ [२७
स निर-ययो महातेजा धृश्रारक्षो राक्षसैर इतः ।
} द्रीरिण पश्चिमेनाऽऽदछय हनु-पान् यत्र यूथपः ॥२७।। [२८
३०प] प्र-यान्तं तु महाघोरं रक्षसं भीप-दशनमं ।
पि] अन्तरिक्ष-चरा वाचो वि-चेरुर् छोम-हषणाः ॥२८॥ [२९
रथ-शीषं महा-भीमो गध्र विनि-पपात ह ।
३१] ध्वजाभग्र पक्षि्ण॑च चाऽस्य नि-पेतुर मांस-भोजनाः।।२९। [३०
३२प्] रुधिराऽप्द्रं महाश्वेतं छत्रम् अस्य पपात ह । [३१
वषे रुधिरं देवः प्र-चचार च मेदिनी ॥३०॥
३३] भतिरोभांऽऽकुखो - वायुर् निघोत-सम-निःसखनः । [३२
तिमिसे-समाक्रान्ता दिशश् च न चकाशिरे ॥३१॥ [२३
३४] गरृध्र-कड्-वकै-र्येना ये चाऽन्ये रधिराऽश्नाः । [प
वि-खंराः सषजुर षाचो पूम्राऽक्षस्य समीप-तः।॥३२॥ [३१
स उत्-पातांस् च तान् दष्टा राक्षसानां भयाऽऽवहान्।
१. ल१ म-समलक्षितैः २. ल ० प्र-स्ववण० । पफ-सुपण० ॥ ३. प्र-
°पीडनादिभिः। ४. म-नास्ति । ५. रा२-०करटश् ॥ ६. रा ल, ल र्वष
वृक्ष ° । ७. रा०१ ब फ-स्वनेः ॥ ८. प्ररार फ म-पश्िमेन तु द्रारेण। £, म-
हरियू० ॥ १०. प्र-भीमविक्रसम् ¦ ११. रार-विरेजुर ॥ १२. म-अभिपपात ।
१३. रा१ ल» लर ब-दक्षिणस्यास्य । रार-पशिमश्वास्य ! म~व्यथिताश्वास्य ॥
९४. म-नास्ति ॥ १५. रा१ ल० लर ब अ-प्रतिकूरकुलो ॥ १६. रा५ ल.
लद्वञ्रप्र-°कंकखरद्यना । १७. रा ल१ ल२ ब अ-निष्टुराः ॥
युद्धकाण्डम् । ३० । ७ । १३१
२५] भरादुर-मूतान बहा-योरान धूभ्राऽक्षो व्यथितो ऽभवत् । ३३} [३४
ततः सु-भीमैर् बहुभिर् निशा-चरैर् `
ठतोऽभिनिष्-क्रम्य रणोष्पुको बी ।
ददशे तां राघव-बाहू-पाछितां
पि] ससुद्र-फरपां बहु-वानरां चमूम् ॥३४॥ [३६
इत्याषं रामायणे युद्ध-कण्ड धूम्राऽक्ष-निर्याणं नामैकोनर्चिंशः स्मः ॥२९॥
कयसतय
[ व-२८ |= " त्रिरा समः ] =[ दा-५२ |]
निर-यान्तं प्रक्ष्य धूम्राश्क्षं राक्षसं भीम-द्नम् |
९] वि-नेदुर् वानराः सवे हृष्टा युद्धाऽभिका्किणः ।॥१।॥ [९
तेषां तु तुमु युद्ध जज्ञेऽथ हरि-रक्षसम् ।
२] अन्योऽन्यं युपर घोरेर जध्रैस् ते शुल-लंक्तिमिः॥२।॥ [२
वानरा राक्षसैर घोरैः पोथिताग् च षि-दारिताः) [३३
३] राक्षसा वानरेश चाऽपि ईमेर भूमि-समी-कृताः ॥३॥
राक्षसाम् त् अभिसं-क्रद्धा वानरान् नि-शितेः भरः ।
४] विव्यधुर् घोर-रूपेस् तान् कट-पतेर अ-जिद्यगेः ।।४।। [४
ते गदाभिः सु-भीमाभिः पशः कूट-पुष्ररैः । [५ब्
५] घोरेश् च परिघे चित्रैस् तरि-शुे् चाऽपि सं-युगे।।५। [रप्
विदायेमाणा रक्षोभिर् वानरास् ते महा-बखाः ।
६] अमर्षननितोदधषोच्् चक्रुः कमाण्य् अनेकशः ॥६॥ [५३
रर-निभिन्न-गाजास् ते शुकनिर्गत-रोहितिाः
१. प्र रार~लंकाकांड । म-युद्धपर्वणि ॥ २, ब-ढमुैर । ३. म-नास्ति ॥
४. मदमेश्वापि समी० ॥ ५. म-°स्पैरच ॥ ६. रा लप लं २ ब अ प्र-पद्िसेर्।
७, म-नास्ति॥ ८. म-रारसंभिन्र° । ६. रा० ल ल२ ब अ प्र-शूलनिर्घत° `
१३२ वास्पीकीय-रामायणम् ।
७] जगृहुः पादु-पांश् चेव शिखा च हरि-युथपाः ॥॥७॥ [६
ते भीमवेगा `इस्यो नर्दमानाः सदसः ।
<] ममन्यु राक्षसान् घोरान् नामानि च बभाषिरे ॥<८॥ [७
९पू] पुनश च तुमुटस् तेषां संग्रामः सम-अपद्यत } [पि
प] तदु वभूषाऽद्रतं युद्धं तेषां सङ्खम-शालिनाम् ।॥९॥
उ] शिखाभिर् ति-पुरखाभिश् च वहु-शाखेग् च पादपः । [८
प] वानरा मथिताः फे-चित् के-चिद् भेर् वि-दारिताः॥*०। [7
राक्षसा मथिताः के-चिद् वानरेर् नित-कारिभिः
१०] वमन्ति रुधिरं के-चिन् मुखे रुधिर-भोजि्नः ॥९१। [९
पार््वषु दारिताः के-चित् के-चिच् वर्णी-कृता द्रमः ।
११] लिछाभिश् चूगिताः के-चिन् नखैः के-चिद् पि-दारितौ;१२[१०
ध्वम् चि-शकरैर् मलैः खद्धैश् च विनिपातितैः ।
१२] रथर वि-पथिताः के-चितं के-चिन् मथित-वाहनाः ॥१३॥ [११
१.४३] वानरैर भीम-विकरान्तैर् आ-ष्डुस्याऽऽप्लत्य वेगतः ।
राक्षसाः कर-जेस् तीक्णेर् सुखेषु च विनदारिताः॥ ९४ [९३
९५] षिरूप-वदना पोरा प्रिपकीगे-शियोरुहाः ।
मत्ताः शोणित-गन्धेन नि-पेतुर् जगती-तटे ॥*१५॥ [९४
९६] अन्ये च परमक्रुद्धा राक्षसा मीम-दशेनाः |
धुवम् तल-पतिश् च वज-स्यशैश् च वानरान् ॥१६।॥ [२५
१७] वानरैर आ-पतद्िभ वेगिता वेगवत-तरेः ।
१८पू | मुषटिमिश् चरणेश् चव पाद-पेश् च वि-पोथिताः।।*७।। [१६
[1
न 1 [कि 2
१.रा१ लप लर ब प्र-नन्दमानाः ॥ २. म-शरिलामिर इत्यारभ्य
“रुधिरभोजिनः' इत्यन्तः पाठो नास्ति । ३. रा०-वलेर् । ४. प्र-नास्ति ॥ ४५.
रा०१ लप लरब अ प्र-जयकांक्षिभिः । £. प्र-°रभाजनः। श २-०रभोजनाः।॥ ७.
म-नास्ति ॥ ८. प्र-दविजर् ॥ ६, प्र-आप्टवन्त्यतिवेगतः । रा०-आष्टुत्य वेगितैः
कताः ॥ १५. अ प्र रार फ़ म-दुदरुवुस् ॥ १९१. ब्-गद्विश्च । १२. प्र-विरोषिताः ।
म-व्यपो° ॥
युद्ध्-काण्डम् । २० । २६ । १३३
प] धूम्राऽक्लो नि-दतं द्रा ख-सेन्यं सह रक्षसैः ।
क्रोधेन कदनं चक्रे वानराणां युयुत्सताम् ॥*८॥ [९७
२०] जरऽऽसेः प-मथिताः के-चिद् वेस् ते रधिरं मुचेः
गुद्ररेर आ-हताः के-चित् पतिता षरणी-तंखे ॥१९॥ [१८
२९] परिधैः पतिता मग्ना भिण्डि-पाैः परश्वधैः!
पषटिशेर् आ-हताः के-चिंत के-चिद् विशकटी-करृताः।।२०॥ [१९
२२] के-चिदं बि-मथिता भूमौ सुधिराऽण्प्र वनौकसः
के-चिद् विद्राविता नष्टाः संक्रुद्धे राक्षसेर युधि।।२१।। [२०
२३] विभिन्न-हृदयाः के-चिद एक-पार््वैन शामिताः
वि-दीरितास् भि-शुखेश् च के-चिद् दंष्ा-विकषिताः॥२२।[२१
२४] तत् घु-भीमं महद् युद्धं हरि-राक्षस-सङ्लम् ।
२५ ] अभवच् छष-बहुं शिखा-पादप-सङ्खम् ।॥२३। [२२
धनुर-ज्या-तन्ति-मधुरं शिक्घा-ताख-समन्वितम् ।
२६] यैत्त-स्तनित-गीतं चं युद्दं गान्धर्वम् आ-वभौ ।२२]। [२३
धूम्राऽक्षस् तु धनुष्-पाणिर् वानरान् रण-मूषैनि |
२७] हसन् वि-द्रावयामास दिर्शंस् तान शर-दष्टिभिः ॥२५। [२४
धूम्राऽकषे्णोऽदितं सेन्यं मथितं प्रक्षयं मारुतिः ।
२८] उप-चक्राम तद् रक्षः पर-यृह् महतीं शिलम् ॥२६।॥ [२५
१. श प्र-सेन्यं त विहतं । रार फ म-चन्यं तु विद्ुतं। २.अप्र रा
फ़-धूम्राक्षो रक्षसैः संह । म-धूम्राक्षो राक्षरैवृतः ॥ ३. यार म-पदीः ४. म-
सुखवुः शोणितं । ५. म~नास्ति ¦ ६. फ़-नास्ति ॥ ७. रार-परिधराहताः केचित्
केचिद्धटेविदारिताः । फ म-नास्ति ! ८. म-नास्ति । ६. रा+ ल २-केचिद्ि शकर° ।
ल> ब रार फ-केचिन्न रक ० ॥ १०. म-केचिनिपतिता । ११. म-अतः परं २८
रासगेस्थः १-२५.-दश्कान्तः पाले ग््रत्यासेन पठतिः ॥ १२. रा१ ल१लस्व
ष प्र-विद्रावितास् ॥ १३. ल० लर य प्र-प्रहायुद्रं १४. म-नास्ति॥ १५.
रा२ फ~मन्द्रस्तनितगीते च । म-मन्दस्तनितनिर्घषं ॥ १६. रार-विश्चस्तान् ।
फ म-विरदास्तान् ॥ १७. प्र-°नाधिकं । १८. शार-ततः संप्रकष्य । १६. श्-
प्रमाह्य ॥ २०. म्-नास्ति ॥
१३ वादमीकीय-रामायणम् ।
क्रोध-द्विगुण-रक्ताशक्षः पितुस् तुर्य-पराक्रमः ।
२९] शिखां तां पातयामास घूम्राऽक्षस्य रथं परति ॥२७।। [२९
आपतन्तीं शिखां दश्टा गदाम् उद्-यम्य सं-भ्रमात् ।
३०] रथाद् आ-प्टु्य वेगेन वस्ु-पायाम् अव-स्थितः ॥२८॥ [२७
सा प्रमथ्य रथं तस्य निपपात शिडा सुवि।
३१] स-चक्र-कूवर-युगं स-ध्वज॑स-गराऽ५सनम्।२९। [ २८
३२य् ] भिका तु स रथं तस्य हनू-पान् पवनाऽ०ऽत्मनः [२९य्
| करोध-संरक्त-नयनो बभूवाऽन्तक-सनिभः ॥३०॥ [एप
पि] स॒ मारुतिर महावेगः सुभ्रीव-सचिवो बी । [प
२२२] रक्षसां कदनं चक्र स-स्कन्ध-विष्यैर् द्रुमैः ॥३१। [२९३
विभिन्न-रिरसस् तेन राक्षसाः शोणितोक्षिताः ।
३३] मेः प-मथिताश् चाऽन्ये निपेतुर् धरणी-तखे ॥३२॥ [३०
विद्राव्य राक्षसाऽनीके हनु-मान् पवनाऽऽत्मजः।
२४] गिरि-शृङ्ं तु सं-ग्च धूभ्राऽक्षं व्य-अद्रवद् षी ॥३३॥ [३१
३५] तम् आपतन्तं धृम्राऽक्षो गदाम् उदु-यम्य वीर्थ-बान् ! [रेरप्
प] विनदन्तं इनू-मन्तं गर्ववाऽऽहयत सं-युगे ॥३४। [प
तस्मे छदधः स रोषेण गदां तां वहु-कण्टम् ।
३६ न्य्-अपातयत धूम्राऽक्षः स्तन-देरे हनू-मतः ॥३५॥ [३३
ताडितः स तया तै गद्या घोर-रूपया । [३४
३७ | स्तन-देशे महो-वीयो मारुतिर् गत-साध्वसः ॥३६॥ [7५
स॒ कपिर् मारुत-बछस् तं प्र-हारम् अ-चिन्तयन् ।
२८] पूम्राऽक्षस्य लिरो-मध्ये गिरि-भृङ्गम् अंपातयत् ॥३७। [३५
१. प्रार् म-न्यां व्यवस्थितः ॥ २. शा१-°कूबरं २. रा०-"कूवरं युग्मं । म~य.
ररथं ॥ द. प्र रार म-महावीर्यः ॥ ४. म-नास्ति ॥ ५. म-मागतं सुधू० । ६.
रार-मदाह्न ° ॥ ७. म-तर्तः | ८. म-नास्ति ॥ ६. म-ग्वीर्यः साधु साभ्विति
चाऽत्रवीत् ॥ १०. रार-मरुतसुतस् । ११. ल१-रिरोमुख्ये । १२. रा९-
अताडयत् ॥
युद्ध-काण्डम् । ३९ । २ । १३५
स॒विहशिति-सवीऽङ्ञो गिरि-भृद्धेण पोथितः `
३९] पपात सदसा भूमो वषि-शीणै व पर्वतः ।॥३८॥ [३६
निहतं रक्षसं दष्टा हत-रेषा निशा-वराः ।
४०] य॑युः प्रवेपिता छ्ड़ं वध्यमाना वनोर्कसा ॥२९॥ [३७
विनिहत-रजनीचरां नि-शम्य |
क्षतज-निरन्तर-कदेमां महीं ताम् ।
रिपु-वध-ननित-श्रैमः प्रहृष्टः
दर्] पवन-सुतः स सृष्टद्धिर् अचितस तु॥४०॥ [३८
हैत्या्षे रामायणे धुद्र-कराण्ड धूम्राऽक्ष-वधो नाम रिराः सर्गः ॥२३०॥
वि-रस्म= [एकत्रिंशः सगेः] = =दा५५]
धृभ्राऽक्षं नि-हतं श्रुखा रावणः करोध-मूच्छितः । [स५३-१प्
१] वखाऽध्यक्षम् उवाचेदं कृताऽञअजलिम् उपस्थितम् १।।[५५-९उ
शीघ्रं निर्यान्तु दर-धषां राक्षसा घोरदशेनाः
२] अ-कम्पनं पुरस्-कृत्य सव-शास्र-विशारदम् ॥>॥ [२
१. म-विकीणं ॥ २, फ-हतरोषा । ३. लर-ययुः प्रवेपितां । प्र रार
म-तरस्ताः प्रवेरिता । फ-तरस्ताः प्रवे । ४. रा" ल» लरबव अ रार-वनोकरैः।
फ़ म-ग्रवेगमेः ॥ ५. ल ब-रिपुवघजनितश्रमः प्र° । रार-रिपुवधजनि-
तोग्रपुण्यकीतिः 1 ६. अतः परमधिकः पाठः-रार-धरममनदद्धि स
मारुतिप्रख्यः ॥ ७. रार फ-नस्ति । ८. ब॒ रार-नास्ति। प्र-रंकराकांडे ।
म-युद्रपवेणि ॥ ६. अतः परमधिकः पाठः--रार-एष बै बलगोप्रा च नेता च
युधि संमतः । भूमिकामश्च मे नित्यं नित्यं च समरप्रियः ॥ एष जेष्यति
काङुतस्थौ सुप्ीवं च महादलम् । वानरश्च भ्परान् घोरान् हनिष्यति न
संशयः ।! प्रतिगृह्य स तामाज्ञां रावणस्य महात्मनः । बलं संदेशयामास
तद् स लघुविक्रमः ।
१३द वारमीकीय-रामायणम् ।
ततो . नाना-पहरणा भीमाऽ्रा भीम-दशेनाः ।
७] निर्-ययू राक्षसा मुख्या बछाऽध्यक्ष-पणोदिताः ॥३।॥ [६
रथम् आ-स्थाय तु श्री-मांस् तप्-काचन-कुण्डलः । [७य्
८] अ-कम्पनस् ततो थोर राश्चसैर अभिनिर-ययो ॥२।॥ [प
तस्य निष्-पततस् तृणम् अकस्माद् स्थ-बाजिनः ।
९] जघनैः सहसा पेतुर भय-विहृल-चैतसः ।॥५। [7
प्राऽस्पन्दतेक्षणे चाऽस्य सव्यं युद्धाऽभिका्धिणः ।
९०] विभेद मुख-व्णेय् च कण्ठो वेस्वर्थम् आ-ययौ ॥६॥ [१०
आ-कुं गगनं चाऽऽसीद् दुर-दिनं रुक्ष-मारुतम् ।
९१] उचुः खरं भ्रगाज् चाऽपि वाचो रूक्षा भयाऽऽवहाः।।७।। [९१
स तु सिोननत-स्कन्थः शाूख-सम-विक्रमः ।
१२] तान् उत-पाताच् अधः कृत्वा निर-नगाम निशा-चरः॥८।।[९२
तस्य निषू-पतमानस्य नगयः सह राक्षसैः ।
१२ बभूव सु-महान् नादः क्षोभयन्न् इव सागरम् ।।२॥ [९२
तेन शब्देन वितस्ता वानराणां महा-चमूः ।
१४] दरम-रेल-पहरणा युद्धाय समुप-स्थिता ॥१०॥ [१४
तेषां युद्धं महाघोरं बभूव कपि-रक्षसाम् ।*
९५] राम-रावणयोर् अथं समभित्यक्त-जीवितम् ॥९१॥ [१५
सवे श अति-बलाः शूराः स्वै पर्वैत-सन्निमाः।
६] हरयो राक्षसाश् चैव॒ परस्परजयैषिणः ॥९२।। [९६
तेषां वि-नदतां शब्दः संयुगेषु तरसख्िनाम् ।
१७] छश्ुवे पु-महांस् तस्मिन्न अन्योऽन्यम् अभि-गर्जताम्। ९२[१७
१. रा, तल१ लर अ-प्थस्थस्तत्र स शरीमांस । प्-रथस्थस्तु ततः श्रीमास्।
रा र-रथमास्थापयामास ॥ २. गा१लनलरब अ प्र फ-साधनेः॥ ३. अ-विभिदे ॥
४. भ्र रारम-करूरा। ५. रार-पिहोचितस्कन्धः। म-सिंहोपमस्कन्धः॥ ६, प्र रार्फ म-
दमशल प्रहाराणां योद्धे समवतिष्ठति ॥ ७, म-नास्ति ॥ ८. प्र-०रवपैषिणः ॥
युद्ध-काण्डम् । ३१ । २४ । ९३७
ततस् तुः सु-महद् युद्धं सु-भीमम् अभवत् तदा |
प] सष-तो हरिरक्षोभिः सं-रुरोध दिशो दश्च ॥९५।। [१८
अन्योऽन्यं रजसा तेन कौशेयं बहु-पाण्डुरम् ।
९९. सं-हतं भूम-धूभ्रेणं दद्यर् न रणाऽभिरि |॥|९५।। [९९
न ध्वजो न पताका वा धन्वनस् तुर-गोऽपि वा।
२०] आयुधं स्यन्दनो वाऽपि ददृशे तेन रेणना ॥९६॥ [२०
रीब्दः सु-तुयुर्टस् तत्र ॒नेदताम् अभि-धावताम् ।
२९] शुश्रुवे वि-पुखः सं-ख्ये न रूपाणि चक्रारिरे ॥१७॥ [२१
परान् एवं पु-संरन्धा हरयो नत्र आहवे ।
२२| वानरान् अपि रक्षांसि नि-जघ्नुः सम-अरे तर्द ।॥*८॥ [२२
ते पराग् च विनिघ्नतः खांग् च वानरराक्षसाः ।
२३] रुधिगाऽश्द्रांस् तदा चक्रुर् पदहा-दारूण-दशेनान् ।*९॥ [२३
हतानां रुधिरोौघेस् तु शश्ामाऽभि-हवं॑ रजः ।
२४] शरीर-गत-संस्तीणी बभूव च वसुंधरा ॥२०॥ [२४
दुम-शक्ति-शिखा-पाऽऽस-गदा-परिघ-तोमरैः ।
२५] राक्षसा हरयञ् चैव जघ्नुर् अन्योऽन्यम् आ-हवे ॥२९॥ [२५
बाहुभिः पेताऽऽकारेर अस्यन्तः परिधोपमैः । [२द६प्
पि] वानरान् अदंयाौघ्रुः सं-रब्धा रजनी-चराः ॥२२॥ [ध
वानराश् चाऽपि रक्षांसि महा-दुम-शिखाऽऽदिमिः।
प] अभि-जश्चुर अति-करम्य शच्राण्य उच्-छिद्य वीर्य-तः।॥।२३[२९
एतस्मिन्न अन्तरे वीरा हरयः कु-गुदो नट
२८ | मेन्द च परम-क्र दाग चक्रर् युद्धम् अन्-उत्तमम्॥२४। [३०
१. रा२ फ म-कोरोयारुणपा० । २. राह फ-०जिरं ॥ ३. म-नार्ति ॥
. प्र-स राब्दस्तुमुलस् । रार-राब्दस्तु तु° । ५. रार म-नदेताम् ॥ ६. रा५
ल०लर ब-जग्मुर् । ७. प्र रार-तथा ॥ ८. म-नास्ति ॥ ६. प्र-संकी्णां । १०.
र म-नात्ति ॥ ११. म-सूदयामासुः ॥ १२. रा० ल६ लर बप्रम-०्जग्मुर् ॥
१३८ वात्मीकीय-रापायणम् ।
ते मुष्टिभिर महा-षेगा राक्षसानां चमूमुखे ।
२९] कदनं सु-पहच् चक्रुर् टीखया हरि-पुङ्कवाः ॥२५५।। [३९
अभिवा(पा)त-पुरोबाताः शिटा-पादप-वषिणः ।
प] उव॑-ङरष्टा गजित-रवा मेधा इव बुस् तदा ॥२६॥ [प
तदा च रक्षो-गणम् उन्-नदन्तं |
सम्भ्रान्त-नागाऽश्वर्थं वि-षण्णम् ।
महोदधेः न्धम् इवाऽनु-रूपं
पि] निश्चा-चराणां बम् आ-वभासे।॥२७।। [५
इत्यप रामायणे युद्ध-काण्डेऽकरम्पन-निर्याणं नामैकर्चि्ः स्मः ॥३१॥
वि-रेना= [ द्वात्रिंशः सर्गः] =दा-५६]
रक्षसां वानरैर द्रा सु-महत् कदनं कृतम् ।
१| क्रोधम् आ-हारयामास तेषां तीव्रम् अ-कम्पनः ॥९।। [९
क्रोधान् मारंत-वेगस् तु धुन्वन् धनुर अन्-उत्तंमम् ।
२] दृष्टा तव कमे शत्रूणां सारथि वाक्यम् अव्रवीत् ॥२॥ [२
अत्रैव त्वरितं याहि सारथे यत्र वानराः ।
४] एते हि सहिता प्रन्ति सु-बहून् राक्षसान् रणे ॥३। [३
एतान् नि-हन्तुम् इच्छामि समर-श्ापिनो दयं अह् ।
५५] एतैर् हि राक्षसाऽनीके सु-पहव् कदनं छतम् ॥५॥ [५
ततः प्र्वजिताश्श्वन रथेन रथिनां वरः ।
६] हरीन् अभ्य्-अहनत कोधाव किरन् बाणान् अ-कम्पनः॥५।[६
१. रा१-उक्छद्रा य ० म-चक्र्वे गितं स्वीयं । २. म-वे बहुरास्॥ ३. म-
नस्ति ॥ ४. अ प्र-ठकाकाण्डे । ब् म्-अकम्पननिर्याणं । रार फ-०निर्याणो ॥
४, म-कोषमूच्तिि° ।क& प्र गार छ म-परमका्मुकम् ॥ ७. मरणे ॥ द,
गङ्प्रजविता० ॥
युद्ध-काण्डम् । ३२ । १५। १.३९
नं रोक्ुर् वानराः स्थातुं किं पुनर् योद्धुम् आ-हवे |
७] अकम्पन-शरैर् म्रा दुद्ुस् ते ` दिशो दक्षं ॥६॥ [७
तान् मृत्यु-वश्चम् आपन्नान् अकम्पन-श्राऽऽहतान् ।
८] समप्-ईकष्य हतु-मान् ज्ञातीन् सम्प-तस्थे महा-बछः।।७॥ [८
तं पहा-पएवगं चषा सवै पवर्गे-युथपाः ।
९] समेत्य सम-अरे वीरं सम-अग्राः पर्य-अवारयन् ।८।। [९
हनू-मन्तं चै ते दष्टा वभूषुर हरियूथपाः ।
९०] विश्वस्ता षठिनः सर्वे वेगवन्तम् उपाऽऽश्रिताः ।९॥ [१०
-फम्पनस् तु रेखाऽऽभ हनू-पन्तम् अव-स्थितम् ।
१९] महेन्द्र इव धाराभिः शरैर् अभि-ववर्षे तम् ॥१०।। [११
अ-चिन्तयित्वा तान् बाणान् शरीरे पततः शितान् ।
१२] अकम्पन-वधाऽथोय महाऽऽत्मा षि-दधे मनः ॥११।। [१२
स पदस्य महा-तेजा हतु-मान मारूताऽऽत्मजः ।
१३] रक्षस् तद् अभिदुद्राव कम्पयन्न् इव मेदिनीम् ॥१२। [१३
तस्याऽथ नदेमानस्य दीप्यमानस्य तेजसा ।
१८] बभूव रूपं दुर्-धषे श्क्रस्येवो्यताऽशनेः ॥१३॥ [१४
आस्मानं चाऽमरहरणं रद्रा क्रोप-समन्ितः ।
५] सारम् उत्-पाटयामास गिरि-भृङ्गम् इवोन्-नतम्।।*५।। [९८
तं ग्रहीत्वा महासार पाणिनैकेन पारुतिः ।
९६] वि-न सु-मदानादं जासयामास्र राक्षसान् ॥१५॥ [१६
१. म-न स्थातु वानरः रक्य। २. परार फ-ण्वुः सववानराः । म
सवै एव प्रदुद्रुवुः ॥ ३. म-ते प्रवगेश्वराः । ४, म-पदिताः ॥ ५, म-तु ।
६.रा+ ल लर ब दख प्र-वित्रस्ता | ७. रार फ म-बल्वन्तम् ॥
८. प्र म-उप्रस्यितम् ॥ ६. लर-चितन् ॥ १०. म-प्रषद्य ॥ ११. रा५ ल
लर ब् च्च प्र-नन्दमानस्य ॥ १२. रार-चप्रह्मेणं। १३. म-दुध्वा रोषस° ।
१४. रा२ फ़ म-इवोच््तिम् ॥ १५५. प्र-अत आरभ्य श्रामयासास मारुतिः"
इत्यन्तः पाठो नास्ति! १६. म-नास्ति ॥
१.९ ० वास्पीकीय-रामायणम् ।
ततस् तम् अभि-दुद्राव निशाचरम अ-कम्पनम् 1
१७] नि-न्तुं नुवि कृद्धो वज्रेणेन्द्र इवाऽऽ हषे ॥९६।। [१७
तम् उद्-यम्य पहा-साटे आरामयामास मारुतिः ।
प] च्राम्यमानं म) स चिच्छेद शरस् ताटम् अ-कम्पनः। १.७) [प
वि-ध्वस्ते कमं तद् दष्टा हनु-मार्न् अति-विस्मितः ।
प] समुद्यम्य गिरेः शृद्धं जवेनाऽभि-ससार तम् ॥१८।। [पि
अ-कम्पनस् ततो दषा गिरि-भृङ्कं सयद्-यतम् ।
१८] दृराद एव महा-बाणर् अधै-चन्दैर अदारयत् ॥१९॥ [१८
तत् पवैताऽग्रम आकाशे रक्षो-वाण-विदारितम् ।
१९] वि-कीणं पतितं ष्टा हनु-मान् पि-स्मितोऽभवत।।२०। [९९
२०३] सोऽन्व-कणं समा-साश् रोषदर्पऽन्ितो हरिः ।
प] तणेम् उत्-पाटयामास गिरिदम् इवोन-नैतम्।।२९॥ [२०
ते गृहीता महाकायम् अश्व-कणं महा-द्युतिः
२१] प्रहस्य परम-प्रीतो भामयामास संयुगे ॥२२।॥ [२१
प्र-पावन्न् उरू-पेगेन प्र्भ्जन-परान दमान् ।
२२] हनु-मान् परम-क्द्धश्च चरणेः कम्पयन् महीम् । [२२
२३३ जघान परमक्रुद्धः पदातींश चाऽपरान् वहून् ॥२३।। [२३३
तम् अन्तकम् इव कद्ध॒ सम्-अरे प्राग-हारिणम् ।
२४ हनू-मन्तम् अभिपर्य राक्षसा विपदः ॥२४॥ [२२
तम् आपतन्तं सं~रब्धं राक्षसानां भयाऽऽवहम् ।
२५] ददशीऽकम्पनो वीर् चुक्रोध च महा-बः ॥२५॥ [२५
१. म-नास्ति ॥ २. म्र रारफ म-प्ामयन्तं। ३. ल+-च चिच्छेद ¦ र
विचिच्छेद ॥ ४. रा१ ल०लस्व-° मामिति वि०। ग्र-०मान् वीक्ष्य वि° । रारफ-
°मान्प्रक्य वि° । म~“'हनुमान्" इत्यारभ्य “हृष्टा हनु०"” इत्यन्तः पाठो नास्ति ॥
५. म-समादाय । ६. रार फ म-महागिरिं । ५. म्र रार फ-दइवोच्छितम् ।
म-इवोत्थितम् ॥ ८. रार फ-सम्भजनत० । £, स-नास्ति । ९०. अत
परमधिकः पाठः--रार-राक्ञघान् सवलान् करान् सहयान् सरथस्थितान् ।
१९ प्र रार-समरे कद्र ॥ १२. रा ल. लर ब अ प्र फ-नास्ति ॥
युद-काण्डम् । ३२ 1 ३५ । ९५१
स॒ चतुर्-दशभिर बाभर भि-शिखेर यर्म-भेदिभिः।
२६] विभेद सु-महावीयं हनूमन्तम् अ-कम्पनः ॥(२६॥ [२९
स तथा तेन विध्वस्तो बहुभिर् मार्गणे; रितः ।
२७] हतु-मान् ददे वीरो रुधिरेण सम्-उक्षितः ।॥२७।। [२७
उत-पाटय सहसा टक्षं॑दछ्रत्वा वेगम् अन्-उत्तमम् ।
२८] शिरस्य अभि-जघानाऽ ऽद निन्ञा-चरम् अ-कम्पनम्। २८) [२९
तेन दक्ष-पटारेण वज्रेणेवाऽति-रंहा ।
प] राक्षसो वानरेन्द्रेण परेषितो यमसादनम् ॥२९॥ [३०
ते दृष्टा पतितं मूमो कम्पमानम् अ-कम्पनम् ।
३०| व्यथिता राक्षसाः सवे क्िति-कम्पे नगा इवं ।॥३०। [३१
त्यक्त-प्रहरणाः सवै राक्षसास ते पराजिताः ।
३९] छडनं प-विषिशस् चस्ता हन्यभानाः प्वै-गपेः ।२३९।। [३२
ते गुक्त-केराः सं-विग्रा मञ्यमानाः परा-जिताः ।
३२] भयाच दछृम-जडेर गजैः श्वसन्तो विपर-दुदरबुः ॥३२॥ [३३
अन्योऽन्यम् अभि-मदेन्तो भिविर् नगरं तदा ।
३२] पृष्ठतस् जस-संम्मूढाः प्रेक्षमाणा युहुर-युहुः ॥३२। [३४
तेषां सं-नहतां सं-ख्यं विशतां च पुरीं भयात् ।
३०] रक्षसाम् अ-जयं चषा वि-नेदुस् ते वनौकसः ॥२५॥ [1९
वि-नेदु्् च यथा-कामं इरयो नित-कारिन
प] पुनश च जघ्नुः पतितान स-पांम८णा)नेव रान्नसान्।३५।।[२७
१. म-निरितिरदैहमेदिभिः॥ २. गा =-रातः ।॥ ३. म-रिरसा निजघानाथ ॥
४.रा१ललरब अ प्र रारफ-नास्ति॥ ५५. म-अत आरभ्य ३४-सश्शोकं यावत्पाटे
नास्ति ॥ £. अ-नास्ति ॥ ७. रार-पुवेराः। ८. ्र-छूमपरः॥ £. रातल ग्ल र व
ष्म प्र-०नन्दन्तो १०. ल >ल२ब-०सम्पूर्णाः । ११. रार फ-राक्षसानां भयं ॥
१२. रा०ल ल रब अ प्र रारफ-सतरणानेव । १३. स~पागेऽयं ३७-शश्भोकानन्तरं `
व्यत्यासेन पठितः ॥
१२ वास्मीकीय-रामायंणम् ।
१
तेषु खड्गं प्र-षिषटेषु राक्षसेषु यथा-बर्म् ।
३५] समेस्य हरयः सवं हनु-पन्तम् अपूजयन् ॥३६॥ [३९
सोऽपि पृष्ठम् तान् सवान् वानरान् भरत्य्-अपूजयत् ।
३६] हनू-मान् सच्च-सम्पननो यथाऽहम् अभि-पूजितः।।३७॥ [३६
अपूजयन् देव-गणास् ततः कपिं
स्वयं च रामोऽति-ष॑रच्् च रक्ष्णः ।
तथैव सुग्रीव-युखाश् च वानर्यः
३९] वि-भीषणय् चैवं सहाऽ्ु-यायिभिः।।३८॥ [३९
दव्यार्षे रामायणे युद्र-कण्डऽकम्पन-वघो नाम द्रा्चिराः सर्गः ॥३२॥
वि-३१]= [अयस्तरिशः सगेः] = =दा-५७]
१] ततस् तु र्णः कुद्धः श्रुखा हतम् अ-कम्पनम् । [शपू
रउ] पुरीं परि-ययो छङ्ं सवो(न) गुस्मान् अवेक्षितम् ।।१॥ [रउ
तां राक्षस-गणेर गुनां गुस्मेज च बहुभिर् युताम् ।
४] ददश छड्मं राजन्तीं बहु-्वज-पताकिनीम् ॥(२॥ [३
रुद्धां तु नगरीं श्रा रावणो राक्षसेश्वरः
५] उवाचाऽमषितः काटे प्र-दस्तं युद्ध-कोषिदम् ॥३॥ [४
पुरस्योपनि-रढस्य सहसा पीडितस्य च ।
ठ] नाऽन्यं सप्-अथं परयामि युद्धे युद्-षिदां वैरं ॥५।। [५
७उ| अहवा कुम्भ-कर्णोवा तंवा सेना-पतिर मम।
इन्द्र-जिद् वा निकुम्भो वा वहैयुर भारम् ईशम् ।।५॥ [2
१. म-नास्ति ॥ २. अतः परमधिकः पाठः--म-स वीरशोभामतलां वहन्
कपिर्निहत्य रक्तः सहसानिलात्मजः । महासुरं वीरसमुश्रताय यथैव विष्णु-
बलिनं चमूमुखे ॥ ३. म-रामो सरथश्च } ४. म-°मुखाः प्रवेगमाः 1 ४. प्र-चापि।
£. सम-°दयोधिमिः॥ ७. ब अ प्र-रंकाकांड। म-युद्धपर्वणि ॥ ८. म-युक्तां । ६. रा
फ म-वृतम् । १०, प्र-द्वितीयत्रतीयपादो न स्तः॥ १९१, ल५ लर बरार फ
युद्धविशारद । म-युद्रविशरदम् ॥ १२. म-नास्ति ॥
युद्ध्-काण्डम् । ३३ । १६ । १९३
८] सत्वं बर्प् इदं कृत्स्नम् आ-दाय परि-गृह्य च
वि-नयायाऽ०य् निर्-याहि जदि सर्वान वनौकसः॥६॥ [७
२] निर्-याणाद् एव ते वीर चपटा हरि-बाहिनी ।
नदतां राक्षसेन्द्राणां श्रुत्वा नादं नँ तिषुति ॥७॥ [८
०] चपला ह अ-प्रिनीताच्् च चछ-चित्ताश च वानराः!
घोषे न ते सदिष्यन्ति सिह-नादम् इव द्वि-पाः ॥८। [२९
९१] नदन्तं तवां समा-खक्ष्य रामः सौमित्रिणा सह ।
अ-वश्ञस् ते निरा-छम्बः प्र-दस्त वक्षयम् एष्यति ॥९। [१०
१२] आपत्सु सं-रेयः श्रयो नं तँ निः-संशयं(यः)कृतम्(८१ तः)।
प्रतिरोमाऽतुरोमं च ्यथा-वन् मन्यसे हितम् ॥१०। [११
१३] रावणेनेवम् उक्तम् तु प-हस्तो वाहिनी-पतिः ।
राक्षसेन्द्रम उवाचेदम् असुरेन्द्रम् इवोशनाः ॥११। [९२
१८] राजन्. मन्निर्त-पूवं मेˆ दशेर मन्निभिः सह ।
ि-बादज्् चाऽपि नो ठत्तः समवेश््य परस्परम् ॥९२।। [१३ `
१५] प्रदानेन तु सीतायाः श्रयो व्यव-सितं मया ।
अ-पदाने पुनर् युद्धम् एतत तदैव तु ॥९२॥ [१४
१६] सोऽहं दानेच च मानेश च सततं र्छितस् त्या ।
सान्सेश् च वि-विधे राजन् किं न कुर्या मियं तव ॥९४।। [१५
१७] मद्-बाणाऽशनि-पेगेन हतानां तु रणाऽभिरे ।
अद्य तृप्यन्तु मांसेन पक्षिणः काननौर्कसाम् ॥१५॥ [१९
९८] नहि मे जीषितं रक्ष्यं पुत्रदारधनाऽऽदिभिः ।
१. म-नास्ति ॥ >. रार फ मन्दता । ३. लन-प्रतिष्ठति । प्र
चलिष्यति । रार फ म-द्रविष्यति ॥ ४. रार फ म-नदन्तं ॥ ५. ल प्र
संव्रय॑ । रार म-संश्रयः । £. म-नदु । ७. म-यदन्यन् ॥ ८. म-मंत्रितमस्माभिः।
£. य१ ल१ ल ब-ऊुरारं ॥ १०. म-पूजितस् ॥ ११. रा१ ल लस्वञ्
प्र~-°कसः ॥ ६२५. ल र~राक्य ।
१.ढ वार्मीकीय-रामायणम् |
सतं मां पश्य जुहन्त तवदु-अथं जीषितं रणे ॥१६॥ [१६
९९] एवम् उक्ता तु मतरं राधणं वाहिनी-पतिः ।
उवाचेदं बखाऽध्यक्षान् प-हस्तः पुरतः स्थिर्तान्। ।१७॥ [१७
२०] समौऽनयत मे क्षिप्रं राक्षसानां महद् बलम् । [१८
यावद् वानर-मांसेन पक्षिणस् तपेयाम्य् अहम् ॥१८ |
२१] इत्य् उक्तास् ते प्रहस्तेन बखाऽध्यक्षाः कृत-त्वराः' ।
वखम् उद्-योजयामापुंस् तस्मिन् राक्षस-मन्दिरे ।॥९९।। [२०
२२] सा बभूव युहूतैन तिग्मा सेना(तिम्म-सेना)बहु-ध्वजा।
लङा राक्षस-बीरेम् तेर गजैर् इव समा-छुला ॥२०॥ [२१
२३] हुताऽशनं तषयेतां ब्रौह्यणांग् च नश्यताम् ¦
हव्य-गन्धं भरति-वहन् सुरभिर् मारुतो ववौ ॥२९॥ [२२
२.४] तपयिला तु ते सवै विधि-वज्् जात-वेदसम् 1 [7
२५] सनश् च विषिधाऽऽकाराः शिरोभिर अभि-मन्तिरताः।२२॥
रदैपू] सङ्खाम-संनल्ाः संहृष्टा पारयन्तो महा-बखाः । [२३
प] बाह्मणः खस्ति बाच्यापगरे सं-ग्रापाय जयाऽऽशिषः।।२३।। [प
२६्ख] धनुर्हस्ताः कवचिनो वेगेर्नाऽऽष्ुत्य र॑क्षिसाः ।
रावणं पर्य राजानं प्रहस्तं पय्-अवारयन् ॥२५।। [२४
२७] अथ संमान्य राजानं भेरीम् आ-हत्य सुस्वरम् ।
आ-रुरोह रथं दिव्यं प्रहस्तः सन्न-कामकम् ॥२५॥ [२९
१. प्र रारफ़ म-संपरय मां जुक्नयन्तं } २, म-त्वदथं याचितं ॥ ३. रार
फ-बलाध्यक्षं प्रहस्तः पुरतः स्थितम् । ४. राल जल रखव अ प्र-नस्ति॥ ५. रार फ-
समानयस्व ॥ £. रार फए-उक्तस्तु प्रहस्तेन बलाध्यक्षः कृतक्षणः । ७. रा५^ ल.
लयर्ब श्च प्र रार फ-ग्मास ॥ ८. लप लर ब-गणेर् ॥ ६. ल म
तर्पयित्वा । १०. तल रब- न्णां नसस्कृताम् । म-नास्ति) ११. म-नास्ति। १२.
प्र-अभिपूजिताः ॥ १३. राऽल१ल२ ब अ प्र-संज्ञा) १४..म-सङ्गचमेधन्धराः ॥
१५. म-संगम्य । १६. ज्१ लर अ प्र-सस्वराम् । १७. रार-नास्ति ॥
युद्धकाण्डम् । ३३ । ३६ । ९४५
२८] हयैर महा-नवेर् युक्तं सम्यक तृल-समन्वितम् ।
महा-जटद-निर्घोषि दी्र-चन्द्राऽकं-मास्वरम् ॥२६॥ [
२९] उदग्र-ध्वन-द्षेषं सु-वरूथं सव्-अपस्करम् ।
३०३] सुवणै-नाख-युक्तं पम-हसन्तम् इव भिया ॥२७॥ [२७
स तृणे रथम् आस्थाय ब्राणाऽ्पित-ज्ञराऽऽसनः ।
३१] छङ्काया निर्-ययोौ क्षिप्रं वरेन महता हतः ॥२८॥ [२८
ततो दन्द्भि-निर्घोषः पर्जन्य-निनदोपमः ।
३२] शुश्रुवे शङ्ख-शब्दश् च प्र-याते वाहिनी-पतौ ॥२९। [२९
रदेन वाऽथ सैन्येन प्राग ्रारेण विनिर्-ययौ |
३३] गज-यूथ-निकादोन बेन महता छतः ॥३०।॥ [३२
वि-नदन्तो रवान् घोरान् राक्षसा जग्मुर् अग्र-तः।
३४] समन्त-तो महा-कायाः भ-दस्तस्य पुरः-सराः ॥२१॥ [३०
सागरप्रतिमोषेन बेन महता हतः ।
प] पर-दस्तो निर्-ययोौ श्रद्धः काराऽस्चनचयोपमः ॥३२॥ [३३
तस्य नियाण-घोषेण र क्षसानां च गेत ।
३५] जङ्ाया सर्वै-भूतानि विनेदुर विकृतेः स्वरैः ॥२३॥ [३४
व्यू-अध्रम् आ-काशम् आ-त्य शस्र-वणं खर-स्वनम्। [३५य्
३६] ववष रुधिरं देवः प्रहस्तस्य रथोपरि ॥२३०५। [प
ध्वज-मूधेनि गृध्रोऽस्य नि-टीनो दक्षिणा-सुखः । [३९
३७] वमन्त्यः पाषक-ज्वाखाः शिवा घोरां ववारिरे ॥३५॥
अन्तरिक्षात् पपातोस्का वायुश्च च परूषो ववौ | [३द
१. रालरलयर्व द्म प्र-प्रहसन्तमिव ध्रिया।२. रार-नास्ति॥ ३, रा-
परिष्कृतम् । फ-परिस्करम् । ४. म~नास्ति । ५. म-ुवणजलसंमिशरं सूर्यतेजः
समप्रभं ॥ £. म-रावणं पुरतः स्थितम् ॥ ७, म~्यूढेन रश्प्वोषेण प्राग्ररेण स निर्ययौ ॥
८. राजल >लरब अ म-जष्ुः । ६. रार-भीमरूपा । १०. प्र-नास्ति ॥ ११. प
रारम-नास्ति॥ १२. रार-राजताम्। १३. लल र अ-विहतेः॥ १४, अघोरं ॥
१९. म॒-नास्ति }
१.८६ . वार्मीकीय-रामायणम् |
३८] अन्योऽन्यम् अभिसं -रब्धा ग्रहाश्च चन चकारिरे ॥२६।॥ [३७
३९प्] प्र-यातस्य च सं-ग्रामे उर्याऽस्य वि-कृताऽभवत् ।
४९३] अश्रु-पूणै-मुखशच चाऽस्य दक्षिणः स्खछितो हयः ।२७॥ [प
३९३] सारथेर् बहूधा चाऽस्य ॒पएतनाम अव-गाहतः ।
भ्र-तोदो न्य्-अपतद् धस्ताद् धरण्यां हर्य-शासिनः।३८॥ [४०
४०] नियोण-श्रीञ्च च तस्याऽऽसीद् भास्वरा या सु-दुेभा ।
श्प] सा ननाश युहूतन समे च स्खलिता हयाः ।३९॥ [४१
तान सम्-ईश्य महोत्पातान् प्रहस्तो भृश-दारुणान् ।
४२] आत्म-धेये वि-दण्वानो राक्षसान्. इत्य् उवाच ह।।*०॥ [प
काटो भवेयं कारस्य दहेयम् अपि पावकम् ।
३] मत्यं मरण-पर्मेण सं-योजयितुम् उव-सहे ।(४९। [प
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा प्रहस्तस्य रणाऽजिरे ।
छट] सुसंरब्ध-तरा नेद रक्षसा युद्ध-दईमेदाः ॥४२॥ [प
ततस् तम् अभिनिर्-यातं परभूत-बर-पौरुषम् ।
४५] युधि नानाप्रहरणा कपि-सेनाऽभ्य्-अवतत ।॥४३।। [४२
अथ घोषः सु-तुमुखः कथीनां सम्-अनायत ।
४६] दक्षान् प्र-भञ्ञतां चैव गुर्वी चोद्-यच्छतां शिखाः॥*५। [५३
उभे ते मुदिते सेने रक्नोगण-वनौकसाम् । [०४
४७] वेगितानां सम्-अथोनाम् अन्योऽन्यं बध-का्धिणाम्।८५। [४५
ततः प्रहस्तः कपि-वाहिनीं ताम्
अभिपर-तस्थे नि-धनाय दुर्-पतिः ।
विदृद्ध-वेगं वन-दाह-दारुण
प] यथा मुमूषुः शमो षिभा-वघुम् ॥४६॥ [दे
इत्ये रामायणे ुदरकाण्डे प्रहस्त-निर्याणं नाम अयश्विश्षः सर्गः ॥३३॥
१. म-नास्ति ॥ २. रात्लप्लखवञ्मप्र रार फ-छाया च ॥ ३. म-दरिशासिनः ॥
४. म-नास्ति॥ ५. म-चासन् । ६. प्र शफ स-युद्धकाक्षिणः ॥ ७. रारफम-
तु ॥ ८. म-विशुरेगं विनदन्मुदारुणं ॥ ६, ब प्र रार-लंक्राकाण्डे। म-युद्धपवेणि ॥
[व-३२]= [ चत॒स्विशः सैः] =दा-^<]
ततः प्र-हस्तं निर-यान्तं भीं भीम-पराऽऽक्रमम् ।|*१यप्
%] गजन्तं सु-महाकायं॒राक्षसेर् अभित्त-इतम् ॥*१।॥ [५३
ददशे महती सेना वानराणां बरीयसाम् ।
२] अभिसंजात-हषाणां भर-हस्तम् अभि-गर्जताम् ॥२॥ [६
खड्-शच्छयुष्टि-बाणाम् च शुखानि य॒ुसछानि च ।
३] गदाश च परि-घा्् चैव वि-षिधाश् च परन्व॑-धाः ॥२॥ [७
धनूंषि चं वि-चित्राणि राक्षसानां जयेषिणाम् ।
८ ] प्र-गरहीतान्य् अशोभन्त वानरान् अभि-पावताम् ॥४५।। [८
जहुः पाद-पांश् चैवं पुष्पितान् वानरर्षभाः ।
५५] शिखाश् च वि-विधा दीर्घा योदु-कामाः पुवं-गमाः ।५॥ [९
तेषाम् अन्योऽन्यम् आ-साय सं-प्रामः सु-पहान् अभूत्
2] बहूनाम् अस्प (र्म)-दष्टीस् च सर-दष्टीच् च वषताम्।\६॥ [९०
बह्षो राक्षसा युद्धे बहून् बानर-युथपान् ।
७] वानरान् चाऽपि रक्षांसि नि-जघ्नुश् चपान् बहून् ।७।। [१९
शूरैः पर-पथिताः के-चिद् वार्नराः पर्माऽऽयुषेः
८] पंरि-पैर आ-हताः के-चित के-चिच् छिनाः परश्व-धेः।८।।[९२
निर-उच्छ्वासाः कृताः के-चिन् नि-पेतुर् परगी-तटे]
९ | विभिन-शिरसः के-चिद् इषुभिच्च छादितीस् तथा॥९। [१
के-चिद् द्विधा कृताः खडः स्फुरन्तः पतिता सुषि)
१. रार-बहुभिव्रैतम् ॥ २. अ-नास्ति ॥ ३. रार फ-प्रतिधा० ॥ ४. रा
ल१ लर ब अ प्र-अस्तरवष्टीर् ॥ ५. अ प्रतानरांस् ॥ ६. म-नस्ति। ७. रा.
ल१ लर बञ्म-परिवेन ॥ ८, प्र रार फ-न्छवासाः पुनः. म-.
नास्ति । &. ल० ल २ ब~-अभिन्ररि° । १०. सैर फ-चादितास् ॥ १९.
फ-कृतेस् । १२. तल" लर बश्च प्र रार-तीक्षणः; १३ रा ल्म लर
ब श्न प्र-पुरतः।
१.४८ वास्थीकीय-रामायणम् ।
०] वानरा रासः शूरः (छेः) पा्व-तम् च विदारिताः 1९०।[९४
पाद-पैर गिरि-ृद्धैग च सं-पिष्टा धरणी-तरे ।
९१] वानरेश चाऽपि सं-करदधे राक्षसोघाः समन्त-तः ॥११।। [१५
वज-स्पर्योस् तैटेश् चाऽन्ये मुष्टिमिश् च ईता मशम् ।
१२] वेम च शोणितं वक्ेर षिशीर्ण-दर्शन-च्छदाः ॥९२।) [१६
आओंत-स्वरं च नदेतां सिह-नादांश् च गंजताम् ।
९३] बभूव तुयुखः शब्दो हरीणां रक्षसां तथां ॥१३॥ [९७
वानरा राक्षसाश चैव॒ वीर-मागैम् अनु-तरताः ॥
१६] निटत्त-नयनाश् चक्रः करदाः कमौण्य् अभीत-वत् ॥१४॥ [१८
५३ ] कृर-पमः कुम्भ-हनुर् महानादः समुन-नदः }
एते प्रहस्त-सचिवा जघ्नुः सवान् वनौकसः ॥१५॥ [१९
१द] तेषाम् आ-पततां क्षिपं निरतां च वनौकसः 1
द्वि-तरिदो गिरि-भृङ्खेणं जपानेकं कर-पमम् ॥ ९६॥ [२०
१७] दुर्-सुखः पुनर आ-धूय बछ-वान् वि-पु दपम् ।
अ-परोप् प्रहस्तस्य समुन्-नदम् अपोथयत् ॥१७॥ [२१
९८] जाम्ब-वांम् तु सु-संरञ्य उत्या (द-स्था)प्य वि-पुखां शिखाम् ।
अपातयन् महा-तेजा महा-नादस्य वक्षसि ॥१८॥ [२२
१९] अथ कुम्भ-हनोस् तारस् तरसा संयुगे बटी |
१. रा ल१लयर्व च प्र-राक्षसाशचैव । रार फ-नसैश्चैव । २. गा.
ल१लरव अ-बहुधारवि ° । प्र-बहुवा च वि ० । रा१म-°तश्वावदारिताः ॥ ३. ल२-
तुल्येर.। ४. ग्र म~ चाहता । ५. प्र-ववमु; । रा२ फ-अवमन् । म-उद्रमुः ।
£. प्र रार फ म-ग्द्शनक्षणाः ॥ ७. लर₹-अन्तस्वरं 1 रा₹ फ़-आर्तस्वनं । ट.
रा१ल१लर वच प्र-नदताम् । ६. प्र रार फ-तदा॥ १०. अतः परमधिकः
पाठः--रार-एतस्मिन्नन्तरे शूराः प्रहस्तस्य पदानुगाः ॥ १९. प्र-°कसाम् ।
१२. फ म-नस्ति ¦ १३. रा१ अ-गिरिदुगंण । ल लर ब-गिरिमर्गेण ॥ १४.
रार फबन मि । म-वलत्सुवरिषमं । १५. म-सुंकरदः । १६. रा. फ
मु-उत्पाट्य ॥
युद्ध-काण्डम् । ३४ । २८ । १५९
क्षेण महता प्राणान कपिस् तस्य समा-ददे ॥१९। [२३
२०] अ-प्रृष्यमाणस् तत् कम प्र-हस्तो रथम् आ-स्थितः
२१पू] चकार कदनं घोरं धनुषू-पाणिर् वनौकसाम् ॥२०। [२४
२२१] श्वुभितस्याश्परमेयस्य सागरस्येव -पवं, ।
२१३] आ-वतं उपसं जज्ञे वरस्य महतो महान् ॥२९॥ [२५
२२उ] महताऽपि शरोपेण भ-हस्तो युद्ध-कोविदः ।
अर्दयामास सं-क्रुद्धो वानरान् परमांऽऽहवे ॥२२॥ [२९
२३] वानराणां शरीरेम् ते राक्षसानां च मेदिनी।
बभूव नि-चिता तत्र प्षतेर् इव सर्वतः ॥२२॥ [२७
२धसा मही रुषधिरोपेण प्रच्छन्ना स्म प्र-काशते।
२५] सं-च्छन्ना माधवे मासि पटाशचैर् इव पुष्पितैः ॥२०॥ [२८
हत-वीरोध-वपां त मग्नाऽऽ्युध-परिच्छ्दाम् ।
प] शोणितौघ-महातोयां यम-सागर-वीदिनीम् ॥२५॥ [२९
रार्करद-घन-महापड्कं विनिष्कीणौऽन्व-रेवाम् ।
पि] छिनि-काय-लिरो-मीनाम् अङ्घाऽवयव-शाद्रटाम् ।२६॥ [३०
गरध्र-हंस-वग(धका)ऽऽकीणां कडू-सारस-नांदिताम् ।
प] मेदः-फेन-चयाऽऽकीणां मृत-स्तनित-निःस्वनाम् 1२७
तां कापुरूष-दुस्तारां युद्धभूमि-महानदीम् । [३१
नदीम् इव जनलाऽऽपातां रस-सारस-सेविताम् ।
पि] राक्षसाः कपि-वीरंग् च तां तेरुर् दुस्-तरां नदीम् २८ [३२
१. म-रथिनां वरः । २. म-नास्ति ॥ ३. फ-सम्भवः | ४. म-०तोवत् ॥
४. म-स महाहवे ॥ £. रा० ल१ लर ब च प्र-ररीरेषु । म-रारीरेध । ७, शार
म-°रगामिनीम् ॥ ८. फ-यकृद्रन ° । म-रोणितौघम ० । ६. म-°णङ्गदाद्रलाम् ।
१०. रा-ल०लरव-छि बकछयाशिसे ° ॥ ११. रा२-०ससेविताम् ॥ १२. रा^ ब
छ प्र फ-~मत्त० ॥ १३ लम लर व द्रार फ प्र-नलापाये। १४. म-नास्ति।
१५. रा१-क्पियूथाशच । प्र २ा२ फ-कपियोधाश् । १६. रा१-ते सवे दुस्तरां तदा ॥
युद-काण्डम् । २४ । ४८ । १५१.
सिह-शाैल-सदशो सिह-शा्ूट-विक्रमो ॥२८॥ [४६
३४] तौ समाना उभौ वीरो सं-वुगेष्व् अं-निवतिनो ।
आ-काङ्कन्तौ यशः प्राऽप्तं दतेनद्रात् इव सं-युगे॥३९॥ [४७
३५] आ-नघान ततो नीकं खले युसखेन सः।
प्रहस्तः परमाऽऽयस्तम् तस्य सुस्लाव शोणितम् ॥४०॥ [४८
३६] ततः शोणित-संसिक्तैः स॒ ग्रहीता मरहा-तर्म् ।
प्रहस्तस्योरसि कदो वि-ससजं महा-कपिः ॥४१॥ [८९
३७] प्रहारं तम् अ-चिन्त्याऽथ प्र-ग्रह् मुसटं महेत ।
अभिनदुद्राव बलिनं बरी नीरं पुवं-गमम् ॥*४२।। [५०
३८] तम् उग्र-वेगे सं-रन्धम् आपतन्तं महाकपिः ।
नीखः सम्पष्य जग्राह महा-कायो महा-रिखम्।।४३।। [५१
३९] तस्य॒ युद्धाऽभिकामस्य म्रधे युसल-योधिनः
प्रहस्तस्य शिखां नीलो मूधि शीघ्रम अ्पीतयव्।(*५।। [५२
४०] सा तस्य कपि-मुख्येन विमुक्ता महती शिखा ।
'विभेद् वहु-पा घोरौ प्र-दस्तस्य शिरो महत् ॥४५॥ [५३
४१] स॒ गताऽसुर गतश्रीको गत-सन्ो गतेद्ियः ।
पपात सहसा भूमौ छिन्न-मूल इव द्रमः ।*६॥ [५४
४२] विभिन्न-रिरसस् तस्य बहु सुस्व शोणितम् ।
शरीराद् अतिसं-रब्धं जरं भर-सवणाद् इव ॥४७॥ [५५.
४३] हते प-हस्ते नखेन तत्राऽऽकम्त्य महद् बषटम् ।
राक्षसानाम् अहृष्टानां लङ्काम् अभि-पपात ह ।४८॥ [५९
१. ल१लर ब्म ` १ ल०लरवश्चप्र रार फ म-विक्ान्तौ समरे । । २. ल लर ब-
संगरामेष्वनि° ! रा२-संयुगेष्वतिव ° । म-तंयुगेप्यनि ० ॥ ३. रा०-०संदिग्धः
प्रगृह्य सुमहा ° ॥ ४. रा १-तमचिन्त्य प्रहारं त॒ । ‰. युञ-पुनः ॥ £. ल लर ब
अ-उग्रवीरयं ॥ ७. रा०-तूणैम् । ्र-नीलो । रा रफ-चैव । ८. म्र रारफा-न्यपात०। ६,
म-नास्ति॥ १०. याज -तेन ॥ ११. फ-शरीरम् । १२. रा० प्र यरफ म-अभिसं° ॥
१३. रा१-तदकम्पन्म ° । ल१ ल २ ब अ-तत्रकरम्पत तद् ॥
१५२ वाट्मीकीय-रामायणम् ।
४४] अ-दोक्तंसमभि-स्थातुं नि-हते वाहिनी-पतौ ।
कुम्भं भ्रं समा-साद्य वि-कीणं सिरं यथा ॥४९॥। [५७
हते तस्मिश्् चमू-मुख्ये न कश-चित् पुरुषोऽभवत् ।
४५] तस्मिन् रक्षो-गणं-बटे ध्यान-मूकत्वम् आ-गते ॥५०॥ [५८
ततः सं नीखो वि-जयी महाबलः
प्र-शस्यमानः स्व-कृतेन क्रमेणा ॥
समेत्य रमेण चै रंक्ष्मणेन
ए] प्रहुष्ट-रूपोऽथ वभूव यूथपः ॥५१। [५९
दर्वि रामायणे युद्धकाण्डे प्रहस्त-वधो नाम चतुरस्तिशः सगः ॥३४॥
[व्ि-३३]= [पत्रः सगः] =दा-५दपक्षिप्त-
तस्मिन् हते राक्षस-से्य-नाथे
पुवं-गमानाम् ऋषभेण युद्धे ।
भीमाऽप्युधं सागर-तुस्य-रूपं
प] पर-ददवे राक्नस-राज-सेन्यम् ॥९॥ [५९११
मत्वा त॒ नीटेन इतं शुः
सेना-पतिं साभनुर्न्ध प्रहस्तम् ।
१. रा+-अशक्ताः । प्र रार फए-अरक्यं । २. रा५-तमरे स्थातुं । ` १. रा-अशक्ताः। प्र रार फ-अरवयं । २. राजसम स्थातुं । रार
फ-समवस्थातु । म~समभिप्रप्तं । ३. रा०-प्रकीण । £. म-नास्ति ॥ ४५. रा५-
रक्षोबरुगते ॥ ६. ल) लय्वच् म्र रार फनततस्तु ! ७. ल१लरबश्
ग्र रार फ-सल० ॥ ८. फननास्ति । &. म-युद्रपवेणि ॥ १५.
ल. लर व प्र-श्सेन्यराजे । अ-°सराजसेन्ये । ११. म-नास्ति ॥ १२. म-
यदा । १३. मदु बुद्धे । १४. रा ₹-पादुचरं ।
युद्ध-काण्डय् । ३५ ! ९ । १९ ह
तच चाऽपि तेषां स॒ नि-श्म्य वाक्यै
पि] रक्षोऽधिपः क्रोधवशैः जगाम ॥२॥ [२
सं-श्रातरं नीरख-हतैे नि-श्म्य
सोकाऽदितः करोर्ध-विदत्त-नेजः ।
उवाच तान् नैकरत-योध-मुख्यान्
प] इन्द्रो यथेवाऽमर-योध-मुख्यान् ॥३॥ [३
प्रहस्तस्य वधं श्रुत्वा रावणो ओान्त-पानसः।
१] राक्षसान् आ-दिदेशाऽथ राक्षसेन्द्रो महा-बः ॥४।॥ [पर०९
कयां श्ुषु नाऽव-क् यैर् इन्द्र-बट-सूदनः
२] सूदितः सेन्य-पाटो मे साऽनुयाच्रः सबान्धवः ॥५॥ [२
३उ] सोऽ रिपु-विनाश्ाय स्व-ठंस्य च दृद्धये ।
८उ] स्वयम् एव गमिष्यामि रंग-शीषम् अभि-खरन् ॥६॥ [३
अद्येतदं वानराऽनीकं सह॒ रामं स-खक्ष्मणम्। `
५] निर्-ददिष्यामि बाणोपेः शुष्कं वन॑म् इवाऽनटः ।।७।। [४
अं सं-तष॑यिर्ष्यामि प्रथिवीं कपि-शोणितेः ।
द] रामं स-खकष्मणं चैव प्रेषयिष्ये यमक्षयम् ॥८॥ [५
एवम् उक्ता महातेजा रावणो राप्षसेश्वरः।
७] आगच्छत् सहसा कृद्धः सर्ष-सैन्येन सं-हतः ॥९॥ [६
१
१. ल१ लच्वञ्मप्र रार फ-तथाहि। २. लम लर ब अ-न्वरो
बभूव ॥ ३. रा१-तं ्रा०। ४. रा०-क्रोधवशाभिभूतः।५. रा१-०योधवीरान् ॥ &,
ल लर ब चर प्र-ऊु्यच्छ्ुषु नावज्ञा । ७, रा१-अत आरभ्य ९ मश्येकं या-
ताटः सपतत्रिशसगादावपि पुनः पठितः । ८. शार म-सकुजरः । £. रा+ म-
विजयस्य । १०. सम-नास्ति ॥ ११. रा-अहं तद् । १२. रा१-प्रधक्ष्याम्यद्य । ल>
लर ब प्र-निहनिष्यामि । १३. रा१-ुष्केन्धनम् ॥ १४. ल१ लस ब प्र रा
फ म-च ० । १९. प्र-यमाख्यम् ॥ १६. रा५ म-लोकरावणः । १७, अतः
परमधिकः पाटल लर ब श्च प्र रार फ-कुम्भकणवचः चत्वा रावणो
लोकरावणः । गन्तुमेच्छदतिकछ द्वः सबेसेन्येन संवृतः ॥ म-अस्मच्छटोका-
दारभ्य सगेसमाप्ति यावन्नास्ति ।
१९४ वाद्मीकीय-रामायणम् ।
सं-प्रामम् अभि-काङ्कन्तं श्रुला तं राक्षसेश्वरम् ।
<] तजोत्था(द-स्था)य ययौ देवी शीतर मन्दोदरी तदी ॥१०॥ [७
मास्य-वन्तं करे गृह्य ॒युपारऽक्ष-सहिता तथा|
&] मन्तिभिर् मन््र-तच्च-ज्ेस् तथाऽन्यैर मन्नि-सत्तमेः।।९१।। [८
राक्षसैर आछता सर्वैर वेत्र-सुद्रर-पाणिभिः।
९०] योषिद्विष् चैव खद्धामिस् तथा कन्याभिर् आ-इता ॥*२।। [९
आयुध-व्यग्र-हस्तेच् च राक्षसेग् च समन्ततः
१९] सभां तु प-स्थिता देवी यत्राऽऽस्ते राक्षसाऽपिपः॥९३।। [९०
छत्रेण भ्रियमाणेन. अतिकाय-पुरःसरैः ! ।
४२] चामरर् बीज्यमानैः सा सखति-मात्रम् अट-कृता।।९४।[११
सौ राज-माभे वि-ुरे ध्वजमारोपोभिते ।
९३] उत-सारणं पर-कुवद्धिर वेच-मुद्र-पाणिभिः ॥१५॥ [९२
प्रविष्टा च सभां दिव्यां प-भया चोतमानया ।
९४] द्रष्टु वै रावणं सा तुं मयस्य -दुहिता तदी ॥१६॥ [९३
प्राऽऽप्ां देवीं ततो राजा भियां मन्दोदरीं तदा ।
१५५] इष्ट्वा स-संम्घरमस् तृणं परि-ष्वञ्य दशाऽऽननः।। १७ [१४
मन्त्रिणां ठु ततस् तेषाम् आसनान्य् आ-दिदेश्च ह।
४] सौवणोनि विचित्राणि सोपधानानि सर्म-शः ॥१८॥ [१५
तेष्व् आसनोपविषटु प्रणामाऽन्ते च मन्विषुं ।
१. रा° प्र रार फ-रावणं श्रुत्य भाविनी । २. रार-ततो । ३. रा+
प्र. गारे फ-नान्ा । ४. रार फतथा॥ ५. रा०-चामरेवैदमरामाभिर्वीज्यमाना
स्वकंकृता ॥ &. ग्र फ-सेनार्थं मार्गविपुल । ७. ल, लर ब अप्र श फः
°शोभिते ॥ ८, ल१ लर व च प्र-तमपदयद्रन्तुमुयतम् ॥ 8. ल 3 लर ब
तु तां \ १०. रा१-सा (तां) स्नेदसम्पूण्णो) ॥ १९१. ल ल= ब अ प्र
स्वासनेषूपवि ° । १२. रा° प्र रा२ फ-०मान्तेषु म॑० | ल >-नास्ति ।
युद्धकाण्डम् । ३५ । २७ | ५५
प] पडे तूऽप-विष्ठाऽथ देवी मन्दादरी तथा ॥१९॥ [१
प] अतिकायो महा-बाहुः पितरं चाऽभि-वायय तम् ।
मातरं चाऽभि-वाच्ाऽथ तंदाऽऽसन-गतोऽभवत्।।२०॥ [९७
९६] प्रहस्तं-वध-सन्त्रो महाकायवधाऽदितः |
लङ्काया चाऽव-पदेन कषायी-त-लोचनः ।॥२१।। [१८
१७] सं-ग्रापम् अभि-काङ्कन वै व्या-कुटेनाऽन्तर्-आत्मना ।
अव्रवीद् वि-विषं वाक्यं महा-गम्भीर-निस्वनः || [१९
१८] किम् आगमने-त्यं ते देवि शीघ्रे तद् उच्यताम् ।
तृणं मम॒ समीपं तु फिम-अथं त्वम् इहाऽऽगता |
१९] मन्त्रिभिः स-हिता कि त ब्रूहि साध्वि यथा-तथम् ॥२३॥ [२०
एवम् उक्ते तु वचने देवी वचनम् अब्रवीत् ।
२०] विज्ञाप्यं शृणु राजेन्द्र याचे काऽ कृताऽ्जलिः । [२१
नाऽप-रापश्् च कतेव्यो वदन्त्या मम मान-द ॥२५। [२२प्
२९] श्रुता मेनगरी रुढा श्रुता मे राक्षसा इताः ।
धूम्राऽक्ष-सहिता वीराः प्रहस्त-खदहितास् तथा ॥२५॥ [२३
२२] मवान् वे युद्ध-कामग् चं निर्-गन्तुं कृत-निश्च्यं; ।
इति नानीहि राजेन्द्र॒ ममाऽऽगमन-कारणम् ॥२६॥ [२४
२३] न च युक्तं प्रमुखतः स्थातुं तस्य महाऽऽत्मनः ।
रामस्य सु-महामाग यस्य मायां हता त्या।
४] छक्ष्मणस्य च सोमितेर् यस्य नास्ति समो युपि।॥२७॥ [२५
१. ल१ लर ब ञ्-तदा॥२. लप लर ब शअ-तथास० ॥ ३. रा१-
°वधसंच्रस्तो । प्र-प्रहस्तादधिसंतप्तो ॥ ४. रा०-सोथ । ल लरब अगर
फ-चैव ॥ ५. पफ-केनाग० । £. ल~ ल? व अ-तु। ७. रा०-कार्यं देवि ।
८ रा१ लप म्र रार फनतुं । £. राज-पांलं॥ १०. रा१-तवां टि । रा२-
चाहं ॥ ११. रा प्ररार फ-प्रहस्तेन सहैव तु ॥ १२. रा०-भवे्त युद्धकामं
तु । १३. रा०-०निश्वयं । १४. राज-निश्ित्य । रार-संचिन्त्य ॥ १९५. रा
नन्युक्तं । १६. ल १ लसरब् प्र-नास्ति ॥
१५५६ वाट्पीकीय-रामायणम् ।
न च मानुष-मात्रोऽसौ रामो दशषरथाऽऽत्मजः ।
२५] एकेन येन वै पूवं बह्मो राक्षसा हताः ॥२८]
चतुर्द॑श-सदश्ाणि जनस्थान-निवासिनाम् । [२६
२६] खरश् च नि-हतः सं-ख्ये तदा रामो न मानुषः ॥२९। [२५७ष्
भि-शिरा्् च कबन्धग् च विराधो दण्डके वने।
२७] श्रेणेकेन वारी च तदा रामो न मानुषः ।
शङ्के चैनं महाराज मारीचस्य वधाव रथा ॥३०॥ [२८
२८] पितुश्च च वचनाद् रामः भ्र-विष्टो दण्डकं बनम् ।
ब्रह्मच्य-व्ते युक्तः सह् रात्रा वने-चरः ॥३९॥ [२९
२९] तस्य भाया जन-स्थानात् फिम् आ-नीता पति-व्रता ।
अ-कारणं कृतं तव ते दोषाय समुप-स्थिंतम् । [३०
३०] पतिव्रताऽवरोधश्च् च दोषम् आवहते महत् ॥३२॥
न मह्यं रोचते बुद्धया म चेषां पन्तिणां तथा । [३१
३९] राम-भाया सती ध एषौ रामाय भ्र॑ति-दीयताम् ।२३॥
वि-भीषणेन वै चोक्तं पूवेम् एव महाऽऽत्मना । [३२
३२] गतस् तत्रैव हित्वा खां तत्-साहास्यं करिष्यति ॥ ३४
वस्राणि चैव॒ रत्रानि भेषयाम रघुऽत्तमे । [३३
३३] सीतां चेव महा-राज सु-वणं वाहनानि च ॥३५॥
मणि-युक्त(प्वारं च तथा रनतम् एव च [३४
१. लप तर व अ-सोयं ॥ २. लप लर ब अ प्र-मारीचस् । ३. रा५
च राजेनद्र । फ-महावाहो । ४. ल० लरबञ्मप्र रार फ-तदा॥ ५. लप लर
ब अ प्र-दोषोयं समुपस्थितः । £. रा०-०रोधस्तु । ७. ल० लर बय
महान्तं दोषमावहेत ॥ ८. रा०-एतेषां ' प्र॒ फ-नैतेषां । रार-न तेषां ।
६. राग्-या तु| १०; स-प्रविधीयताम् ॥ १९. ल लर ब्प्ररा
फ-चेवोक्तं । १२. ल१ लर व्यप्र परामश तद्वाचाऽयं । रा₹-रामस्य तद्र
चोऽयं ॥
युद्धकाण्डम् । ३५।५४1 ` १८९७
३८] मास्य-वान् ग्र सं-यातु युपौऽक्षन् च तथेव च।
अति-कायस् तथा चाऽयं काय।ऽकार्य-विशारदः॥ २६॥ [३५
३५] वि-भीषणो गतः पूर्वम् एमिस् तत्रं गतर् ध्वम् ।
सन्धि करिष्यति व्यक्तं राघवं परगि-पत्यहि ॥३७।।
३६] सं-मान्य मेथिटीं चाऽस्मे प्रदास्यति वि-भीषणः । [३६
मास्य-वांश् च महा-कौयो राक्रसानां हिते रतः ॥३८॥
३७] राघवे याच्य शिरसा सनि कुर्वन्तु राक्षसाः । [३७
पि] सान्तं मेदस् तथा दानं राज्ञाम एतत् चयं शछभम्।।३९॥ `
अ-रभिं तु स्मतं युद्धं तस्माद् युद्धं॑षि-वैजयेत्।
पि] जिभिर नयेर जित तं वि-क्रमेण८णा)जितं भवेव"॥।४०। [३८
स्व-जननस्य क्षयं ष्टा पुत्र-भ्रातू-वधं तथा ।
३८] सं-शये चाऽऽत्प॑नो गता कि एतेनं करिष्यसि ।४९॥ [३९
चश्चखा युद्ध-सिद्धिस् तु जीयते न च जीयते)
३९.] तस्माद् युद्धं न रोचेत सन्धि कुर दश्ाऽऽनन।।४२।। [४०
प्रणिपत्य महा-बाहो राघवं प्रतिनन्दय,
४०] दीयताम् अद्य सा सीता सन्धिस् ते तेन रोचताम् ।॥५३।।[४१
साम्यतं सं-शयो रार्जन् पुरस्य सह बान्धवः ।
१, प्र-सयूपाक्षस् ॥ २. ल१ लर ब अ प्र-तव गुणैर् । रार-तव गणेर् ।
३. ल १ त र-ववन् । फ-युतम् 1 ४. रा१-द । प्र-च । ९. ल१लसरवब अम्र
रार फ़-तामात्यो ॥ &. ल१ लर ब अ-महामायो । ७. ल१ लर ब अ ग्र
शर फ-तरसा ॥ ८. ल१ लर व अ-असुखं तु स्परतं । प्र-असुखं संसष्रतं ।
रा फ-श्ुत्वाऽसुखं त॒ तत । €. ल लसर्वञ्प्ररार फ-विवजंय । १५.
शा=-मन्ये अजितं विक्रमेण तु ॥ ११. रा१-कृत्वा । १२. रा०-चात्मना । १३.
ल लर ब्यप्र फ-किं जितेन । रार-किं चित्तेन ॥ १४. प्र-°सिद्रि्हिं ।
१५ रा५ प्र रार फ-हन्ति वा न्यतेऽपि वा ॥ १६ व तर्ब अ रार~व
प्रसाय च । प्र फ-प्रविशाम्य च । १७. ल लर बव अप्र रार फ-तेनेह् ॥
१८ ल५ ल ९ ब च प्र~राल्ः ¦
१६८ ` बाल्मीकीय-रामायणम ।
४१] आत्मनो राञस-्रेष् वर्तेते नाऽत्र संशयः ॥५५॥' [५२
माद्रथाः स्वे-नाक्षं तु मा दथः पुत्र-संक्षयम् ।
प] तव सत्य त्रवीम्य् एपा फुरुष्वं कचन पैम ॥*४५॥ [प
तस्माद राजन् त्रवीम्य् षा पुरस्य च ऊुरुस्य च।
४२] रक्षणीयम् खयाऽऽस्मा वे सम आत्मन्य् अधि-ष्टितिम् ४९ [४३
क्षमा-शीटसम् तथा रामः सत्य-वादी च राघवः)
४६] धमे-निष्यो महा-राज शरणाऽऽगत-वत्सः ।॥*७॥ [4५
छक्ष्मणन्् च रहा-घन्वी नित्यं भ्रातृ-हिते रतः
८४] कुर तेनाऽहतः सन्धि रामे दङ्रथाऽऽत्मजे ॥४८॥। [४५
परहस्तेन कृतं छि तु युध्यता रीक्षसेश्वर ।
४५] धूम्राऽस्षेण च राजेन्द्र नित्यं समर-गधिणा ॥४९। [४६
हा-कायेन च तथा पहा-मायेन रक्षसा |
८६] अ-कम्पनेन वीरेण युध्यता राह्नसेश्वरः (र) ॥५०॥ [४७
तथाऽन्येर् युध्यमानेश् च किं कुतं वानरे बछे।
६७] न हतो यूथ-पः कश्-चिद् बलोदेशेन रावणः(१ण)।५९॥ [८८
येषां वीर्याद् षिभेतीऽन्द्ः ुवेर-वरुणाव् अपि ।
४८] यमो वैवस्वतो येषां तथाऽन्ये देवतागणाः । [४९
येषां नास्ति समो वीर्ये ते हता वानरैर युपि ।५२॥
४९] न चाऽपि वानराः शक्या हन्तुं पादप-योधिनः । [५०
रक्ष्यमाणास् तु रमेण घु-प्रीवेण च पाठिताः ॥५२॥
५० | तत्रं मे रोचते सन्धिः सह रपण रावण 1 [५१
प] योग्यस् (यं)च राघवो मित्रं का्तवीर्योऽजनो यथा।॥५५॥
न -------------------------------------~--~--------------~---------~~---~ ~
१. रा०-नास्ति॥ २.प्ररार प-सर्वं। ३. फ-नास्ति॥ 9. रा^-
महाबाहुर् । ५. रा०-तनाहतः । बु-तेनाइृतः ॥ ६, रा-वानरे बले ।
रार फ-रक्षस वले॥ ७. रा०+ लम लरबश्च प्र-वलोदेरोपि ॥ ८. सन
वार् ॥ ६. रा१ लम लसरषद्य प्र रार स-रक्षमाणपस् ॥ १०. रार-अच्र॥
युद्ध-काण्डम् ! ३६ । ५। १५९
प] मा कृथा मोघमानि-तंमा कृथाः कुर-सक्षयम् । [५२
मा कृथा गुरूनाशं तु मा कृथाः पुत्र-संक्षयम् )
५१] हितैः सवे ब्रवीम्य् हैषा कुरुष्व वचनं मम॒ ॥५८५॥ [५३
इत्ये रामायणे युद्धकाण्डे मन्दोदरी-वाक्यं नाम पथत्रिराः समैः ॥३५॥
नरन
[वै-३४]= [ पटत्रिशः सर्गः] = दा-म्षिप्-र]
तस्यास् वंद वचनं श्रुखा भियाया राक्षसेश्वरः।
9] दीम उष्णं च नि-खस्य निर्-क्ष्यं च सभा-सदः ।
हस्ते मन्दोदरीं गृह्य वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥१॥ [१
२] खया वै दित-क्धिण्या वचो यद् बहु भाषितम् ।
न तन् मनसि मे देवि भ-विशं(श)त्य् अ-मियं भिये ॥२॥[ २
३] देवाञ् जित्वा रणे पू ससुराऽसुरमान-वान् ।
प्र-णमे मानुषं फस्माद् वानरान यः समा-्रितः ॥२॥ [३
४] प्र-णम्य रामं काकुत्स्थ किं वक्ष्ये स्ै-देवताः ।
कीदशं वा भवेन् मरं जीवितं हत-चेतसः (से) ।।* ॥ [४
५] हृत्वा तस्य पुरा भायां मानं कृता सु-दारुणम् ।
राक्षसान् घातयित्वा तु ख्डं संपीड्य सर्वै-श्ः
क
१. रा०-पुनराशां । २.ल१) लर अञ्च । ३. अ-सत्य वीमि
चैषाते। प्र रार फ-सरवं व्रवीमि चैषाते | ४. जलम लर ब-नास्ति॥ ५. रा.
च प्र रार-लकाकांडे ॥ ६. ल१ लर ब अ-तु। ७. ल» ज्र ब अविलोक्य ।
८. म-नास्त्ययं सर्गः ॥ £. रातप्र रारफ-त्वयादं । १०. ल लर वद्य प्र रार
फ-यत्पोक्तोहं प्रियं ॥ १९१. रा०-वानरयः समावृतः ॥ १२. रा०-नास्ि ॥ `
१३. रा१ लः; लर व अ सार फ-संतः।
१६० वाल्मीकीय-रामायणम् ।
द] राघवं प्र-णमे कस्माद् धीन-वीयं इवाऽबलः ॥५॥ [५
राघवं प्र-णमित्वाण्हं कथं जीषितुम् उत-सहै ।
८] ष मे सह-जो भाषो नित्यं मनस्य् अधि-ष्ठितः ।६॥ [६
अधि-रुह्य तदा देवि न नमेर्यं॑तु कस्य-चित \`
९] जेखोक्ये स पुमान् नाऽस्ति यो मैया न जितो रणे ॥७॥ [७
देवतानां बं हत्वा देवराजो मया जितः ।
१०] राघवे प्र-णमे कस्मान् मधि स्थिला तँ देहिनाम् ॥८। [८
मा कृथा हदि से-तापं वि-जयिष्ये छचि-स्मिते ।
११] हनिष्ये राघवं चैव लक्ष्मणं वानरांश् च तान् ॥९॥ [९
सुग्रीवं च वधपिष्यापयि हनूमन्तं च वानरम् ।
१२] नतु सनि करिष्यामि राघवेण कदा-चन ॥१०। [१०
रदेदहीं नोऽपयिष्यामि राघवस्य भयाद् अहम् ।
१३] साम्तं न ध सन्धि तु करिभ्यति स रघवः ॥१९॥ [२१
सागरं सेदैना वंद्वा र्डं रुदरवा स-काननाम् ।
१८] राक्षसा ^+ प्र-वरान् हा सन्धि क्यात् कथं प्रिये॥१२॥ [१२
न त्व् अहं सन्धिम् इच्छामि कदा-चिद् अपि भौमिनि।
९५] गच्छ त्वं भव वि-खन्धा सवम् एतत् सुखोदथम्।॥*३॥ [९३
मा कृथा हृदि स-तापम् अहै यास्ये रणाऽनिंसम् ।
१. रा ल ब श्च प्र फ-इवाचरः ॥ २. ल, लर ब अ प्रं रा२ क
वै प्रणम्याहं । ई. रा१-यस्य रक्षःसहखाणि ॥ ४. रा+-अन्विष्यनिति सदा दैवि
सनमेय॑तु कस्यव। , रा०-प्रिये ॥ £, ल० लरब श्र प्र फ-कृत्य
स्थित्वा हिं । रार-करते स्थितं तु ॥ ७, रा१-राजिष्येह । रार फ
तं जयिष्ये ॥ ८. रा०सदेह त॒ । प्र रार फ-परैव तु ॥ £. रा
निर्ययिष्यामि । १०. रा१-नव । ११. रार-रिष्यामि च राघवे ॥
१२. ल१ लर ब च प्र-षुमहत्तीत्वा । रार-सुमहट्र्वा ॥ १३. रा^-
भाविनीं । १४. ल" लर ब अ~भवेष् स्वं ! १६४, रा२-व्दये ॥ १६. रा.
रार फ-°जिरे ।
[0 त 1 त 1
युदध-काण्डम् । ३६ । २० । १६१
१६] अद्य सर्वान हनिष्यामि शचरून समरमूर्धनि ॥१४॥ [१५
पुत्राश्च च ते महावीय मेघरनाद-पुरोगमाः ।
९७] न तेषां मुच्यते कश्-चिद् अपि मृ्युर् वराऽऽनने । [९५
अन्तः-रपुराय गच्छ तं सुखिनी भव सस्नुषा ॥*५॥
१८] एवम् उक्ता परिष्वज्य भायां प्रीत-मना इव । [१६
(पराोवेशयय८त)दा देवीव) स्व-कं तु भवनं छभम्।।*६॥
१९.] चिन्तयामास तं घोरं | विग्रहं समुप-स्थितम् ।*
रावणस् तु ततो वाक्यं राक्षसान् इदम् अव्रवीत् । [१८
२०] करप्यतां मे रथः शीघ्र क्षिप्रम् आ-नीयतां धनुः ॥*७॥
अद्य कोधे वि-मोक््यामि नि-गूहं हदये स्थितम् । [१९
२१] देवाऽचुरे यथा पूवं॑ रुद्रेण नि-हतेऽन्धंके ।
२२उ] चिरकारेप्सितं ह एतद् युद्धं मे राघवेण हि ॥१८॥ [२०
अद्य तृणी-श्या बाणा निर-युक्ता इ पन्न-गाः।
२३] रामर समभि-पषन्तु विषाऽभि-परतिमाः शितः | १९।। [२१
सु-तेजने रुक्म-पङकेम तेट-पोते दहिरण्पयैः
२४] श्रेर् आ-दीपयाम्य् एवि सुक्ताभिर् इव कुजरम्॥२०॥ [२२
१. ल१ लर वच प्र-जथ ॥ २. रार-मन्यते। ३. ार-अन्तःपुरे च ॥
४. ल१ लर ब अ-्रविवेरा च सा। रार-प्रविवेश तदा। ४. ल लर व श्र-
तदा स्वभवन० । प्र-स्वयं स्वभ० । रार-स्वयं च भ ॥ ६. रार-घोरं च ।
७. पफ-नास्ति । ८. रार-सर्वान् हनिष्यामि । £. ल. लर ब अ
प्र-हदयोद्धवं । रार फ-ण्येमवत् । १०. ल१ लर ब्म प्र रार
फ-निहतोंधकः । १९१. ल लर्ब अप्र फ-ह ॥ १२. रा+-०भिवर्तन्तां।
१३. रा१-इव ॥ ९४. रा०-एुतेजिते । प्र शर फ-सुतैजसै। १५. ल०
लर ब अ-गपुैरतिधोतेर् । म्र-०पुसैः रितधौतैर् । १६. ल१ ल? ब
प्र फ़-सागरं दीप० ॥
१२२ वाट्मीकीय-रामायणम् ।
वानरान् सु-बहून गृह्य राघवेण पर-चोदितान् ।
* ग
प्त] ममाऽनु-गाहि वि-करान्ता मम पाश्वम् उपाऽऽगताः।।२१। [२३
इत्ये रमायणे युद्धकाण्डे रावण-वाक्यं नाम षट्त्रिंशः सर्गः ॥३६॥
[वै-३५,२८]= [ सप्रतिशः सगः] =दा-५९]
स॒ एवम् उत्व तु विमान-रूपं
रथं तरंगेर बहुभिः भैयुक्तम ।
प्रकाशमानो वपुषा परेण
९| समा-ररोहाऽमर-राज-शञ्ंः ॥१॥ (८
स-शङ्क-मेरी-पटह-पणदिर्
आरस्फोरिताऽऽस्वेडित-सिहनादेः ।
पुण्यैः स्तवेश् चाऽप्य् अभि-पूल्यमानो
२] तदा ययौ राक्षस्-राज-मुख्यः ॥२॥ [९
स शेख-नीमूत-निकाश-ख्पेः
पहा-ष्ेः पावकदीप्त-नेत्रेः |
१. ल9 लर ब अ प्र-राघवं संप्रवेदितान् | गार-राघवात्संप्रदेशितान् ।
फ-०ण संप्रदेरितान् । २. ल१ लर बञ्प्र यर फ- मामनुस्मरत्य विक्रान्तान्
रामपादवंमुपागतान् ॥ ३. रार कृ-नास्ति । ४. ब-ठकाकांडे ॥ ५. म~ `
प्रयुक्तम् । ६. लर लर ब म्र रार फ़-०माने । ७. म-°राजवुल्यः। `
८. अतः प्रमधिकः पठः--रा१-्रारहय तं तूणशतैः समेतं दिव्यं तथा रात्तस-
राजपुत्रः । ययौ तदायोधनमुप्रवीयौ वेगेन रोषस्य बलेन चैव | तमेव `
रीर ४५ , ४ $
वीरं समुदीणमन्युं निशाच्छरनद्र सुविच्द्धकोपम् । तदानुजसुर् गिरिराज -
कल्पा रत्तोगणाः संयुगजातदर्षाः ।। ६. प्र-०पणनिनदिर् ॥ १०. रा -मांसा-
रानैः । म्-महस्वरैः | |
युद्धकाण्डम् | २७ | ८ | १६३
वैर् दतो रा्षस-योध-वीरैर्
३] भूतैर् दतो र्ट इवाऽमरेशः ॥३॥ [१९०
ततो नगर्यः सहसा महौजा
निष्क्रम्य तद् वानर-सेन्यम् उग्रम ।
महाऽर्णवाऽम्भः-स्तिपितं ददश
ट] सम॒द्-यतं पादप-शैट-हस्तम् ॥०॥ [१९
तद् राक्षसाऽनीकम् अति-प्रचण्डम्
आ-छोक्य रामो भुजगेन्द्र-बाहुः ।
विभीषणं रस्त्र-भृतां वरिष्ठम
५] उवाच शेखाऽग्र-गतः प्रथु-श्रीः ॥५॥ [९२
नाना-पताका-ध्वज-रद्च-लुष्रं
कस्येतद् अ-सषोभ्यम् अ-भीरनुष्टम् ।
पराऽऽसाऽसिशूकाऽशनि-चक्र-नुषटं |
६] सैन्यं नगेन्द्रोपम-नाग-जुष्टम् ॥६॥ [१३
ततः स रामस्य वचो निशम्य
वि-भीषणः शक्र-समान-बुद्धिः ।
दरस रामाय बट-पिकं(कान्)
७] महाऽऽत्मनां राक्षस-पुङ्गवानाम ॥७॥ [१४
योऽसो गज-स्कन्ध-गतो महाऽम््मा
नवोादिताऽकोपम-ताम-नेजः
` सं-कम्पयन नाग-रिरोऽभ्युपेति
८] राजन्न अवेद्य एनम् अकम्पनाऽऽदहम् ।।८॥ [१५
१. रा१-गधमुख्यैः ॥ २. रा १-मुजगाभवाहुः । ३, रा०-धर्मभ्रतां ॥
£. रा१-अतीव हृष्टम् । ४. ल१ लर ब अ-सप्रासशैलारानि° ॥ £. रा.
°प्रवीरान । ७, रा०-दुरासदान् । प्र-महापति ॥ ए. ल लर बच्प्ररार फ- `
योयं । ६. ल१ ल रव आ-गपमदीप्तवक्रः। प्र रा२-०मतुल्यघक्रः ¦ पफ-०ताख्नवक्रः ।
१०. रा१-स कम्पनाख्यं तमघेहि राजन्
१.६५ वास्मीफीय-रामायणम् ।
योऽसौ रथस्थो मरग-राज-केतुर् `
धुन्वन धनुः शक्र-धनुः-पकाशम् ।
करीऽव भास्य् उग्र-शिटत्त-दष्ट्ः
९] स॒ इन्द्रजिन् नाम पुरेन्द-श्चंः ॥९। [१६
यक् चेष वि-क्रन्त इवेन्धू-करपो
धन्वी रथ-स्थोऽति-रथोऽति-वीरः ।
वि-स्फारयन् वरे धनुर् उग्र-नादम्
१.०] एषोऽति-कायो ऽतिविटर्त-नेत्रः ॥९०॥ [१७
योऽसो न॑वाऽर्कोपम-तान्र-चक्षुर्
आरुह पण्टा-निनद-पवेकमं ।
खरं खरं गेति वै महाऽऽत्मा
११] ` महोदरो नाम स एष वीरः ॥११॥ [१८
योऽसौ हयं काथचन-चिन-माद्र८ध्र)ोम्
आ-रद् ` सन्ध्याऽश्र-घन-प्रकाक्षम ।
प्राऽऽसं समुद्-यम्य परीचि-कस्पं
१.२] नराऽन्तकाऽऽख्यो ऽश्ञनि-तुस्य-वेगः ॥१२॥ [१९
यश् चैष शुं नि-शितं परग
विदयुत-मभं ,, वासव-वेज-वेगम् ।
गजेन्द्रम् आ-स्थाय भिरि-पकाशम्
१७] -याति सोऽसौ त्रि-शिराम् तरेस्ी ॥९३।। [२०
[1
१. रा०-तु राजपुत्रः ॥ २. रा+-विन्यस्तदरीन्द्रकत्पो । ३. रा१-०ऽतिरथी
विभाति । ४. राञ-°विवृद्रकोपः ॥ ५. रा१-वराहोपम ° । £. गा१-°प्रणादम् ।
७. रा जल =अ-स्वरं ॥ ८. रा०-०नचक्रसारम् । लल रब श प्र फए-°चित्रदण्डम् ।
६. रा५ म-°चिविद्धं । प्र-महेन्द्रकल्पं । १०. रा>फ म-देवान्तका° ॥ ११. रा१-
कोंचनचक्रसारं । ल ५ ल ब ख प्र-किंकिणिवञ्ज° ।रार-किकिणिबाहुवेगं । १२.
श१म-ररिप्र° । १३, ल१लरव प्र-अत आरभ्य ३ ६-शक्रोकपूरवाधं यावत् पाठो
नास्ति । १४. श्र फ म-योसो । १५. अ रार. फ़ स॑-यरस्वी ॥
युद्धकाण्डम् । ३७ । ९८ । १६५
असौ ठं. जीमूत-निकाशच-रूपः
कुम्भ) प्रथुर् व्यूढ-घुजात-वक्षाः ।
समा-हितः पननग-राज-केतुर्
१.८] विरंफारयन्न एंति धनुर् परमुष्-मान्।॥।*५। [२१
यश् चैष नाम्बूनद-पजर-जुष
दीप्रं से-पूम्रं परिघं प्र-प्र ।
आ-याति रक्षो-वर-केतु-मूतः
१९ | सोऽसौ नि-कुम्भोऽद्रत-पोर-कमो ॥१५॥ [२२
यञ्च चेष चापाऽसिरशरोध-जष
पताकिनं पाषक-तुल्य-रूपम ।
रथं समा-स्थाय वि-भाव्य् उद-अग्रो
९४] दरवाऽन्तकोऽसो नग-मृङ्ध-योधी ।*६॥ [२३
यश् चेष कालाऽनल-तुस्य-रूपः
खद्धी षतुष-मान फवची किरीटी ।
गनजेद्धम् आस्थाय गिरि-पकार्ं |
१३] ंराऽऽत्मजोऽयं मकराक्ष-नामा ॥१७। [7
यश्च चेष नाना-विध-घोर-रूपैर्
| व्याप्रोष्नागेन्द्रमृगा८ग)क्ष-युकतेः ।
भूतैर् इतो भाति विरत्तनेत्ः
१९५ | सोऽसौ सद्र विजिताऽरिसैन्यैः ॥१८।[२४
१. रा१-च । २. रा१-प्रथुगृढ० । अ-प्रतिन्यूढ०। ३. रार फम-
°यन्भाति } ¢%.रार-महाध० ॥ ५. रात -सुधूम्रं। ६. अरार फ म-पोयं॥
9. रा५ म-विदुत्प्रभोसौ ॥ ८. रा१-नागेन्द्रम् ! ६. अ-विमात्युदो ! रार फा
शरिप्र° । १०. रा०-खरात्मजो वे मकराक्ष एषः ॥ ११.अ रार फ नेतरैः ।
१२. छ फ़-एको सुराष्ट्रे । १३. रा०-०रिमूनुः । १४. अतः परमधिकः पाठः--
रात्र-यश्चेषर घोरं बहुवज्रजुष्टं सकांचनं पावकदीपरूपं । शूलं समु्म्य
समेति वेगान्नरान्तकश्चष गनजेन्द्रयोधी ॥ म-नास्ति ॥
१८द वाद्मीकीय-रामायणम् ।
यत्तद् इन्दु-पतिमं वि-भाति
खन्न सितं स्क्म-शखाकम् अग्यम् ।
स एषं रक्षो ऽधिपतिर् महाऽऽत्मा
२०] भूतेर् छतो रुद्र इवाऽभ्युपेति ॥ १९॥ [२५
वे-२६ | षिभीषण-वचः श्रुता राक्षसान् प्रति माषितम् । [प
१ परत्य-उवाच ततो रापो वि-भीषणम् इदं वचः ॥२०॥
अहो दीप्रो महा-तेजा रणो रोक-रावणः । [२७
२] आदित्य इव दुः(ष्मे) प्रेष्यो रश्मिभिर भाति राक्षसः॥२१॥
पु-व्यक्तं लक्षये चाऽस्य रूप तेजः-समनिितम् । [२८
३] देत्य-दानव-वीराणां वपुर् एरवं-विषं कुतः ॥२२॥
यादृशे राक्षसेन्द्रस्य वपुर् एतद् विराजते । [२९
<] तथेवाऽस्याऽतु-गास्तुटयाः पु्ाः पौजास् तथाऽनु-गाः॥२३॥
सर्वै पर्वत-सङ्कक्षाः सवै पर्वत-योधिनः ।
५] सरव दीप्राऽऽयुध-धरा योधा चाऽस्य महौजसः।।२८॥ [३०
माति राप्नस-रानोऽसौ पर-दीपनेर् भीमविक्रमैः ।
दे] शरेः परितो योधैर् यम-काट-सम-पेभेः ॥२५।। [३१
एवम् उक्ता ततो रामो धनुर् आ-दाय वीये-वान् ।
७] क्ष्मणाऽनुचरस तस्थौ समुद्-यम्य शराऽऽसनम् ॥२६।।[३३
ततः स रक्षोऽधिपतिर् महाऽऽत्मा
रक्षांसि तान्य् आह महा-बखानि ।
रेषु पयां ग्ह-गोपुरेषु
८] सु-निरेतास् तिष्टत निषि-शङ्ाः।॥।२७॥ [३४
पाठः-रा०-योसो किरीटे चलङ्कुडल्लास्यो महेन्द्रविर्ध्योपमभीमकायः।
महेन्द्र € [द [नी
द्रवैवस्वतदपेहन्ता रतोधिपः सौययुपैति दृष्टः ॥ म-नास्ति ।
४, म-परेतैः । ५. अ रार फ म-रतीकषणरदेहवद्धिरिवान्तकैः ॥ ६. श्र घोरेषु ॥
युद्ध~-काण्डम् । ३७ | ३२ । १६७
स॒ एवम् ` उत्कता चिदशेन्द्र-श्र्
उदु-यम्य चापं स-क्ञरं प्रन्दीप्रं ।
व्य्-अदारयद् वानर-सागरोपं
९] महा-ञ्ञषः पूर्णम् इवाऽणवोघम् ॥२८।) [३दे
तम् आपतन्तं सहसा निर-ईश्य
दीप्रषुचापं युधि राक्षसेन्द्रम् ।[३७ष्
ततो हरीऽभऽ्जः सहसा जगाप
९०] त रावणं योद्धुम् अति-पचण्डम् ॥२९॥ [र
दुद्राव रक्नोऽधिपति हरीऽऽशः
बलात् समुत-पाट्य महीधराऽग्रयम् । [३७३
त शेल-ृङ्गं बहु-रक्ष-सातं
९१] प्रगृह्य चिक्षेप स रावणाय ॥३०॥
तम॒ आ-पतन्ते प्र्सम्कष्य राजा
बिभेद बाणैर् यम-दण्ड-कल्पैः । [३८
तस्मिन् प्रश्द्धोत्तम-भद्ध-दकष
१२] शेरे विकीर्णे बह-चिज-धातौ ॥३१॥
महाऽहि-कस्पं शरम् उग्र-वेगं
समा-ददे राक्षस-युथपेशः । [३९
स॒ तं ग्रहीत्याऽनिर-तुस्य-पेगं
१३. स-विस्फुलिङ्धं ज्वटन-परकाशम ।
बाणं महेन्द्राऽरनि-तुस्य-वेगे
चिक्षेप राजां हरि-यूथपार्य ॥३२॥ [४०
१. अ फ-°प्रचण्डः॥ २. अ रार फए-°तिमहात्मा । ३. रा-स उधम्य ॥
४. अ रार फ-तरसा निरीक्ष्य । ४. अ रार फ-० मरृक्षखण्डे । म-°मच्ण्डवृक्षो |
६. स -प्रकीर्थे बहु° 1 म-विशीर्णेत्तमचित्र ° ॥ ७. रा०-०सपुंगवेन्द्रं । म-
°यूथपेन्द्रः । ८. रार प्राज्ञे हरियूथपानां ॥
१.६८ वार्मीकीय-रामायणम् ।
स॒ सायको रावण-बाहू-सुक्तः `
१.९] रक्राऽशनि-पख्य-वपुः रिताभ्रः ।
सु-प्रीवम् आसाद्य बिभेद वेगाद्
गुदेरिता कोचम् इवोग्र-शक्तिः ॥२३॥ [४१
स॒ सायकाऽरत्त विपरीत-चेताः
९९] कूजन् व्यथाऽऽ्तो निपपात भूमो ।
ते प्रेक्ष्य मभूमो प्रतितं विसं
नेदुः प्रहृष्टा युधि यातु-धानाः ॥३४॥ [४२
ततो गवाशक्षो गवयः सुद्र
१द६.] मेन्दो गनो ज्ञाति-स॒खो नख्श् चं |
शिखः समुद-यम्य विदटद्र-कोपाः
समाश्वस ते युधि राक्षसेन्द्रम् ॥३५॥ [४३
तेषां पर-दीरान् स चकार मोघान्
१७] रक्षोऽधिपो बाणशतैः रिताश्रैः ।
तान् वानरेन्द्रान् अपि बाण-जारेर्
परिभेद जाम्बूनद-चित्र-पुङ्धैः ॥३६॥ [४४
ते वानरेन्द्रस् शिदशाऽरि-बागेर्
१८] भिन्ना निपेतुर मुवि भीम-रूपाः ।
ततस् तु तद् बानर-सेन्यम् उग्र
प्रच्छादयामास सं बाण-जाछेः ॥३७।॥ [८५
ते वध्यमानाः परतितीश् च शूराम्
१९] तरनोऽग्मानाश्् च स-सेन्यमुर्ठ्यौः ।
शाखा-मृगा राषण-सायकाऽऽती
१. रा१-नीलो नलो ज्योतिमुखो गदश : २. अ रार फ-गद्रकायाः |
३ रा१-समदेयन्सहसा । म-तमाद्रवन्संप्रति ॥ ४. श०-प्रकारान् ॥ १.
रा१-च ॥ £. रा१-पतितोग्ररूपाः । ७. राञ-नानाहूमामा भयदाल्यविद्राः 1
युद्ध काण्डम् । २७ । ४६। १६९
जग्मुः रारण्यं शत-शः स्म रामं ।३८॥ [४६
ततो महाऽऽत्मा स धनुर धनुषू-मान्
>०.| आदाय रापः सहस्रा जगाप |
तं खक्ष्मणः प्राऽज्ञटिर् अभ्युपेत्य
प्रोवाच वाक्यं परमाऽथे-युक्तम् ॥२९॥। [*७
अर्हम् आय सु-पयाप्नो वधायाऽस्य दुर्-आत्मनः ।
२९] बधिर्ष्यम्य् अहम् अथैनम् अनु-नानीदि मां वि-भो॥४०॥ [४८
मम॒ रशक्र-रिपोभ चेव संवि-मर्दो मवत् अयम् |
२२] अद्य पश्यन्तु भूतानि परा-मूत मया रिपुम् ॥४१। [प
ततोऽव्रवीन् पहा-तेना रामः सत्य-पराऽऽक्रमः।
२३] गच्छ सं वचन चेदं नि-बोष मम रक्षणः (ण) ॥४२।। [४९
राक्षसेन्द्रो महा-कायो महामायो मंहा-पतुः ।
२४] तरैरोक्येनाऽपि सं-करुदधो दुष्प-परषौ न सं-श्यः ॥४३॥। [५०
` तस्य दिद्राणि मामेस्व स्व-च्छिद्राण्य् अभि-रक्ष च।
२५९] चक्षुषा धनुषा चैव रक्षाऽऽत्मानं समा-हितः ॥४५। [५१
राघवस्य वचः श्रुला सम्परहृष्ट-तनूरुहः ।
२६] अभि-वाद्य ततो रामययौ सौमित्रिर् आ-हवम् ॥४५। [५२
स रावणं वार्नर-यूथ-मध्ये |
ददश दीप्रोचयत-भीमचापम् . ।
प्-च्दथन्ते शचरदष्टि-नाटेस् । ॥
२७] तान् वानरान् बाण-षिदीणे-देहान् ।।५६।। [५३
१. रा~~दारणं ॥ २. फ़-अयम् ¦ ३. म-एव । ४. रा१-हनिष्याम्य-
हमेवैनम्ः । ५, म-प्रमो ॥ £. म-विवोध ॥ ५. ल० लर बञअप्ररारफम-
संपरिष्वज्य पीडितम् ॥ ८. लव्लर षच प्र रारफमू-वारणहस्तबाहुः । £. ल
लरबञ्चप्र रार फ म-मीमो्त० ॥ १०. रा०-?विकीण° । म-°विरीण० |
१९. ल१ ल ब शअ-अत्र सगैसमप्तिद स्यत ॥ `
१७० वास्मीकीय-रामायणम् ।
तम् आ-छोक्य महातेजा हनु-मान् मारुताऽऽस्मजः ।
२८] भ्रेशयंग् छर-नाटानि प्रत्य्-अगच्छत् सं रावणम्।।७।। [५४
रथं तस्य समा-साच् तोदम् आ-च्छिद्यं सारथेः।
२९] च।सयन् रावणं धी-मान् हतु-मात् वाक्यम् अब्रवीत्॥।४८।। [५५
३०१] देव-दानव-गन्धवा यक्षाश्च च सह पर्न-गेः।' [५दपू
३१३] त्वां भग्नम् अद प्रयन्तु वानरैर भीम-विक्रयेः ॥४९॥ [प
एष मे दक्षिणो बाहुः पच-शाखः समुद्-यतः ।
३२] निर-हरिष्यंति ते देहाद् भूताऽऽस्मानं चिरोषितम् ।।५०॥ [५७
श्रुत्वा हनु-मतो वाक्यं रावणो भीम-विक्रमः।
३३] संरक्त-नयनः क्रोधार्टं इदं वचनम् अब्रवीत् ॥५१॥ [५८
क्षिपं प-हर निः-शडः स्थिरां कीतिम् अवाऽभप्तुहि ।
३४] वि-क्रमं च विदिल्ा ते नाशयिष्यामि जीवितम् ।५२।। [५९
रावणस्य वचः श्रुत्वा वायु-सुतुर अभाषत । `
३५] प्रहत ते* मया पूरम् अक्ष सूदयता सुतम् ।॥५३॥ [६०
एवम् ₹ईक्तो महातेजा रावणो राक्नसाऽधिषेः।
३६] आ-नघानाऽनिक-घुतं तटेनोरसि बीर्य-बान् ॥५५४॥ [६१
स तथाऽभि-हतस् तेन महतं व्य-अचरत् कपिः ।'
३७] आ-जघान चं तं क्द्धस् तटेनेवाऽमर-द्विषम् ॥५५॥ [६२
तथा स तेनाऽभि-हतो बानरेण तरसिना।
+~ "~ ~~ ---- ~ >
न म
१.ले१लसरबवश्चम्र रार फ् म-प्रत्ययुष्यत॥२. लं१ लर ब् अ
भ्ररार म-आश्षिप्य ॥ ३. ल, लसर बश्यप्ररारफ् म-रक्षसैः 1 ४. अतः
परमधिकः पाठः--रा१-अवध्यत्वात्वया भप्रा वानरेभ्यस्तु ते भयं |
तदद्य देवाः पश्यंतु सयक्तोरगयाक्तसाः । ५. ल१ ल० ब अम्र रार फ-
निहनिष्यति ॥ £. रा१-कोपाद् ॥ ७. रा०-युद्धं दत्त ॥ ८. लल ब ञ्मप्र
रार फए-उक्त्वा । ६. ल१ लर बद प्र-रवणं राक्षसाधिपम् । १०. ल लर ` ।
ब ख प्र-नारस्ति ॥ ११. रार-मदक्रद्रस् । फ म-च संकघद्रस् ॥
युद्ध-काण्डम् । ३७ । ६३ । १.७१.
३८] दशग्रीवः सयद्-घूतो यथा भूमि-चरेऽचछः ।५६।। [६३
संप्रमे तु तथा च्म रावणं ` तल-ताडितम् ।
३९] ऋषयच्च चारणाः सिद्धानेदुर् देवास तथाऽसराः ॥५७॥ [६४
अधाऽऽन्वस्य महा-तेजा रावणो वाक्यम् अव्रवीत् |
४०] साघु वानर वीयं ते शछाघंनीयोऽसि मे रिपुः | ५८॥ [६५
रावणेनैवम् उक्तस् तु मारुतिर् वाक्यम् अव्रवीत् ।'
४१] धिग् अस्तु पम वीयं तुं यत् त्व जीवसि राक्षस ॥५९॥ [
स॒तवं तु प्र-हरेदानीं दुर.बुद्धे कि विकत्थसे ।
४२] ततस् त्वां मामको मुष्टिर् नयिष्यति यमक्षयम् ॥६०।॥ [६७
११८
खहेपू] तेन वानर-वाक्येन कोपस् तस्य व्य्-अवधेत।
संरह-नयनर् चाऽपि स मुष्टिम् अकरोत् तदा ॥६१।। [६८
४८] सं मुष्टि पातयापासर वज्-कस्पं महा-यशाः ।
हतुमेद-उर॑सि व्य-ङ्टे रवणः परवीरहा । * [६९
४५] स तेनाऽभि-हतो गां विसंज्ञो वि-हखोऽभवत ॥2२। [रर
विहरं तस ते दष्टा हनू-मन्तं महा-बखम् ।
१. ल० लर ब ञ् म्न रारफ म-समुद्भूतो॥ २. रा१-संग्रामं ठं तदा।
३, रा^-देवाश्च सासुराः ॥ ४. रयज-तथा० । ५. ल= लर ब दअ रार फ-०नीयं
सुरेरपि । £. प्र-नास्ति ॥ ७. रा०-सुमहावीर्यं ॥ ८. ल५ लर ब अ प्र रार फ-
विवक्षया । £. म-नास्ति । १०. रा०-अपनेता ॥ १९. ल, लरबब्मप्ररार
फ़-तस्याभवत्तदा । म-तस्य तदा भवेत । १२. अतः परमधिकः पाठ--रा+-
स कोधास्निपरीतात्मा प्रजज्वाल च रावणः । १३. रा०-संरब्धनयनोत्यर्थं ॥
१४. रा०-त । ११४. रा०-दडमान्वक्षसि । १६. राज-सचचारु महाकपिः । १५७.
अतः परमधिकः पाठः-म-अथोत्पपात मेदिन्यां न तु प्राशेव्येयुज्यत ।। १८.
भ्र-सततं । म-स प्रतं । १६. अतः परमधिकः पाठः-म-हाह्।कारस्तथोत्पन्नो
दिशाघ्ु विदिशासु च। रावणोपि महावीरो बिहृलं त्यञ्य मारुतिम् ॥
सास्णम्प्त्युवा चेदं रावणो रा्तसेश्वरः। सारथे मदेयप्वैनं वानरं पतितं भुवि॥
हयानां सुरमर्देन रथचक्रेण वे ददं । एषं तु वचनं श्रत्वा तो चोभे शुकसारणौ ॥
46.
७२ वास्मीकीय-रामायणम् ।
८६] रथेनौऽति-स्थः क्षिथंः नीलं पति समौ ऽद्रवत् ॥६३। [७०
अन्दकप्रतियेर ` वणिः पर-मर्म-विभेदिभिः ।
४७] क्िपम् आ-पीड्यामास नीरं हरि-चमूपतिम् ॥६४। [७९
स॒ शरौघ-समायस्तो नीर्टः परम-दारुभप् ।
४८] गिरि मख्य-गैर्छ ऽऽ रक्षोऽधिपतयेऽक्षिर्पत ।६५॥ [७२
हनू-माच् अपि तेजस्वी समा-्स्तो महा-बलः 1 [७रेषृ
४९] नीखेन सह संयुक्तं रा्षंणं वी ऽस्य बीय-्वान।2३। [७४य्
५०उ] सम्-ईक्षपाणो युद्ेष्षुः स-रोषमे इदम् अव्रवीत् ! [७३३
५१] अम्वौय(ये) तुत) इद य प्ज-धम विरजोनतः ।।९७। [प
५२उ] रावणो ऽथ महा-तेजास् तच् छुङ्ग नवभिः स्रः ।
प] आ-नघान सु-ती्णाऽैस् तद् विशीर्ण पपात ह।।६८॥ [७५
तद् विदीर्ण गिरेः शङ्खं दष्टा हरि-चपृपतिः।
५३] नीखोऽग्निर् इव जञ्वाछ क्रोधेन परवीरहा ॥६९॥ [७६
अ )}›ओःिःिःनरि1ि1िोि 2
पतितं बायुतनयं पीडयामापुराहवे । रथचक्रम्रमथितो सुष्िपातेन
वै पुरा ॥ विसंज्ञो विलो मूतस्तस्मिन्संग्राममूधेनि । १. रान
जवेनाति०° । म~राणोति° । २. रान-रीघ्रं । ३. रा-समभ्यगात् ॥
४. राज-सर्वा । ५. रा०-आदीपयामास ॥ ६. रा०-नीलो हरिचमूपतिः ।
७. रार-गिरिशृङ्गं समुत्पाय्य । ८. रा०-ग्येऽरुजत् ॥ ६. अ प्ररारफम-
संसक्तो । १०. ल०५ लर ब अप्र रार फ-रावणो राक्षसाधिपः । म~रावणाय
दुरात्मने । ११. अतः परमधिकः पाठर १-स रावणवधारं तु न चकार
मति तदा ।। १२. ल१लयरवय् प्र रार फ म-सरोषं समचिन्तयत् | १३,
ल १-तेष न्यायं महायुद्रं । लर ब अ-नष न्यायं मया योद्धं | प्र-नहि न्यायं मया
योद्धे । रार फ़-न न्यायं हि मया योद्धं । १. रा+-०घर्मविनाकृतं । ल> ब छ
ग्ररार फ-°धर्म विजानता । १५. अतः परमधिकः पाठर ०-मामपास्य
यदन्येन युद्धं युद्ध विशारद । तदनादृत्य वचनं राच्तसाधिपति्वैली ।। म-नास्ति॥
१६. रा१~व्यदारयद्विरः शृङ्गं नीरस्तं सप्तभिः दरः । १७. शा +-नास्ति ॥ १८. रा +~
विकीर्णं । १६. रा१-स वीरः ॥
युद्ध-काण्डम् । ३७ । ७८ | १७३
सोऽभ्व-कर्णान् धवान् सालं चूतांग् चाऽपि सुं -पुष्पितान्।
५४] अन्यांश् च विविधान् दक्षान् नीटञ् चिश्चेप सं-युगे ।।७०॥[७७
स तान आ-पपतः शीध्रं ठ्षांर् चिच्छेद रवणः । [७८य्
५५] नीम् अभ्याऽहनद भाते दश्ैयन्न् यस्त-खघवम्।।७१॥ [प
अभि-ष्टः शरोपेण मेषेनेर्धै महाऽ्च्टैः |
५६] हखं करताऽऽत्मनो ₹ूप ध्वजाग्रे नि-पपात हं ।७२। [७९
पाको ऽऽत्मजम् आ-छोक्य ध्वजाग्रे पयैव-स्थितम् ।
५७] जज्वार रावणः कोर्धात् ततो नीखो ननाद ह ।७६॥ [८०
ध्वजाग्रे धनुषश्च चाभ्ग्रे किरीटाऽग्रे च तं हरिम् ।
५८] स-सौमित्रिः स-सुभ्रीवो ददा रामोऽपि वि-स्पिंतः।७४॥ [८१
राषणोऽपि महा-सच्ः कपि-लघव-पिस्पितः । [८यपू्
५९ | सम्भ्रमाऽऽविषट-हदयो न किचित् पत्य्-अपद्यत।|७५।। [८४
ततर् चुक्रसु(एख)र ओ-विष्टा खन्ध-रक्षाः प्वं-गमाः।
2०] नीर-टाघव-सम्घ्रान्तं दषा राषणम् आ-हवे ॥७६।। [८३
वानराणां प्र-णादेन सै-क्रृदौो रावणम् तदा) [८४प्
2१] अलम् आ-हीरियामास दीप्तम् आगेयम् उत्-तमम्।।७७॥। [८२उ
आगेयेनाऽ्थ संयुक्तं गृहीता रावणः शरम् ।
द२] ध्वज-शीष-स्थिते नीटम् उद्-दक्षत निशा-चरः॥७८।।
१. त~ लर ब प्ररार फ-परान् । २. राज-पप्तपर्णास्तु पु°॥
३. म-शैरश् । ४. रा०-नीरं चापि जघानाशु । ५. राज~दस्तला० ॥ ६.
रा+-सोतिविद्धः। ७, रान-प्रहावर्पराक्रमः | ८. रा दें । ६. म-नास्ति ॥
१०. रा०-कोपात् । ११. म-च ॥ १२. ल लस्वञ्प्ररार फ म-राघवो
विस्मयं गतः ॥ १३. ल१ लर व श प्र-ततः श्रुत्वा्सुराविय । म्-°सुसंह्र )
१४. लप लर ब अ-रसंश्रान्ता ॥ १५. रात-अवाहया० ॥ १६, रा१-
ष्वजमूष्निस्थितं ॥
१.७ बाद्पीकीय-रामायणम् ।
ततोऽव्रवीन् महा-तेजा रणो राक्षसेश्वरः । [८५
६३] कपे छाघव-युक्तोऽसि मायया परंया युतः ।॥७९॥।
यदि स्वं रक्षसि प्राणान् मायया बानराऽधम } [८द
६४] तानि तान्य् आत्मरूपाणि वि-नन् वहू-शो रणे॥८०॥
त॑था सोऽय मया क्षिप्तः सायकोऽल्ञाऽभिमन्तितः ।
६५] जीवितं लां हि रन्ते जीषिताद् शंशपिष्यति ॥८९॥ [८७
एवम् उक्ता महा-बाहू रावणो रीक्षसाऽधिषः ।
६2] स-धाय वणम् अख्ेणं चमू-पतिम् अताडयत् ।॥८२।। [८८
सोऽख्-युक्तेन बाणेन नीखो वक्षसि ताडितः ।
2७] निर-दद्यमानः सहसा नि-पपात मही-ते ॥८२॥ [८९
पित्र-माहासम्य-सयोशाद् आत्मनश् चाऽपि तेजसा ।
६८] जानुभ्यां न्य्-भंपतद् भूमौ न च प्रागेर्व्य्-अयुज्यत ॥८५॥[९०
विनसङ्गं वानरं दष्टा दशग्रीवो रणोत्युकंः ।
६९1] रथे्नऽम्बुद-घोषेण सोमिनि समुपाद्रवत् ॥८५॥। [९१
तम् आह सौमित्रिर् अदीन-सश्चो
वि-स्फारयन्तं धनुर् अ-प्मेयम् ।
आ-गच्छ मां योधय राक्षसेन्द्र
७०] न वानरास् तवं भति-योदधुम धैई५।८६॥ [९३
स॒ तस्य वाक्य र्परिपृण-घोषं
१. राग-रक्षसाधिपः । २. त५ ल२ ब-वसया ॥ ३. ल ल
ब स प्र रार फ-तद्रधाय । म-अमोषोऽयं । ४. फ-जीविते। ५. रा--
परिर० ॥ ६. प्र रार फ म-राक्षसेश्वरः । ७. रा-चापं धनुषि ॥ 2.
रा१-पिवु्माहित्म्ययोगेन । €. रा१-चैव । १०. रा--अगमद् ॥ ११. रा.
पतितं । १२. रा१-रणैकटः । १३. रा०-रथेन मेषनदिन ॥ १४. ल
लर ब अ-यथा नरस्त्वां । १५. रा१-अहंसि । ल० ल२ ब॒ अ-अहौः ॥
१६. रा१-प्रतिपूणं° '
युद्ध-काण्डम् । ३७ । ९२ । १७५
- ज्या-शब्दम् उर च निशम्य राजा
आ-स्रा्यः सोमि्िम् अपित्र-ईन्ता
७१] चुकोप कोपाद् अपि चेदम् आह ॥८७।। [९.४
दिष्ट्याऽसि मे राघव शस्र-मागं
प्ऽऽप्ोऽन्तिकं वै विपरीर्त-बुद्े ।
अस्मिन् क्षणे यास्यसि मत्यु-खोकं
७२] सं-छाद्मानो मम बाण-जारेः ॥८८॥ [९५
तम् आह सोमिन्निर् अ-विस्मयेन
गजन्तम् उग्रं शर-चाप-पाणिम् ।
राजन् न गजेन्ति महा-पभावाः
७३ | किं कत्थसे भाकरेत-वत् खम् अद्य ।८९॥ [९६
जानामि वीयं तव॒ राक्षसेन्द्र
वछ-पतापं च पराऽन्क्रमं च ।
अये स्थितोऽहं शर-चाप-पाणिर्
७.४] आ-गच्छ पि मूढ वि-कत्थनेन ॥।९.०।। [२७
स॒ एवम् उक्तः कुपितः ससजं
रक्षोऽधिपः सप्घ-शरान सुपुङ्खान् ।
तांल् लक्ष्मणः काचन-चित्-पुद्धश्
११ १२९
७९९] चिच्छेद बाणेर् नि-रितेः सु-पत्रः।।९१॥ [२८
तान् प्रष्यं बाणान सहसा नि-त्तान्
५७दपू ] निङरत्त-भोगान् इव पन्नगेन्द्रान् । [९९प्
१. रा=-राक्षसः । २. रा०-तथेति । ३. राग-अथाभिभाष्य ॥
४. रा१-प्रप्ोऽलगामी विपरीतबुद्धिः । ५. ल० लर बं प्ररे ॥
६. रात-रणे न गर्जन्ति बरृथा हि शराः । ५. रा१-कम्यसे ॥ ८.
रा०-तेजश्च शक्ति} &. रा रार फ-मोव । १०. रार फ-विकत्थितेन ॥
११. म-सुरितैः। १२. रा२-घपुंखेः॥ १३. म-वीक्ष्य! १४. रा१फ-निराकृतान् |
१७६ वाद्मीकीय-रामायणम् ।
ववर्ष बाणांश चरिताऽग्र-मोलिर्
९ महेन्द्र-बाणाऽजनि-तस्य-वेगान् ॥(९२।। [7
स॒ बाण-वषे च ववष दिच्ये
रापाऽनुजः कामुक-सम्प्रणुरनम ।
घुरोऽधेचन्द्रो तम-कणि-महानं
७७] शरा वि-चिक्षेष न चुघुमे चं ॥२३॥ [१००
स लक्ष्मण चाऽऽ शरान् रितीऽग्रान्
महेन्द्र-वजाऽशनि-तुस्य-वेगान् 1 ˆ
संधाय चापे उवटन-पकाश्नान्
७९. | ॥ ससजे रक्षोऽधिपतेर् वधाय | (९४। । [१०२
शरान पर-चिच्छेद निशाचरेन्द्र
छिला च र्तीन् रक्ष्णम् आ-नघान ।
शरेण कारंऽग्नि-खम-पभेण
८०] स्वयम्मु-दत्तन रखाट-देशे ॥९५॥ [१०३
स॒ खक्ष्मणो राव्रण-सायकाऽऽतेन्
चचाल चापं शिथिलं परश्च ।
पुनः सं सं-जञां प्रति-रभ्य कृच्छ्राच्
८१] चिच्छेद चापं त्रिदशेन्द्र-श्ोः ॥२६॥ [१०४
१. शभ-वणैस् । २. रा१-ग्व्रासनितुव्यवेेः ॥ ३. रा+
तीव्रं । ४. रा१-०सम्प्रसृतम् । ५. ल9 लर ब अ-~करूराघच० । प्र-कृताकेच० )
रा०-ग्मटैः । ६. रा०-शरान् स चिच्छेद ततः क्षणेन । शार-नास्ति ।
७. म-नास्ति ॥ ८. रात-०णरस्वाच। ६. रा-पुघोरान् । १०. रयरम-नास्ति।
९१. रसार-नास्ति । १२. अतः परमधिकः पाटः र् -विपाटवैतस्तिकवत्सदंतैः
-जुराधेचन्द्रोपमसिहदन्तेः । शक्यष्टिनाराचशिलीमुखामरः सच्छिद्रसूचीयुख-
नैकवक्तरः ॥ १३. य ०-स' तास्तु धि । १४. रा०-तं । १५. रा५-कालानलसप्र
९६. प्र-त्रिदशेन्दरशत्रोः । १७. रा२ म-पुनश्च | १८, प्र-नास्ति ॥
पि
युद्धकाण्डम् } ३७} १०९ । ९.७७
त॑ कृत्त-चापं तिथिर् आ-जघान
बाणैस् तदा दाशरथिः रिताऽ्रेः ।
स सायकाऽऽ्तों वि-चचार राजा
८२] करच्छाच् च सं-जञां पुनर आ-ससाद् ॥९७।। [१०५
स॒ कत्त-चापः शर-ताडिताऽधः
स्वेदऽदरेगा्ो रुधिराऽवसिक्तः ।
जग्राह रक्तिं सर्हसा र्रचण्डां |
८३] स्वयम्भु-दत्तां युधि देव-शञ्चः ॥९८॥ [२०६
सै तां षिघूंमाऽनल-सन्निकाशां
वि-जासिनीं वानर-राक्षसौनाम् ।
चिक्षेप शक्तिं तर॑सा जवर्टन्तीं
८६ सोमित्रये राक्तस-राष्टर-नार्थः ॥९९॥ [१०७
दीप्यमानां रघु-नन्दनस् तां
जघान वाणैर् अनल-प्रफ़ारैः ।
तथाऽपि सा तस्य विवेश शक्तिर्
८५ युजाऽन्तरं दाशरथेर् तरि-शालम् ॥१००॥ [१०८
रक्तया तया व सोमिनिस् ताडितंश् चं स्तनाऽन्तरे |
शा सजा ७००५५ न
१ ल१ लर ब-तथा । म-ततो ॥ २. रा१-०पीडि० । ३, ल लर ब
तअप्ररार फम-मदषद्र॑ । ४. रा-परमप्र । ल१लरबञ्म्र रार-ज्सा
सुचण्डां ॥ ५. ल१ लर वद प्र-ततः सधू० । £. रा^-० रयूथपानाम् । ७,
ल१लयरवश्रग्र-स महोज्वलं च । रार फम-तदहसाज्व० । 2. स^
°राष्ट्ूराजः । म-°सलोकनायः । ६. अनः प्रमधिकः पाठटः-म-आआपतन्तीं
ठु तां शक्ति गृहीत्वा हनुमान्कपिः ॥ १०. रा-क दीप्य । ११. रा
°प्रतपिः ॥ १२. ल१ लर वञ्चमप्ररार फस । १३. ल०लरबश्चप्र फ
°: स } श म-नतस्तु।
१७८ वार्पीकोय-रामायणम् |
८६] विष्णोर् अ-चिन्त्य स्वं भागम् आत्मानं सम्पवि-्मरन्। [१११
1] पपात भूमो सदसा छिन्न-मूख इव द्रुमः ॥१०९॥ [र
विसंज्ञं पतितं द्रा सोमिभि राघ्षसेश्वरः ।
८७] अव-तीयै रथाव तूर्णम् अभिदुद्राव रक्ष्मणम् ॥९०२॥ [7२
ततो दानव-दप्रः सोमिनि देवकण्टकः |
८८] विष्णोर् अ-चिन्त्यो यो भागो मातुं देहम आ-स्थितः ।
तं पीडयित्वा बाहुभ्याम् अ-प्रभुर छडनेऽभवव ।१०३॥ [११२
८९]स ते ग्रहीली बाहुभ्यां चिन्तयामास रावणः
हिमवान् मन्दरो मेः कैासो ग पहा-गिरि
९०] शक्यो भुजाभ्यां सबन त् अथं राघवाऽनुन ९०५ [९१०
एतस्मिन्न् अन्तरे वीरस् त्वरा-वान् मारूताऽऽत्मनः । [7
९१] आ-जनघानोरसि व्य्-ऊढे वज-वेगेन मुष्टिना॥१०५॥ [११३३
तेन युष्टिप्रहारेण रावणो भीमविक्रमः । =.
९२] जानुभ्यां न्य-अपतद् भूमौ चचाल नि-पपात च॥१०६।।[११४
विसंज्ञं रावणं दृष्टा सम्-अरे भीम-षिक्रमम्।
९३] ऋषयो वानरोर् चैव नेदुर देवाच् च सेर्धराः ॥२९०७॥ [१९६
न न ~ न न 0 ५ १
म
१, रा१-अत्मनः । २. गा रार फ़ म-प्रतिसंस्मरन । ३, स्राखा-
साधारणः प्राचीनग्रक्षप इव ० । ४.रा) लमलदरवबबयप्रफम-
नास्ति ॥ ५. ल१ लर बच्प्ररार फ म-अथेनं मागस्वु समग्रो ॥६. प्र
रार फ-तं ग्रदीत्वा तु। ७ प्र-राक्षसः । ८. प्र-मन्दरो वा महामेरुः । रा ६
फ-०वान्मन्द्रः रलः । ६. रार फ-महावलः । १०, ल १तरबव चअ म
नास्ति ॥ ११. रा१-लक्ष्मणं तु ततः श्रीमाज्जषृकष॑तं स मारुतिः । १२. रा+-
°वज्रकस्पेन ॥ १३. रा१-जाठभ्यामगमद्भूमिं मुमोह प्रचचाल च । अतः
परमभिकः पाठः--रा१-ऋअस्येः सनेत्रश्रवशोवेवाम रुधिरं बहु ॥ १४. ल.
सर्च अराक्षस । १४५. रा१-दानवाद् । १६. रा. -हषिताः । लप लर
बरश्यरा२र फ म्-सासुराः॥
कक +
युंद्ध-काण्डम् । ३७ । ९१६ । १७९
हनु-मान. अपि तेजस्वी लक्ष्मणं शभ-छक्षणम् ।
९८] आऽनयद् राघवाऽभ्यारं बाहुभ्यां परि-ग्र् संः 1९०८ [११७
वायु-ष्ूनोः सुदहेत-खेन भक्तया परमया च संः।
९५] अ-कम्प्यो ह्च अपि शरच्रूणां रषु-तखं सव्य्-अदशैयत् १०९[९१८
सा समुव-खज्य तं॒शक्तिः सौमित्रि युद्ध-दर्मदम ।
९.६] रावणस्य रथे तस्मिन् स्व-स्थानं प्रत्य-अपद्यतं ॥९९०। [९९९
रावणोऽपि महा-तेजाः प्राऽऽप्य सं-ज्ञां म्टाऽऽहवे 1
९७] ओं-द्दे नि-रितान् बाणान् पग वि-पुं धतुः ९९९।[९२१
आ-्स्तः सं वि-शषस्यश्च् च लक्ष्मणः शङ्ज-घूदनः।
९८] विष्णोर् भागम् अचिन्त्यं चं आत्मानं तत्र सो ऽस्मत् १९२[१२०
एतस्मिन्न अन्तरे वीरो दृषा रवण-विक्रमम् ।
९९] छक्ष्मणं च समा-श्वस्तं सेन्यं च मुदितं पुनः ॥९९३॥ [प
नि-पाति्तनां वीररंणां वानराणां महा-चमूम् ।
९०० ष्टा रामो रंण-गतःपत्य-जयाद् रावणं युधि ` ॥९९०॥ [१२२
अथेनम् उपरसं-गम्य हतु-मान् वाक्यम् अब्रवीत् ।
१०९] मम प्रष्टं समा-रुह्य जहीऽम पापराक्षसम् ॥११५॥ [१२३
१६ ३8
प] श्चुता हनू-मतो वाक्यं युक्तं रामोऽनु-चिन्त्य च ।
१. ल१ लसर्बश्चप्र रार फ मवे ॥ २, रा०-सुकृत्येन । ३.
तल१लरबच् प्र फ-वरः । ४. राऽ~रात्रुणाम्रकंपोपि घुत्वमगमत्कपेः ॥
८. रा-समुत्छञ्य च सा । £, गर फ-ण्दुजयम् । ७, यान-पुनरागमत् ॥
८. अतः परमधिकः पाठः-रा१-पुनश्च स्वरथे स्थित्वा रोषपर्याङ्खलेक्तणः ।
६. ल०१ लर ब अ-पुमोच । १०. राञ-जग्राह च महद् ॥ ११. रा१-
०स्तर्व । १२. रा--स्वं स्प्रत्वा स्वस्थतरोभवत् ॥ १३. रा^- °तित-
महावीरं । १४. रा१-रणे तस्मिन्नमिदुद्धाव रावणम् ॥ १५. ल१ लर ब्म
रार फ-जद्येनं ॥ १६. यार फ-रासो दादारथिस्ततः । °
१८० वाद्मीकीय-रामायणम् ।
एवम् उक्तस् तथेत्य् उक्ता समा-रुद एव-गमम् ।९९६।।[१२'४
१०२] राघवः समराऽमर्षी इन्तु-कामो निर्ञा-चरम् । [प
रेराघ्रणम् इवेन्धरस् दुं हम्-वैन्तं समा-स्थितः ॥९९७।।[९२४प्
१०३] अथ तं रपण सं-ल्ये ददश पनुजाऽधिपः । [९२५
तम् आ-खोक्य यहा-तेनाः प्रस्य्-जयाद् रघु-नन्दंनः ।
१०८] वरि-रोचनम् इव कृदो विष्णुर् अभ्युद्यताऽऽयुधः॥९१८।।[९२६
ज्या-शब्दम् अथ कुवैन् स॒ वज-निष्पेष-निस्वनम् ।
१०५] गम्भीसोदग्रया वाचा राक्षसेन्द्रम् उवाच ह ॥११९॥| [१२७
तिष्ठ विष्ठमम ल्वंदहि रला भि-प्रियम् इट्स् ।
१०६] कं नु राक्षस-शादैख मतो मोक्षम् अवाऽसप्स्यसि।*२०।।[९२८
यदी ऽन्द्र-बेवस्वत-भास्वरान् वा
स्वयम्यु-वेन्वानेरष्ं इश्वरं च ।
गमिष्यसि त्वं दशकवा दिशो वाँ
१०७] तथाऽपि नैवाऽद्य वि-पोक्ष्यसे सम् ।९२९॥ [१२९
यज्ञ् चेष श्त्या नि-ढतस् याऽ
वि-षादम् आऽगातं सहसाऽभि-पन्नः। [२३०प्
स॒ एव रक्षो-गमण-मरस्दु-भूतः (९३०३
१०८] प्रधक्ष्यते वै तव॒ सेन्य-कक्षम् ॥९२२ [प
१०९ ] राघवस्य षचः श्रुता ` राक्षसेन्द्रो महा-कपिम् ।
११०३] आ-जयान शरस् तीक्ष्णैः फौटवेन्वानरोपमेः ॥९२३।[ ९३२
1 11 म ता जण म भ > १
00
१. रा२ फ-° कामस्तु रावणम् । २. रा१-स । ३, प्र-०मन्तमिवास्थितः ॥
ध, रा१-रथस्थं | ‰. राञप्रदुद्राव च राघवः ॥ £, ल० लर ब-अपि ॥ ५७,.
अ~गत। । ८. ल१ लर ब अम-त्रगं ॥ ६. ल१ लर बश्च प्र रार
फ-०नरराकरन्वा । ९०. ल~ लर व ख-~व ॥ ११. रा--य एष । १२ २1५
¶कच्छ्रद्विषादं ॥ १३. रा०-कालनटठ्रिखोपरैः ॥
युद्धकाण्डम् । ३७ । १२९. । १८१
राघवं वहतस् तस्य ताडितस्याऽपि सायकैः ।
९९१] स्वभाव-तेजो-युक्तस्य भूयस् तेजोऽभ्य्-अवधत।।१२८।।[१३३
ततो रामो महातेजा रष्रणेन कृत-णम् ।
११२] द्रा पएवग-ादृछं क्रोधस्य वशम् अभ्य्-अगात् ।*२५ ॥ [१३४
तस्याऽभिसं-गस्य रथं स-चक्रं
साऽश्वध्वजं अर् पहा-पताकम् ।
स-सारथि चाऽशेनि-तुस्य-षेगे |
१९३] रामः प-चिच्छेद ररः सु-तीक्ष्णेः ॥।१२६। [१३५
अथेन्द्र-शछ्व तरसा जघान
वाणेन वजाऽशनि-सन्निभमेन ।
भुनाऽन्तरे व्यूढ-सुनात-रूपे
१९८] वज्रेण मेर भग-वान् इवेन्द्रः १२७ [९३६
यो वजवेनीऽशनिसन्निपातेर्
न॒ चुक्षुभे नाऽपि चचार राजा।
स राम-बाणाऽभिहतो व्यथाऽऽतेन्
१९५ | चचा चापं च मुमोच वीरः ॥१२८॥ [१३७
से विहरं त॒तं सम-दकष्य रामः
समा-ददे दीप्रम अथाऽर्थ-चन्द्रम् ।
तेनाऽक-वणं सदसा किरीर
११६] चिच्छेद रक्षोऽधिपतेर् महाऽऽस्मा ॥१२९। [९३८
१. रा-तेजो व्यव ° ॥ २. अतः प्ररमधिकः पाठः-रा+-हनूमानपि
तेजस्वी उयवधेत महामनाः । विद्धो वेगेन महता शरैरग्निशिखोपमैः ॥
३. रा०-सुचक्रं । ४. रात-चापि । म-वाथ । *. सा~-सारानिखङ्गखटं ॥
६. रा१-शरेण । ७. ल० लर व अ प्र-व्पूढशिलादुरूषे ॥ ८. रा स-
वृज्रपातारानि° ॥ ९. रा०-षुविङ्लं । १०. रा प्र-प्रसमीक्षय ॥
१८२ वास्मीकीय-रापायणम् ।
ते निषिषाऽऽसीषिष-सन्निकाशं
रान्ताऽचिषं सूर्यम इवाऽश्र-रूदधम् ।
गत-त्रियं कत्त-किरीट-कुण्डले
१९१.७] प्रोवाच रामो युधि राक्षसेन्द्रम ।।९३०।। [९३९
कृतं त्वया कमं महत सु-तीवं
हत-पवीरश् च कृतस् तयाऽदहैम् ।
` तस्पात् परिश्रान्तम् इव व्यवस्य
९९८] न तवां शरैर मत्यु-पथं नयामि । ।९३१॥ [१९०
स॒ एवम् उक्तो हत-मान-दर्पौ
निकृत्त-चापः सशरः स-शुटः ।
शोकाऽदितः कृत्-महाकिरीरो
११९] विवेश खं सहसा गतश्रीः ॥*३२। [९५२
तस्मिन् प्र-विष्टे रजनीचरेन्द् |
महा-षछे दानव-देव-शत्रौ ।
हरीन. वि-शस्यान् सह रक्ष्पणेन
९२०] चकार रामः परमाऽऽहवाऽग्रे ॥९३३। [९४३
तस्मिन् प्र-भग्रे अिदशेन्द्र-श्ो
१. ल, तर ब अ प्र-इवावरुद्रं । २. रा०-"किरीय्देरा ॥ ३. ल० लर
व अ प्र-त्वयाय । ४, अतः परमधिकः पाठः-रार-विमृश्य राघवो बुद्धा
संचिन्त्य च पुनः पुनः । बुद्धिपूवे तु काङ्कत्स्थो नावधीद्रावणं तदा ॥ हितं
संचित्य सीताया आत्मनश्च महामतिः; । नावधीद्राक्तसं तस्मान्करद्धश्वैन-
मुवाच ह ॥ अभिजातं बलं शौर्यं यशो धमेश्तपः श्रुतिः । मैथिलीं हरता
मूढ सतै ते विफलीकृतं ॥ निरस्य रावणं युद्धे भत्सेयित्वा सुहुमेहुः । प्रहस्य
राघवो वाक्यं पुनयेेदम्रैवीत् ॥ त्वाहमेकाकिनं द्रा कार्णाचचैव टुमेते ।
नाहं त्वां प्रवधिष्यामि तस्माद्रच्छं निशाचर ॥ म-अनुजानामि गच्छं त्व-
मिदानीं बाणपीडितः । प्रविश्य लंकामाश्वास्य श्वः पश्यसि बलं मम ॥
युद्ध-काण्डम् ! ३८ ! ५ । १८३
भुराऽपुरा भूत-गैणा दिङ् च । [९४४
स-सागराः सषिपहोरगाज्् च [१४०
९२९ नर्नन्दिरे विद्ध-गणाञ्च् च स्वे ॥९३४।। [प
इत्थं रामणे यद्-काण्डे रावण-मङ्गो नाम सप्तत्रिंशः सगैः ॥३७॥
[व-३७]= [ अष्टातिशः सगः ] = =दा-६०]
स ॒प्र-विद्य पुरीं ठङ्ं राम-बाण-बेखऽदितः ।
९] भग्र-दपस् तथां राजा अभूव व्यथितेन्द्रियः ।।१। [१
मातङ्क इव सिंहेन गरुडनेव पन्नगः ।
२] अभि-मूतोऽभवद् राजा राघ्षेण पहाऽऽत्मना ॥२।। [२
ब्रह्म-दण्ड-पकाशानां षिद्यत्-सद्श-वर्चसाम् ।
३] स्मरन् रायव-बाणानां विव्यथे राक्षसेश्वरः ॥३॥ [३
स काश्चन-मयं दिव्यम् आ-श्रित्य परमाऽऽसनम् ।
द] अवेक्षमाणः सचिवान् रावणो वाक्यम् अव्रवीत् ॥४॥ [४
सवं तत् खलु मोघं मे यत कतं परमं तपः,
१. भ्र-०गणदिकश् । २, ल तर वं अ-समागताः । ३. अतः
परमधिकः पाठः--ल१ ल्व य भ्र रार फए-चचाल मूरभूतचराचरस्य बलाबलं
रावणरामयोश्च । पराजयं चापि जयं च रामो दशाननश्चापि विवेद नैव ॥
४. ल५ लर बरार फ़-अज्ञासिषुः । ‰. प्र-वानररक्षताश्च॥ £. म-नास्ति।
७, फ़ म-नास्ति । ८. रा लर ब प्रटेकाकांडे | फ म-युद्धपर्वणि ॥ ६. रात
बाणभयादितः। १०. रा म-निश्वसन्वे तदा ॥ ११ म-°रातेजसाम् । १२. रा१-
म-राक्षसाधिपः ॥ १३. राञ-निरीक्ष्य माणः ॥
९८९ वास्मीकीय-रामायणम् 1
५] यद् इन्द्रेण समानो ऽहं मानुषेण परा-जितः ॥५॥ [५
पुरामे ब्रह्मणा भक्तं तद् वचस् समुपस्थितम् ।
द] पानुषेभ्यो वि-जानीदहि भयम् इत्य् एव तत तथा ।६।| [६
देव-दानव-गन्धर्वर् यक्ष-राक्षस-पन्नीः 1
७] अवध्यत्वं मया प्राऽभ्परे परिभृतास् तु मानुषाः ।।७॥ [७
यच् चाऽपि हिमवच्-छुद्धे करदो नन्व्र अभ्य्-अमाषत्।
<] तस्यैव तल्य-वचनैर अव-रुद्ा हि मे पुरी ॥<८। [प
तयोर् महाऽऽत्मनोर् वाक्यं नाऽन्यथा तद् पि साम्पतम्।
९] सत्ये वि-भीषणेनोक्तं यच च वाक्यं महाऽऽत्मना ।(९॥ [प
तद् इदं माम अनुप्राऽऽप्ते विभीषण-वचः छभम् । ॑
१०] तैस्य परथुक्त-वाक्यस्य नाऽन्यथा याति साम्प्रतम् ९० [7५
मया दर्षवोतंसेकाद् अन्यथा चिन्तितं तदा।
११] तद् अन्यथा परिगतं मम ॒दौरास्य-चेष्टितैः ॥९९।॥ [ए
९२य् ] नाऽति-भारोऽस्ति दैवस्य पौरुषे नियता मतिः ।
प] देव-पौरष-संयोगात् सिद्धिर् नित्यम् अव्राऽऽप्यते।।१२।। [प
सन्ना यवन्तु रश्चन्तु नगसं मे समन्त-तः।
१३] राक्षसाश चैव तिषटन्तु पुर-गाः पुरूरु ॥१३॥ [१२ `
स॒ चाऽरतिम-दर्पोऽ्य देव-दानष-दर्षहा ।
९४] ब्रह्म-शापाऽमिभूतन् च कुम्भ-कर्णो वि-वोध्यताम् | ९.४।। [१३
सम-अरे जितम् आत्मानं अहस्तं च हतं रणे
१५] ज्ञाल्ा रक्नो-वछं भीपरप्र आदिदेश मदा-वरः ॥१५।। [२४
द्रारेषु य्व क्रियतां प्राक्ारज् चाऽभि-रताप्र \
१६] निष्रा-वर-सथाभ्रिष्ठः कुम्भ-कर्मो तरि-वोध्यताम् ।*६।। [१५
अत आरभ्य ३९्-गरशेकरं यावन् नारस्ति॥ ४. लत्लरवद्प्रफम्-
नास्ति ॥ ५. प्र-नास्ति ॥
[५
मेनाम ज
युद्ध-कांण्डम् । ३८ । २८ | ९८८
सहि सं-ल्ये महा-बाहुः कुम्भ-कणेल च राक्षसः ।
१७] वानरान् राज-पु्ो च क्षिप्रम् एव हनिष्यति ॥१७॥ [१८
राप-वाण-निरस्तानां स॑-य्मेऽस्मिन् द्ु-दारुणे । ।
१८] वि-घमिष्यति नः क्षिपं कुम्भ-कर्णो महद् भयम् ॥१८॥ [२०
नव सप्त दशाशष्टौ च मासान् स्वपिति राक्षसः [९६
१९] तै वि-वोधयत किय कुम्भ-कणं महा-बटम् । [पि
कुम्भ-कणेः सदा रेते भूढो ग्राम्य-पुखे रतः ॥१९॥ [१९
२०] किं छरिष्याम्य् अहं तेन शक्र-तुस्य-बरेन हि।
इशे सं-श्रमे पोरे योऽभयाय न कल्पते ॥२०॥ [२१
२१] तेऽपि तद् वचनं श्रुत्वा राक्षसेन्धस्य राक्षसाः)
जग्युः परम-सम्भ्रान्ताः कुम्भकर्ण-निवेशनम् ॥२१।। [२२
२२]ते तया तु समा-दिष्ा राक्षसा भीमविक्रमाः ।
. गन्धान् माद्यं तथा पानं मक्त्य चाऽ ऽदय स-तराः॥२।। [२३
२३] आ-साद्- भवनं तस्य षिविद्धस् ते तृपाऽऽज्ञया ) [पि
तन् ध-विश्य महा-द्रारं खव॑-तौ योजनाऽऽयतम्।२३।।
२४८] कुम्भकण-शरहं रम्यं पुण्यगन्धं छवि दुभम् । [२४
वि-वोधयन्तस् ते सवे तस्थुस् तस्य मह्म-ग्रहे ।२४॥ [प
२५] तस्य॒ निश्वासवातेन कुम्भकर्णस्य रक्षसः
राक्षसा वक्-वन्तोऽपि स्थातुं नाऽश्क्नुर्वस् तदा ॥२५॥ [7
२६] कुम्म-कणस्य नि-श्वासेर अवधूता महा-बखाः ।
यतमानाश् च इच्ट्रेण तत् ते प्र-पिविद्यर् गृहम्।॥।२६॥ [२५
२७] सम्प्र-विश्य तदा रम्यं ग्रहं काञ्चन-कुष्टिमम ।
दट्यर् नेक्रैत-व्याप्रं शयानं भीम-यिक्रमम् । [२६
२८] ऊष्वयोभाऽचित-तुं श्वसन्तम् इव पन्न-गम् ॥२७॥
वि-श्रामयन्तं नि-श्वासैः शयानं पिशिताऽ्नम् । [२८
१.मननास्ति॥
ट्ट वाल्पाकाय-रापायणमय ।
२९] भीम-पाण-वरे भीम पातार-विपुखाऽऽननम् ॥२८॥ [२९प्
ते तु तं विकृतं सुप्र वि-कीणम् इव पर्वतम्! `
३०] कुम्भ-कणं महा-निद्रे प्-सुप्र बोधयिष्णवः ।॥२९॥ [२७
ततः; परि-हिता गां राक्षसा भीम-विक्रमाः । [४२
३९ नीखाऽञ्नचयाऽऽकाराः कुम्भकर्ण-समीप-गाः॥२०॥ [४४्प्
तत्रोपे-जहः क्षिपं ते कुम्भकर्णाऽग्र-तस् तदा ।
३२] भक्ष्याणां मेरू-सङ्ाशं राजि परम-तपिणाम् ॥२१। [३१
मरगाणां पदिषाणां च वराहाणां च सं-चयम्)
३३] चक्रुर् नेग्रत-शा्दूखा राशिम् अन्नस्य चाऽद्रुतम् ।।३२॥ [३२
ततः शोणित-कुम्भांश् च पथ्यानि वि-विधानि च)
३४] पुरस्तात् कुम्भ-कणैस्य चक्रुस् तिद श-शजषः ।।३२॥ [३३
छिदं चं पराऽ्थैन चन्दनेन सु-गन्धिना।
३५] वैश् च छादयापाघुर मास्य-योग-सुगन्धिभिः।।३५।। [३४
धूपं सु-गन्धं सखजुस् तुष्टुवुश च पर-तपम् । [३९प्
३६] कुम्भ-कणं महा-निदरं बोधनाय प्र-चक्रिरे ॥३५॥ [५
जछ-दा इव चोन्-नेद्र् यातु-ानास् ततस् ततः । [३५३
३७] बिभिदुश चाऽस्य गाजाणि निघन्तो व्य्-अनदंस् तथा।।३६ [1५
अथ खिन्ना न रेङ्कस् ते तत-प्रबोधाय राप्तसाः ।
३८] ततो गुरु-तरं यतं दारुणं समुपाऽक्रमन ॥३७॥ [४५
रङ्धांश् च पूरयामाघुः शशाऽङड्-सहश-पभान् ।
३९] तुभं युगपच् चाऽपि नेदुर भृशम अमर्षणाः ॥३८॥। [३६,
नेदुर् आ-स्फोरयामाघरुग् चिध्वेडुश् चैव रास्नसाः।
०] कुम्मकर्ण-विबोधाऽथं चक्रुर् च ति-पुडं स्वनम् ॥३९। [२३७
उष्रर्न् खरान् हयान् नागान् जघ्नुर् दण्डकशाऽङ्कशे ¦ ।
` १. रातत्ाप्याजदः ॥ २. ल ल२ बं-लेपुश्चेव ॥ ३, प्र रारू ॥
४, शंष-तान् । ४५. रा१-नास्ि ।
ुद्ध-काण्डम् । ३८ । ४८ । १८७
४९] मेरी-ग्-मरदंग् च सर्व-पाणेर् अवादयन् ।(४०॥ [४१६
नि-नघ्नुञ् चाऽस्य गाजाणि म्हाकाष्ट-तां (ता) केः
४२] ुद्ररैर् युसङेश् चैव सर्थ-मणं-समुदतैः ॥४९॥ [४७
ते शङ्क-मेरी-पुरज-पणादम्
आस्फोटिताऽऽक्वेडित-सिह-नादम् ।
दिशो द्रवन्तम् भि-दिषवं मन्तः
३ श्रुत्वा विहगाः सहसा निपेतुः ॥४२।॥ [३८
यदातु तेः संनि-नदैर् महाऽऽत्मा |
न कुम्भकर्णो बुबुधे प्र-सुप्नः।
तदा सु्ण्डीर् मुसखानि चैव
द] ्षो-गणाम् ते जगृहुर गदान् च ॥४२। [३९
ते रोल-शृङधैर् म॒सेर गदाभिर्
वक्षस् तलैर मुदरर-युषिमिर् च।
सुख-पसुप् मुषि कुम्भ-कणं
५] रक्षास्य् उद्-अग्राणि तदा नि-नप्तुः ।|४२॥। [४०
तेन शब्देन महता ल्ट सम्परि-पूरिता ।
४द] स-पर्वत-वना सवां सँ चँ नेव व्यू-अवुध्यत ॥५५॥ [४८
ततः सहस्चमेरीणां य॒गपत सम्-अहन्यत ।
७] मृषट-काचन-कोणानाम् आ-सक्तानां समन्त-तः ॥८६। [४९
एवम् अप्य् अति-निद्रस् तु यदा नैव व्य्-अवुध्यत ।
४८ | शापर्वर्यस् तर्था सुप्तस् तदा करुद्धा निज्ञा-चराः ॥४७।। [५०
ते तु कोध-समाविष्टः स्वै भीम-पराऽऽक्रमाः
यि
० ~ ~ ~~
१. रा१-महद्रिः कूटमुद्ररः। लन्लरब च प्र-०काष्ठकडंगरेः । २. रा.
° प्राणैः समन्ततः 1३. लतलरब अ प्र-नास्ति॥ र. रा¶-वियदुत्रवन्तः। म-विय-
दुत्र ° ॥ ‰. अ-संनिरतर् ॥ ६. रा१-सवाभिपू० । रा२ फ़ म-सम्प्रतिषू° ।
५. ल१ लर ब-नतु॥ ८. रा१-शापवद्रतया ॥
युद्ध-काण्डम् । ३८ । ६६ । ९८९
दिव्या दिव्येर् अरं-करिर् दिव्य-धुपेन पूपिताः |
५९] दिव्य-गन्धाः सु-गन्धाश् च चिक्रीडरं भवनोत्तमे ।\५८॥ [प
ताश् च स्वा विशाछाऽक््यः सर्वाः काथचचन-सप्रभाः ।
६०] स्वा रूपगुणोपेताः सर्वाऽऽभरण-भूषिताः ॥५९॥ [प
स्वा विस्तीर्ण-नघनाः सवौ; पीनपयोधराः ।
६१] सवः कम-पत्राऽक्ष्यो नील-कुधित-सूधंनाः ॥६०॥ [ए
तासां नृपुर-श्ब्देन येखखानां सखेण च॑ ।
६२] गीत-वादित्र-शब्देन स्वरेण मधुरेण च ॥६९॥ [प
दिथ्येन चैव॒ जओैन्धेन स्पेन पि-विधेन च।
2३] वि-बुद्ः कुम्म-कर्मोऽसौ मीमारऽक्षो भीम-विक्रमः।६२॥ [प
स॒ हन्यमान च महीध्र-रकषैर |
अ-चिन्तयंस् तांस् तुमुख-पदहारान् ।
निद्रा-क्षयाव् शुद्-बल-पीडितश्् च
[| वि-जुम्भमाणः सहसोवे-पपात ।॥६३।। [५७
महा-सुजो वाघुकितक्षकाऽऽभौ
विक्षिप्य वीरो गिरि-भृङ्-सारौ ।
वित्य वक्तं वडवा-मुखाऽऽभं
2४] निश्ा-चरोऽसो वि-कतं व्य्-अजुम्मत् ॥६५।[५८
वि-जम्भमाणोऽति-वटः प्रत्य्-अबुध्यत राक्षसः ।
६५५ नि-श्वासश् चाऽस्य सं-जज्ञ सं-वत्तंक ई्वाऽर्नलः ।६५॥ [६०
तस्य सं-जुम्भमाणस्य वक्रं पातार-सन्निभम् ।`
६६] ददशे मेरुमृङ्ाऽग्रे दिवा-कर् इवोदिर्तः ॥६६॥ [५९
न 17
१. यारम-नस्ति । २-लन्लसर्वच् म्र रारफ म-क्रीडन्त्यो॥ ३. ल
लस्वश्मप्र-नास्ति॥४. रा०-मीमदरनः। लम१तरथ्व दपर फ़-मीमपराक्रमः॥
५. रा०-शषुतरिपी° ॥ £. रा१ ल१ लर ब-निलः॥ ७. रार-विजंममाणं
तद्रकरः पतार्तरूसतनिभम् । ८. रा १-०करमिवोदितम् ॥
९१९.० वास्पीकीय-रामायणम् ।
दीप्रताश्राऽऽस्यजिहृस्य विद्युत्-सद्सं-पकष्मणी ।
६७] भीमे नेते ग्य-अद्र्येतां दीप्ताव् इव महाग्रहौ ।६७॥ [६२
रूपम् उत्-तिष्टतस् तस्य कुम्भ-कर्णस्य सं-भो
६८] तार्पोऽन्ते सप्र-खोकरस्य॒मेघस्येव विवर्षतः ॥६८॥ [६१
ते सपुत्या(द्-स्या)प्य भीमाक्षं भीप-रूप-पराऽऽ क्रमम्
७२] राक्षसाम् स्वरिता जग्मुर दशग्रीव-निवेशनम ॥६९॥ [८५
प्र] तेऽभि-गम्य दशष-ग्रीवम् आसीने परमाऽऽसने ।
ऊचुर् बद्धाऽञ्जटिपुयाः सवं एव निशा-चराः ।॥७०।। [८६
७३] प्रबुद्धः कुम्भकर्णो वै राता ते राक्षसम ।
यथा ते नेव निर-यातु द्रक्ष८क्ष्य)स्य् एनम् इदाऽऽगतम् ७५८७
७.४] रावणस त्व् अव्रवीद् हृष्टो राक्षसान् राक्षसाऽधिपः ।
द्रष्टुम एनम् इरैच्छामि यथा-न्यायं चं पूजितुमं ।७२॥ [८८
७५] तथेत्य् उत्का च ते सव पुनर आ-गम्य राक्षसाः ।
कुम्भ-कणेम् इदं वाक्यम् ऊचू रावण-चोदिताः ॥७३॥ [८९
७६ द्रष्टुम् इच्छति राजा लां सवं-राक्षस-पुडवः ।
गमने क्रियतां बुद्धिर् भातरं संम्प-दषेय ॥७५।। [९०
७७] कुम्भ-कणेस् तु दुर-धर्षो घातुर आज्ञाय शासनम् ।
तथेत्य् उच्छा महा-वीयेः शयनाद् उत्-पपात ह ।७५॥ [९१
७८ | प्रक्ञास्य वदनं हृष्टः सान्तः परम-भूषितः ।
पिपाघुस् त्वरयापास पानं मद-समीरितम् ॥७६।॥ [९२
तन 9
1 ए त (न 1 त
१.रा२-०समप्रकारिनी । २. ल० लरवय्ममप्र रार फ म-मीमे ददश-
तनत्रे ॥ ३. रार~रक्षसः । ४. रा>ल१लरव अप्र रार म-तपति
सवलाकस्य । ५. अतः परमधिकः पाठः--रा०-तष्टिनि्रं ततो स्तः कषा-
यीकृतलोचनम् । विह्वरत्छवेतो दृष्टि तालुवाचच निशाचरान्
६. रा" म-०्कर्णोऽसो ॥ ७. प्र-चमूपतिं ॥ ८2. रा+ मतु! &€. म-
नास्ति ॥ १०. रा१-वु्री रावणं च प्रह ॥ ११ म-आज्ञमवाप्य च ॥
युद-काण्डम् । ३८ । ८५ । १९१
७९] ततस् तु त्वसितास् तस्य रक्षसा रावणाऽभऽज्ञया।
मद्यं भक्ष्यं च विविधं क्षिपम् एवाऽऽनर्यस् तदा ।७७॥ [९३
८०] प्र-दर्षणाऽथं मनसो दीप्ताऽऽस्यो रक्त-खोचनः ` । [प
८१३] आ-ददे क्षुधितो मांसं शोणितं त्षितोऽपिषत् ॥७८।।
८२पू ] मेदः-कुम्भांग् च मं च पपौ शक्र-रियुस् तदा । [६
सल्ल-कर्णान् स-नठरान महिष्यान् शूट्य-यैदरान् ।
प] ष्टौ प-शतान्य् एव पुरुषान् एक-विंशतिम् ।।७९॥ [ष
सं-युज्य स॒ महा-कायो दवाऽभिर् इव तु तृणम्,
प] कुम्भ-कर्णो महा-बाहूर् गमनायोपचक्रमे ॥८०॥ [1
ततस् तृष्ठम इवं ज्ञाता सम-दयुस् ते निशा-चराः !
८३] शिरोभिल् च पर-णम्येनं सतः पर्य्-अवारयन् ॥८९।। [६५
स॒ सर्वान् सान्वयामास नेकतान् नैतऋतर्षभः ।
.८८] बोधनाद् विस्मितश्च चाऽपि राक्षसान इदम् अब्रवीव्॥।८२ [६७
किम-अ्म् अहम् आ-गम्य भवद्भिः प्रतिबोधितः ।
८५] कच्-चिच् च ऊुशटं राज्ञो भयं का नेह कि-चन ।।८३।। [६८
कच्-विद् राक्षस-रानस्यन ख्व् अप्रियम् आतम् । [1
प] न ह्च अस्पे कारणे सुपे प्र-बौपयति माम् इह ॥८४॥ `
पि] तत॒ कथ्यतां यथाऽथंन मव-पवोधन-कारणम् ! [७१
१. रा-एवोपपादयन् ॥ २. अतः प्ररमधिकः पाठः-रा०-महिषाणां
बराहाणणं मांसं मद्यं च सत्कृतं ।। ३. अतः परमधिकः पाठः-- रा५-भुक्त्वा
चाज्नं बहुविधं किचि प्र ६वाभवत् । पीत्वा षटसहसं च तथा मुक्त्वा
सुभोजनम् ॥ ४. य १-सवराहान्समदिषान्छुजरान्शु्पैठरान् ॥ ५. रा१-एतत्सं |
भ्य सुमहत् महादावागिनिवत्तृण ॥ &. ल० लरवश्च प्र रार म~इति ॥
७. रार-प्रहसन्त् ॥ ८2. अ-अल आरभ्य < ध-दह्षयरेकस्य प्रथमपादं यावन्
नास्ति ॥ £. रा०-तदख्याताद्य तत्वेन ! म-°तां यथातत्त्वं । १०. ल १ लद
घप्र रार फ म~मम बोधन
९९२ वास्मीकीय-रामायणम् |
अथवा ध्वम् अन्येभ्यो भ्यं पेरम-दारुणम् ।
८६] यदु-अथं त्वरितैः सवैर भवद्िः प्रति-बोधितः ॥८५॥ [६९
अद्म राक्षसराजस्य भयम् उत्-सादयाम्य् अहम् ।
८७ | पातयिष्ये महेन्द्रं वा मक्षयिष्यामि चाऽन्तकम ॥८६॥ [७०
एवं बरुवाणं सं-रब्धं कुम्भ-कर्णम् अरि-दमम् ।
८८] यूपाऽक्षः सचिवो राज्ञो बद्धांऽअजरिर उवाच ह ॥८७॥ [७२
८९पू]न नो देव-छरतं फि-चिद् भयम् अस्ति निक्ा-चर । [७दपू
गन्धर्व-दानवेभ्यो वा कुतः पतग-भोगिनः ।
९०] यादरौ मानुषाद् राज्ञो भयं घोरम् उपस्थितम् ॥८८।। [७४
वानरैः पताऽऽकरिर् रुडमा सम्परि-बारि्त |
९१] सीताहरण-दुःखाऽऽतीद् रामान् नः परमं भयम् ॥८९॥ [७५
एकेन वानरेणेयं पूवं दग्धा महापुरी ।
९२] अक्षः कुमारो नि-हतो मन्ति-पुत्ाः स-किड्राः ॥९०॥ [७६.
स्वयम् इच्छति चोद्-दैतुं पौरस्त्य देव-कण्टकम् ।"
९३] मृत-कल्पो रणे मुक्तौ रमेणाऽमित-तेजसा ॥९९॥ [७७
यन् न देषः कृते पूवंनदैष्येर् न च दानैः ।
९.६] कतं तद् इह रामेण वियुक्तः प्ाण-तश्ञयात् ॥९२॥ [७८
स युपारक्ष-वचः श्रुता भातु च भयम् आगतम् ।
९५] फुम्भ-क्णो वि-हत्ताऽक्षो युपाशक्षम् इदम् अव्रवीत् ॥।९३।॥ [७९
सप्रेम अयेव युपाऽक्ष इरि भेन्यं स-रक्ष्मणम् ।
९द] राघवे च रणे हता पश्चाद् दरक्ष्यामि रावणम् ॥९५॥ [८०
न
१. ल लर्वचञ्मप्र गर फ म~-वानठं । २. अतः परमधिकः
पाटः--रार-यसं च घातयिष्यामि सपाशं च जलेश्वरं । पवेतांश्चारयिष्यामि
कंपयिष्यामि मेदिनीम् ˆ॥ ३. रा०-राज्ञः कताजछिर् ॥ ४. रा--रंकेयं
परििष्टिता ॥ ५. रा०-स्वयं रषोधिपश्चासो पौलस्त्यो देवकण्टकः । £. ल, लर
घृदम्र रार फ मं~रणादार्तो ॥ ५. रा१-गच्छामि ॥
युद्ध-काण्डप् । २८ । १०२ । १९. ३
राक्षसांस् तषयिष्यामि हरीणां मांस-सोणितैः ।
९.७] राप-रक्ष्मणयोज्् चाऽपि स्वयं पास्यामि सोणितम्।(९५॥ [८१
तस्याऽथ वाक्यै दतो नि-शम्य
स-गवितं रोष-विृद्ध-घोषम ।
महोदरो राक्षसराज-पुत्ः
९८] कृताऽञ्जलिर् वाक्यम् इदं बभाषे ।९६।। [८२
पश्चाद् अपि महा-बाहो शत्रून युधि भि-जेर्ष्यसि। [८३३
९९ त्वद्-दरेन-परं तावद् ्रातरं प्रष्टुम् अहेसि ॥९७॥ [६
महोदर-वचः श्रुत्वा राक्षसैः परि-वारितः।
१००] कुम्भ-कर्णो महा-तेजाः सर्म्थ-तस्थे महा-बरः ॥९८॥ [८७
उदाराणां स मथ्ानां तदा राक्षस-पुङ्खवः ।
| पीत्वा षट-सहस्चं वे तथा भुक्ता च भोजनम् ॥९९॥ [प
१०१] स-रोषर्च् चोत-करो मत्तस् तेजो-बल-समन्वितः ।
प] छुम्भ-कर्णो वभौ घोरः कालाऽन्तकयमोपमः ॥१००॥ [९४
प] सोऽगच्छद् भग्नं राज्ञो रक्षो-व-समन्ितः ।
१०१३] कुम्भ-क्णः पद-न्यासैः कम्पयन्व् इव मेदिनीम्।।१०१॥ [९५
स॒ राज-मागं वपुषा वि-दीपयन्
सहस््-रर्िर भग-वान् इवांऽखभिः।
जगाम नीखछंऽम्बुद-माल्या रतः
पि सत-क्रतुः स्थानम् इव स्वये-मुवः ॥१०२। [९६
-~--------- -----~--------------------" ~ ~ ~ =
१. रा१-वरुवतो । २. रा१ रार फ म-घोरं। ३. ल१ लसर ब ञ्प्र
रार फ-°राजमुख्यः ॥ ४. राज-वयिष्यसि । ५. राच-तात॥ ६. रा५-
प्रतस्थे त्वां श्रा) तरं प्रति ॥ ७. र{१-स एवं । ८. ल ०-ङस्भकर्णो महावाहु्गम-
नायोपचक्रमे । लर व च्प्र-नास्ति॥ £. ल लश व प्र-नास्ति। १०.
अतः परमधिकः पाठः रा१-महाबललो महाबाहुः प्रतस्थे भ्रातुरन्तिकम् ॥
११. राञ-वसुवाम् । १२. रा१-नेत्राजलिमालयाचितः ॥ |
१९ग्द वादमीकीय-रापायणम् ।
त मेरु-शृङ्क-परतिपं किरीरिनं
सपृशन्तम् आदिप्यम् इवाऽऽत्प-तेजसा ।
वनौकसः प्रक्ष्य वि-टृद्धम् अद्भुतं
९०२] भयाऽदिता दुद्रुविरे समन्त-तः ॥९०३॥ [९९
के-चिच् छरण्यं शरण स्म रमं
व्रनन्ति केचिद् व्यथिता नि-पेतुः।
के-चिद् दिशः सं-लरिताःम-धाताः
प] के-चिद् मयाऽऽता भुषि शेरते स्म ॥१०५॥ [7१
५ ^ \७ 4 =
इत्यार्षे रामौयणे युर्रकाण्डे कुम्भकणःप्रैगोधनं नामाऽर््रिशः सगः ॥३८॥
01
[६-३८]= [ एकोनचतारिशः सगेः ] =दा-९१।
ततो रामो महातेजा धनुर् आ-दाय वीये-वान्।
१] किरीटिनं महा-कायं दर्दशोऽति-भयङ्करम् ॥१॥ [१
ते दृष्ट्रा राक्षस-शरष्ं पर्वैताऽऽकार-सन्निभमं ।
२] रममाणम् वाऽऽकरं पुनर् नारायणं य्था ॥>२॥ [रप्
कुम्भं-कणं महाकायं सवै-मूतं-भयाऽभवहम् ।
३] सतोयाऽम्बुद-सङ्भाशं काचनाऽद्वद-धारिणम् ॥३॥ [२
्पू]यै दृष्टं वरि-ता दिभ्यो वानराणां महा-चमूः। [३
+ -- ~~
१. रा०+-तसद्वियंग ° ॥ २. ततलरव प्र रारफ म-पतति। ३. ल०वश्म-
सुत्वरिताः।४. लत्लरव व्यप्र रारप-प्रयांति।म-त्रजनिि ॥ ‰. फ म-नास्ति।
६. राप्र-रकाकांड। म-युद्धपर्वणि। ७. रा५-पप्रवोधो ॥ ८. रा+-कम्भकर्णं ददद
ह ॥ ६. रा-०रददनम् १०. राजपुरा नारायणं विमु ॥ ११. रा+-शदस्तं
महारौद्रं तीकणदंष्रूम० । १२. रा-०दभूषणं ॥ १३. राद -दृष्ठातिमहाकायं ।
युद्ध-काण्डम् । ३९. । ५३ । १९.९५
प] विनतां वाहिनीं द्रा वमानं च राक्षसम् ।
४ड] सु-विस्मितम् इदं राथो वि-भीषणम् उवाच ह ॥५।। [४
कोऽयं पर्वत-सङ्ासः किरीटी हरि-लोचनः
५] छड्यां दश्यते वीरः स-विच्युद् इव ॒तोय-दः ॥५॥ [५
प्रथिव्यां केतु-भूतो वे महान् एष दहि दश्यते ।
६] य॑ दृषा वानराः सव विन्रवनम्ति भयाऽदिताः ॥६। [६
आ-चक्षव मे महान् कोऽसौ राक्षसो यदि वासुरः)
७]न मयेवं-विधं भूतं टृष्ट-पूवं कदा-चन ।७॥ [७
स॒ पृष्टो राज-पुत्रेण रामेणाऽङिष्ट-कमणा ।
८] वि-भीषणो महा-पाज्ञः काङरुस्स्थम् इदम् अत्रवीत्।।८।। [८
येन वैवल्रतो युद्धे वासव च परा-जितः
९] सोऽयं विश्रवसः पुत्रः कुम्म-कर्णो निशा-चरः ॥२।॥ [९
एतेन देवा युधि दानवान् च
यक्षा सुज-गाः पिरिताऽरनार् च ।
गन्वे-विधाधर-गुह्यकाश् च
९०] सदहस्र-शो राघव सम्प-मग्राः ॥९०।। [१०
शुल-पाणि समायान्तं कुम्भ-कणं महा-बर्म् ।
११] हन्तुं न शेकुस् चि-दशाः कारो ऽयम् इति मोहिताः॥९१। [९१
प्र-कृत्येवेष तेजसी कुम्भकर्णः सुर्य
९२] अन्येषां राक्षसेन्द्राणां वरदान-रतं बखम् ॥१२॥ [९२
एतेन जात-मात्रेण श्ुधितेन महाऽऽत्मना ।
१. रा१-मदातेजोऽत्र ॥ २. रा१-रूपं ॥ ३. रा-आचचक्षे महातेजा
राघवाय विभीषणः ॥ ४. ल? लर बं अ-°स्वते । ५. लर~नास्ति ॥ £. अतः
परमधिकः पाट--रा०-च्रस्येव तु महाबाहो निजमेकैरसं बलं ।। ७. अतः
परमधिकः पाठः--रा१-भक्तिता अप्सरसः सप्त महे द्ालचरा दश । ऋषीरां
च सहस्राणि रन्तसानेन राघव ॥
१.९६ वारभीकीय-रामायणम् ।
१३] मक्षितानि खहश्चामि सन्छानां सु-महान्त्य अपि ॥९३॥ [१३
तास् तदा यक््यपामास् तु प्-जा भय-निपीडिताः ।
९५] पर-ययुः शरणं शक्रं तं चाऽप्य् अथं न्य्-अवेदयन् ॥ १.५४|| [१६
स कुम्भ-कणे कुपितो महाऽऽत्मा
जघान वज्रेण रितेन शक्रः ।
स शक्रवजाऽभिहतो महाऽऽत्मा
९६ चचा कोपाच् च भृशे ननाद ॥९५॥ [१५
तस्य नानद्यमानस्य कुम्भ-कर्णस्य धी-पतः।
१७ श्रुता स्वमाव-तस् त्रस्ताः प्र-जा भूयोऽपि तघुः॥।१६।। [१६
ततैः कोधा्द विशतारक्षः कुम्म-कर्णो महा-बछः ।
१८] निष्-दष्येराषगाद दन्तं जघानोरसि वासवम् ।॥१७]। [१७
कुम्भक्ण-पहाराऽम्वः स रिहलित-मार्नसः 1
१९] ततो विषेदुः सहसा देषे-गन्धवे-दानवाः ॥१८॥ [१८
प्र-जाभिः सह शक्ंस् तु ययौ स्थानं स्वय-मुवः ।
२०] कुम्भ-क॑स्य दौरात्म्यं भ-विवक्षुः प्रना-पतेः । [१९
२१] म्र-जानां मक्षणं चैव दे्ीनां वेषे" भक्षणम् ॥१९॥ [२० पू
एवं यदि प्रजा नित्यं ` भक्षयिष्यति राक्षसः।
२२] अ-चिरेणेव काठेन खोक; शून्यो भविष्यति ॥२०॥ [२१
१. ल= लर ब॒ म्र-स्वानि। २. म~महताम् ॥ ३. अतः परमधिकः
पाठः--रा० यार-तच्छुत्वा तु वचस्तासां शक्रस्तु त्वरयान्वितः । एेरावणं
समारुह्य वजमुदम्य बीयेवान् ॥ जगाम सहितो देवेदेवराजो महाक्लः । तं
तु देशं समासाय यत्रास्ते स निशाचरः ॥ ४. रा-वज्रपाताभि° ॥ ५. रार-
तत्र । ६. रा१ म-कोपाद् । ७. लचलर ब प्र-पिङृष्यै° ॥ ८. रा५+ त= ल
ब्यप्र फ म-°तवासवः। ६. राऽ-दवा व्र्मविसत्तमाः॥ १०. रा१-क्रश्च ।
११. रार फ़ स-°नामयि.। १२. रा०-वषणं । १३. अतः परमधिकः पाटः--
रा१ रार-आञ्नमध्वंतनं चैव परव्लीहर्णानि च ॥ १४. रा०-तेष । १५.
ल१तलसरबवस्प्र रार फ म-द्ूल्या भूमिर्; ॥
युद्ध-काण्डम् । ३९ । २९. । १९७
वासवस्य वचः श्रत्वा सवै-टो-पितामहः ।
२३] रक्षः समा-हयामास कुम्भ-कणे ददर च॑ ।|२१।। [२२
कुम्भ-कणं सम्-ई्येव वि-स्मितोऽभूत प्रजा-पतिः ।
२०८] कुम्भ-कणं पहा-वीयं स्व्य॑-भूर् इदम् अव्रवीद् ।।२२।। [२३
२५पू] धवे टोकेविनाशाऽथं पोरस्स्येनाऽसि निर्मितः ।
तस्मात् तम् अद्य-पभृति मृत-कर्पः रयिष्यसि ||२२।) [२४
२६] ब्रह्मज्ञापाऽभिभूतस् तुं निपपात स राक्षसः 1 [२५ब्
२७] श्रातरं पतितं रष्वा रषणो वायम् अत्रवीत्। |२५॥ [प
करत्वा कि काचनं रक्षं फएल-कारे नि-पात्यते ।
२८] न नप्रारं स्वयं न्याय्यं श्रप्तुम् एवै प्रजा-पते ॥२५।। [२६
न च त्वद्-वचनं पिथ्या स्वप्स्यस्य् एष न संशयः ।
२९ | कास् तु क्रियताम् अस्य स्वम जागरणे तथा ॥२६॥ [२७
रावणस्य वचः श्रुत्वा स्वयं-भूर् इदम् अव्रवीत् । [षि
३०] शयिता च एष षण् मासान् एकाऽहं जागरिष्यति ।२७॥।
दपर] असौ तु बीर एकाऽहे श्चुधितो कि-चरन् भुवि
| व्यात्ताऽऽस्यो भक्षयर् ोकान् सं-करद इव पावकः ।२८]। [२९
आस्म-व्यसनम् आ-साद ङुम्भ-क्णो वि-बोधितः।
३२. तव-पराऽऽक्रम-मीतस् च राजा सम्पति रावणः ॥२९॥ [३०
१. रा०-ह ॥ २. रा०-निरीक्षयेवे । ३. रा-१-तत एनं ॥ ४. रा२-
एवं । ५. ल= तर ब प्र-र्करावि ¦ ६. अतः परमधिकः पाठर
यस्मातत्वमीदशः ऋरो लोकं हिंसितुमुद्यतः ॥ ७. रा१रारफम-
°भूतद्च । ८. रा०-निद्रयामिपरिष्लुतं । £. अतः परमधिकः पाटः- रा
ततः परमसंश्रान्तो रावणौ वाक्यमव्रवीत् ॥ १०. अ-अत आरभ्य २७-
शदरोकपूर्वाधं यावन्नास्ति ॥ ११. लऽ लर व. प्र-नास्ति ॥ १२. अतः
परमधिकः पाठः--रा१-पुरा हि वृतवान्निद्रं गोकणणऽसौ यद्च्छया ।
१३. रा१-स्वपिता त्वेष ॥ १४. अतः परमधिकः पाटः--रा०-आत्मटुल्यं
महस्कमे आहारं च करिष्यति ॥ |
१९८ ~ वादस्मीकीय-रामायणप् |
स एष क्षुधितो वीरो निर-गमिष्यत्य अ-संश्चयम् ।
३२] वानरान भृश-संक्रद्धो मक्षयिष्यति वीर्य-वान् ।३०॥ [३१
कुम्भ-कणे समू-ईश्षयेव हरयो विपरदु्रबुः ।
३४] कथम् एनं रणे छरुद्धं वारयिष्यन्ति वानराः ॥२१॥ [३२
उच्यतां (१न्तां) वानराः सव मतम एतत समुरच॑-दितम् ।
३५] तकेयन्तो ऽर्थ बुध्यन्तो भविष्यन्ती ऽह निर-भर्याः ॥३२। [२३
विभीषण-वचः श्रुखा दहेतु-मद् ग्राहकं तथा ।
३६] उघाच राघवो पाक्यं नीरं सेना-पति तदा ।।२३३। [३४
गच्छ स्बाणि सैन्यानि व्य्-उल् तिष्टस्व पावके !
३७] द्वाराणि सं-कर्मांग् चैव ड्या यूथ-पेः सह ॥२८॥ [३५
शैल-मृद्ाणि टक्षांश् च शिटखाश् चाऽऽ्दाय सर्वै-तैः ।
३८] भवन्त् आत्ताऽऽ्युधाः सरव वानराः शेर-पाणयः।। २५।।[३६
राघवेण समा-दिष्टो नरो हरि-चमूपतिः ।
३९] शशास वानरा ऽनीकं यथा-वत् कपिकुञ्जरः ।२३६॥ [३७
ऋषभः शरभो नीखो हनू-मान् अङ्-दो नटः ।
०] ओैट-ृङ्ाणि शैखाऽऽमा ग्रहीता द्वारम् अभ्य्-अयुः ३७ [३८
ततो हरीणां तद् अनीकम् उग्रं
रराज भीमो्धतरक्षशेखम् ।
गिरिः समीपाऽतुगतं यथैव
८९] महा-स्वनं तोयद-नाखम् उग्रम् ॥३८॥ [४०
दरत्यर्षे रामायणे युद्धकाण्डे कुम्भकणं-दरीनो नासैकोनचत्वारिंशः स्मः ॥३९॥
1
९. लप लसर्वद्म्ररार फ मवीर॥ २.रा० ल= फ म-मंत्रम् |
३. रा१ ल०लरबच्म्र रात स-समुत्थितं। ४. रा१-न्न्तोदहिवु* । म्-
°न्तो भविष्यन्ति हरयो"निर्भया रणे ॥ ५. रा०-स्वंशः ॥ ६. रा -दीप्तो-
यतभीमररं ॥ ७. रा१ प्र-लंकाकांडे । म-युद्धपर्वणि । ८. ल ल २च्म्र
म-°णदृत्तवणनं । रा ₹-रणंवृतान्तवर्णनं ॥
[व-२९ ]= [ चताः सगः] = दा-द्य]
स॒ तु राक्षस-शाईूटो निद्रा-वल-समाङुकः ।
९] राज-मागे श्रिया जुष्टे ययौ विधुल-विक्रमः ॥९॥ [१
राक्षसानां सदसे त॒तः परपुरंजयः ।
२] ग्रहेभ्यः पुष्प-वरश् च कीर्यमाणस् तदा ययौ ॥२॥ [२
स॒ हेम-नाल-विततं भ्रातुर भास्वर-दंशंनम् ।
३] ददर वि-पु रम्यं राक्षसेन्द्र-निवेशनम् ॥३॥ [३
अभि-गम्य गृहं रातु; कक्ष्या चाऽपि वि-गह्म सः ।
४] ददशऽऽसीनम् ओ-विष्टं वि-पाने पुष्पके गुरुम् ।५॥ [६
सतं तदा स्यं इवाऽभ्र-नाटं ।
प्र-विर्य रक्षोऽधिपतेर् नि-वेशम् ।
दृराद् ददर्शाऽग्र-नम् आसनस्थं
॥॥ स्वर्य-मुवं शक्र इवाऽऽसन-स्थम् ।५॥ [४
अथ दृष्टा दशग्रीवः कुम्भकर्णम् उपस्थितम् ।,
५] फि-चिद् उत्था(द्-स्था)य सं-हृषटःसनि-कषम् उपाऽऽनयवर[७
अथाऽऽसीनस्य पय-अङ्क ऊुम्भ-कर्णो महा-वलः ।
2] स जग्राह तदा भ्रातुः पादौ राक्षस-पुङ्वः। [८
उत-पत्थ चैनं मुदितो रावणः परिषस्वजे ॥७॥
७] स भ्राता सम्परिष्वक्तो यथां-वच् चाऽभि-नन्दितः । [९
कुम्भ-कणैस् ततो दिव्यं प्रति-पेदे वराऽऽसनम् ॥<॥
८] स तदाऽऽसनम् आ-पिश्यं कुम्भ-कर्णो महा-बटः ।
संरक्त-नयनः कोपाद् रावणं वाक्यम् अब्रवीत् ॥९॥ [१०
१. रा१ ब रार म-निद्रावशस० । २. रा१-ययावतुरु० ॥ ३. रा+-
सुभावसुरद ० । ल तर ब अ-घ्रातुरमास्वरविक्रमः ॥ %. रा-अल्युग्रं ॥
४. रा्-उत्थाप्य । ६. ल१ लर ब ञ्च प्र रार फ म-चैव ॥ ७. ल१ लब्
अ-विधिवच् । प्र-विविधाच् ॥ ८, रा १-आसाय ॥
२०० वास्पीफीय-रामायणम् ।
९] किम्-अथंम् अहम् आ-दस्य तया राजनं प्र-बोधितः |
शंस कस्माद् भयं तेऽचर कोऽद्य परेतो मविष्यति॥।१०॥ [११य्
१०] यदी ऽनद्राव ते" भय राजन् यदि वाँ संरिचिक-तः।
रते-ऋतुं वि-जेष्यौमि ेोक्ये पाथिवो भव ॥९१। [प
१२] दीषे-काल-पमुप्रस्य कुम्भकर्णस्य वि-करमम् ।
अ प्यन्तु भूतानि भश्ष्यागानि सष-क्ः ॥१२॥ [1
१२] नन्व् ददं जरि-दिवं सम् आहारो युते मम ।
सोऽद्य तेपि गमिष्यामि भक्षयिता सुराऽ्रान् ॥।१३॥ [प
१२] कुम्भकणे-वचः श्रुता जहषे रावणस् तदा |
पुनर् जातम् इवाऽ त्मानं मेने स रजनी-चरः ॥१५४॥ [1५
१.५] कुम्भकण-वलाऽभिज्नो जानंस् तस्य पराऽऽक्रमम् ।
वभूव सुदितो राजा शशाऽङक इव भिग्रहः ॥९९५॥ [प
१६] तम् इश्यं परि-ठत्ताभ्यां नेत्राभ्यां कुपितोऽब्रवीव [प
श्रातरं रवणः पेक्ष्य कुम्भ-केणेम् उपस्थितम् ।।९६॥ [१ रपू
१७] अद्य ते पु-महान् कालः शयानस्य निशाचर ।
स्वपितस् त्वं न जानीषे मम रामान् महद् मयम् ॥१७। [१३
९८] न देवाऽुर-नगिभ्यो गन्धर्वेभ्यः रंद्वा-चन |
९. रा१लभअ-सहसाहत्य ॥ २. रा५-यदीन््रतो । ३. रा+-वापि जचेशतः ।
रार-ग्टेश्वरात् । ४. अतः परमधिकः पाठः-रा+-यमं हि मदेयिष्यामि
भत्तयिष्यामि पावकं । पवेतांश्वूशेयिभ्यामि चालयिष्यामि मेदिनीं ॥ रा ध
आदित्यं पातयिष्यामि सनकघ्रं महीतले । ५. रा -देवान्विद्रावयिष्यामि ॥
६ रा१ ल-मक्षमा० ॥ ७. रा१-न त्वयं । ८, रा०-सर्वोप्याहरे पूर्थते । £.
राऽ-ठपो भविष्यामि ॥ १०. रा -लारदः ॥ ११. रा० ईषत् । १२ लऽ ल
चअम्ररार फम-ण््रत्तृक्षो । १३. लल बच प्र-नकर्णं सिथः स्थितम् |
१२२ फ म-°कणैमवस्थितम् ॥ १४. रा०-०रयक्षेभ्यो न गन्धरैपतत्वितः।
युद्धकाण्डम् । ` 2० । २६ । २०९
भूतपूव भयं ताहग् यां मानुषाद् इदम् ॥१८॥। [र
१९] पुरा खं नाऽभि-जानीवे यथा सीता सया हृता ।
सीता-हरण-खन्तष्ाद् रामान् मे सु-महद् मयम् ॥*९। [प
२०] एष दाक्षस्थी रापः सु्रीव-सहितो वटी ।
सम्-उद्रं स-वखस् तीस्व अरं नः परि-छरन्तति ॥२०॥ [१४
२१] तवद् ईक्षस्व छड्ाया द्वाराण्य् उप-वनानि च।
सेत॒ना सुख-मम्यो हि वानरैर (एकाऽ)अर्भवः कृतः॥२१॥ [१५
२२] ये राक्षसा अुख्य-तमा हतास् ते युपि वानरैः ।
वानराणां क्षयं युद्धे न पद्यामि कदा-चन ॥२२। [९६
२३] नमरं शचुणा रस्दधुं युद्धे हत-सुष्टज्-जनम् 1 [प
२४८प्] कश्च च क्षपितः स्वः घ त्म् अद्य पर-परय माप्।।२३॥
२५३ | जयस्य पां च नगरं वबा्टद्धाऽवदेषिताम् । [१९
भ्रातुर् अथ महा-बाहो दुर साहाय्यम् उत्-तमम्।२५।
२६] मयैवं नोक्तपूर्वं हि कञशच-चिद् भ्रातः परतप । [२०
सय्य् अस्ति हिमम स्नेहः परा सं-मावना च मे ॥२५॥
२७] देवाऽसुर-विमरदेषु वहुशो राक्षसर्षभ |
११ ० १२
२८यपू | देषाऽसुराः परिव्य्-ऊढा निर्-जिताच् चाऽघुरा युधि। [२१
नहि ते सर्व-भूतेषु द्यते सदश टी ॥२६॥
१. राज-मयम् ॥ २.ल१लरबच्ग्र रार फम-यदा ॥ ३. प्र
रार फ म-मूलन् ॥ ४. रा१ रार फ म-दतान् । ५. ल, ल्व अ प्र रार
र्गम्येन वानरेरामतैदरतम् ॥ &. अतः परमधिकः पाठः रा १-तदेतद्भयसुत्पन्नं
त्रासनं नो मदहावलं । तस्माद्भयस्य ना्ाथे' मया प्रबोधितो भवान ।॥ ५,
ल. ल ब-मयं ॥ ८. साज~अभ्युपपव ॥ £. अतः परमधिकः पाठः रा ॥;
निरयेष्वेव पतनं यथा दुष्छरृतकमेणः । १०. रा१ प्र फ म-अस्ति तु ।
रार-अस्त्विति ॥ ११. रा>-त्वया देवाः प्रतिव्यूढास्तजिताश् ¦ १२, अतः
परमधिकः पाठः--रा०-तव देवैरनाधृष्यं वीय" भोमपराक्रम । १३. रा०-त्डे ॥
२०२ वाल्पीकीय-रामायणम् ।
२९] सत्वं मया समा-दिष्टठो वीर भीम-पराऽऽक्रम । [२२
निर-गच्छ शुलम् आदाय पाश-दस्त इवाऽन्तकः ।
३०] वानरान राज-पुजो च भक्षयस्व भ्र-पर्दं च ॥२७।। [7
समा-लछोक्येव ते रूपं विद्रविष्यन्ति वानराः।
३९] राम-छक्ष्मणयोग् चाऽपि हृदयं प्र-स्फुरिष्यति ॥२८॥ [५
अंति-वख महतो भयाद् वियुक्तो
भवतु जनः सुखितो ममाऽद्य सर्षः ।
तव॒ भुन-बरख-संश्रयाऽभिगुप्रस्
३२] िदश-रिपो जहि रीघवं स-सेन्यम् ॥२९॥। [प
कुरुष्व मे प्रिय-हितम् एतद् उव्-तमं
यज्चस्-करं भिय-करं अनन्धव-पियम् ।
स्व-तेजसा पि-पम सपत्र-वाहिनीं
३२] शरद्-घनं पवन इवोद्-घतो महान् ।॥२०।। [२३
ईत्य्े रमायणे यद्काण्डे कुम्भकर्ण-समदेश्ो नाम
चत्वारिंशः सगः ॥ ४० ॥
३-४०}= [ एकचलास्दिः सगः] ={दा-६२]
तेस्य राप्षस-राजस्य नि-शम्य परिदेषिततेम् ।
१] कुम्भ-कर्णो बभाषेदं वचनं प्र-नहास च ॥*१॥ [१
१. ल१ लर ब अप्र-प्रमर्दय ॥ २. रा-रामस्य लक्ष्मणस्यापि ॥
३. रा०-कपिवर ( ए्लन् ) । ४. ल१ लदरवय्मप्र-हरिराघवं ॥ ५. य+
महात्मन् ॥ £. फ भ-नास्ति । ७. राज ब प्र-कुकाकांडे । रार `
नास्ति । म-युद्रपवंणि । ८. ल-न्कर्णवधो । रार-०्कर्णोपदेशो ॥
६. श~ तु । १०. रा०-ण्देवनम् ॥ #
युद्-कण्डम् । ५९ । ६ । २०३
ष्ठो दोषो हि योऽस्माभिः पुर मन्तर-विनिश्वये ।
२] हितेऽप्य् अन-अभियुक्तेन सोऽयम् आ-स्तादितम् त्रया।।२[२
इदं खलु फं पराऽपप्रै शीघ्रं पापस्य क्मे्णः ।
३] निर्-अयस्याऽव-पतनं यथा दृष्करत-कमेणः ॥२॥ [३
प्रथमे वरे महा-राज कृत्यम् एतदु वि-चिन्तितिम् ।
द] केवरं वीर्य-दर्पेण नाऽनु-बन्धो वि-चारितः ।।८॥ [४
यः पश्चात् रर्-कार्याणि करोत्य् रेश्वय-मोहितः ।
५] पूवं चोत्तर-कार्याणि न ॑स वेद नयाऽनयो ॥५॥ [५
देश-काट-विहीनानि कैमाणि तिपरीऽत-वत्
जा ००१५१०१७
१. ल लरब अ प्र-द्दोषोऽपि । २. रा०-अनतिर्तेन ॥ ३.
राज~कर्मणां । ४. अतः परमधिकः पाठ--म-पूेमेव मथा प्रोक्तो रामो
नारायणः स्वयम् । सीता च योगमायेति बोधितोऽसि न बुध्यसे ॥ एक-
दाहं वने सानो विशालायां स्थितो निशिम् । दष्टो मया मुनिः सात्ता्ना-
रदो दिन्यदशेनः ॥ तमन्रुवं महाभाग छतो गन्तासि मे वद् ¦ इत्युक्तो
नारदः प्राह देवानां मंत्रणे स्थितः ॥ तत्रोत्पन्नञुद॑तं बो वल्थामि शशु
तत्वतः । युवाभ्यां पीडिता देवाः सं विष्टुमुपागताः ।॥ ऊचुस्ते देवै
देवेशं स्तुत्वा भक्त्या समाहिताः । जहि रावणमन्ञोभ्यं देव त्रेलोक्य-
कटकम् ॥ तथेत्याह महानिष्गुः सत्यसंकल्प ईश्वरः । जतो रघुङ्ले
देव राम इत्यभिविश्चुतः । स हनिष्यति सर्वानित्युक्त्वा प्रययो छषिः। अनु-
जानीहि रामं त्वं परत्रह्म सतानम् ॥ त्यज वेरं भजस्वाद् मायामानुष-
खूपिणम्। भजतो भक्तिभावेन प्रसीदति रघूत्तमः ॥ भक्तिजिनित्री ज्ञानस्य
भक्ति्मोक्तप्रदायिनी । भक्छिहीनन यत्कि चत्करृतं सवैमसत्समम् ॥
अवताराः सन्ति बहवो विष्णोलींल्ानुकारिणिः । तेषां सहखरसदशो रामो
ज्ञानमयः शुभः । रामं भजन्ति निपुणा मनसा वेचसानिशम् । अना-
यासेन संसारं तीत्वां यान्ति हरेः पद्म् ॥ ५. ल लरवश्चरारफम-
एतन्न चिन्ति° ॥ ६. राज-तवेका० । ७. रा१-ङुर्याद् । ८. रा०-पश्वात्का-
याणि पूवं तु ॥ ६. ल१ लरबञ्प्र रार ए-ह्पाणि ॥
२०४ वारमीकीय-रामायणम् ।
दे] क्रियमाणानि दुष्यन्ति हैवींष्य् अ-भयतेष्व् इव ।६॥ [६
जयाणां पच-धा योगं कर्मणां प्रति-प्यते ।
ॐ] सचिवः सं-विदं कला स सम्यग् वतेते पथि ॥७॥ [७
याथातथ्येन वै राजा समयं वि-जिगीषति
८] बुध्यते स खचिर् बुद्धया सु-हदश् चाऽनु-पश्यति॥८। [८
धर्मम् अथं च कामं च स्वर्थं रक्षसां पते ।
९] भजते पुरुषः कटे सर्वै-्रन्द्रानि वै पुनः ॥९॥ [९
जिषु चेतेषु यच् दष श्रुत्वा तन् नाऽव-वुध्यते ।
१०] राजा वा राजपुत्रो वा रथा तस्य वहु-श्रुतम् ॥९०॥ [१०
उपप्रदानं सन्त्ंच येदं काटे च विक्रमम् |
११] योगं च राक्षसश्रेष्ठ ताबरू उभौ च नयाऽनयोौ ॥९९। [११
काटे धमीऽर्थकामान् यः सं-मैच््य सकः सह ।
२] नि-षेवेद् आत्म-वांय् खोके न तं व्य्-असनम् आ-श्रयेत ९२[९२
९३] हिताऽतुषन्धम् आ-छोक्य कायाऽकार्यम् इहाऽऽत्मनः
प] राजा सहाऽथ-तन्व-त्ः सचिवेर् बुद्धि-निधितेः॥।१२।। [१३
अन्-अभिन्ना हि शघ्राणां बहवः पद्यु-बुद्धयः ।
१.८] प्रागरभ्याद् वक्तम् इच्छन्ति मन्तरेष्व् अभ्यन्तरी-कृताः ९४ [१५
मन्नि-रूपा हि रिपवः सं-भाव्याम् ते वि-चक्षणेः
प] ये हितं नयम् उत्-ञ्य विपरीऽतोपसेषिनः ॥९५॥ [प
मूर्खेर् मन्तियुणाऽपेतेर् चीता मे पाप-बुद्धिभिः ।
प] वस्राऽन्तेष्व् आ-दरन्न् अथि पापैर् न पति-षेधितः॥९६।।[५्
१. ल.लरव्मप्र २२ फ म ल लरवञ्प्न रार फ म-हविर् ॥ २. रायः प्रपद्यति ॥
३. रा+-यो । ४. रा०-जेतुमिच्छति । १. ल० लर ब सम-नास्ति ॥ ६. रा५ रार
फ़ स-~सर्वान्वा । ७. प्र सार प-पुरुषान्। ८, रात-त्रीणि ३० ६. यानवा ॥
१०. ल० लर व श प्र-समध्यं॥ ११. अतः परमधिकः पाटः-रा^-अन्तः-
एारैर्ुटिलैरच्छिद्रः युनिरूपितैः । १२. रा ल५ लर-महार्थ० ॥
१३. रा५~प्रातासो ॥
युद्धकाण्डम् । ४१ । २६। २०६५
अ-शास्रविदुषां तेषां न कायैम् अ-हितं वचः ।
१५] अर्थशाखाऽनमि ङ्गानां वि-पु धियम् इच्छताम् ॥९७।। [१५
अहितं हि हिताऽऽकारं धाष्टयोज् जस्पन्ति ये जनाः ।
१६] अवे्य मन्न-वाघ्यास् ते कव्याः कृत-दषणाः ॥*८॥ [१६
विनाशाय च भर्तुर् हि भेदितौः शभिर् ईषः)
१७] विपरीऽतानि कृत्यानि कारयन्ती ऽह मन्त्रिणः ॥१९॥ [९७
तान् मतां भिन्न-सड्श्ान् अमित्रान् मन्-निर्णये ¦
१८] व्यव-हारे च जानीयात् सचिवान् उपसं-हितान्।।२०। [१८
चपस्य हि कृत्यानि सहसाऽनुप्र-पावतः ।
१९] क्षिप्रम् अन्ये प्र-पयन्ते करोच-च्छिद्रम् इव द्वि-नाः॥२१।[९९
शक्तो व्यव-सितः शः स्वेन चाभ्भन तुष्यति।
२०] सेवं तस्मै प्र-दातन्यम् इति बुद्धि-मतां नयः ॥२२।। [प
योहि श्रम अव-ज्ञाय नाऽऽदमानं परिरक्षति
२९] अवाऽऽप्रोति हि सोऽन्-अथौन् स्थानाच् चं व्यव-रोप्यंते२३[२०
न श्रुतं न मया चं सागरे सेतुबन्धनम् ।
प] नूनम् अस्मद्-विनाशाय दैवेन भुज उच्-ह्ितः ॥२४॥ [1५
स तु श्रता महा-राजः कुम्भ-कर्णस्य भाषितम् ।
२२] भृकुटि चैव सं-चक्रे कद्ध चैनम् उवाच हइ ॥२५॥ [२२
मान्यो गुरुर् इवाऽऽचार्थः फ "भौं खम् अनु-शोचसि ।
२३] किम् एवं वाक्-द्मं कतुं कालयुक्तं षि-धीयताम्।२६।। [२३
१. रा9-हितकाराय 1 २. रा१-नराः ॥ ३. रा१ म-सदिताः । ल, लः
ब अ म्र-पंहिताः। ४. ल> लर वबप्र-बुधाः ॥ ५. रा१-विजा० ॥ £. रा
ल१लर ब म-च। ७. राऽ-एव॥८. राग-रुर्यनार्थन स । ९. रा०सच
तस्मे ॥ १०. रा१-अभिन्ञाय । ११. ल लर ब-नास्ति । १२. रा+-*
चैवावरोष्यते ॥ १३, रा०-मवानवुशास्ति माम् । १४. रा+-अलं
वाक्यश्रमं क्रत्वा ॥
२०६ वार्मोकौय-रामायणम् ।
वि-खमाच् चित्त-पोहाद् वा बख्वीर्योच्छयेण वा ।
२.४] नाऽभि-पन्नम् इदानीं यद् छथा तस्य पुनः कथा ॥२७॥ [२
अस्मिन् कारे तु यद् युक्तं तद इदानीं वि-पीयताप् । `
२५] ममाऽपनय-जं दोषे वि-्मेण रमी-कुरु ॥२८।; [२५
यदि खंरब् अस्ति ते क्लेदो भरात्-स्वं चाऽव-गच्छसि ।
२६] यदि वा कायम् पर्तत ते हृदि कम् अ-तच्ितेम् ॥२९। [२६
स षुहृद यो विपन्नाऽथं दीनम् अभ्यव-पद्यते ।
२७] स बन्धुर् योऽप-नीतेषु साहास्यायोप-कर्दपते ॥३०।। [२७
त्म् ॐथेवे ब्रुवाणं तु वचनं दीन-दारुणम् ।
२८] क्रुद्धो ऽयम् इति विज्ञाय शनेः छक्ष्णम् उवाच ह ।३१।॥ [२८
अतीऽ्व हि समौ-रक््य भ्रातरं कंपितं भरेम
२९] कुम्भ-कणैः शनैर् वाक्यं बभाषे परिसान्त्वयन् ।२२॥
श्रुणु राजन्न् अंव-हितो मम वाक्यम् अरि-दम | [२९
१२ [
३०] यद्-अथं तु पुरा सोम्य नारदाच् छृतवान् अहम् ।३३॥ [प
षण्-मासाद् अहम् उत्था(द-स्था)य अशिला भक्ष्यम् उत-तमम्।
३९] न च तृप्रोऽस्मि राजेन्द्र ततोऽहं प्रस्थितो वनम् ।|३४। [एप
क २४
बहूनि मक्षयित्वाऽहं सानि विविधानि वै ।
३२] भुक्ता भांणाऽयनं कृखा शिखा-तटम् उपा ऽऽविशम ॥ ३५॥[
शिखा-तछ-स्थोऽपश्यं तं नारदं भनि-सत्तमम् ।
९. ल लर ब-नास्ति ॥ २ ल>+लरबश्रार ए म-समी० ॥ ३.
रा०-स्वत्पोपि । ४. म्र-एतद्वि । ‰. रा०+ रार-कार्यसमं मम । म-कार्यमिदं
मम ॥ ६. रा१-अभ्बुपप० । ७, रा१-०कल्प्यते ॥ ८. रा१-तं भिय्यैवं ॥ ६. ल~
लर ब्म प्र-सममालक्ष्य। १०. रा०-कुपितेद्रियम् ॥ ११. रार फ-~राणुष्वेदं
महाराज ॥ १२. स-अवः शयेक्रादारभ्य सगसमा्चिं यावन्नास्ति ॥ १३. ल० लर
ब अ-द्यरित्वा ॥ १४. ल लर ब-च । १५. रार फ-प्रीगयनं ॥ १६. रा२
म्र फ-ररिसप्रभम् । |
युद्ध-काण्डम् । ४९ । २६ । २०७
३३] आ-कारोन दतं यान्तं मां च ृषटरा सं तु स्थितम्(१)।२६॥ [प
अवनतीर्णर् च सहसा मया चवाऽमि-वादितः ।
३५] उपविष्टं शिलायां तु ततोऽहे तम् अथा९ब्रुवम् ।॥३७॥ [1५
कुत आगम्यते ब्रह्मन् कुतो वा प्रति-गैम्यते ।
३५] एवम् उक्तो महाराज नारदो माम् उवाच ह ॥३८॥ [प
देवानाम् आ-खयं मेर गतोऽहं देव-संखदि ।
३६] यैष्पत्-तो भय-भीतानां समाजस् तच सं-बभो ॥३९॥ [1
तर्जं॑ब्ह्याचरुद्रस् च विष्णुश् च जयतां वरः!
३७| देवराजो महेन्द्रश् च छोक-साक्षी च पावकः ॥४०॥ [प
मरुतो वसवश चैव चन्द्राऽऽदिस्यौ ग्रहस् तथा |
३८] गन्धवा गुह्यकाश् चैवं ऋषयो गरुदोरगाः ॥ ५९ [यप
न्त्रम् आगन्त तत्र वधं रक्षः-कुटस्य च ।
३९.| देवराजो निबद्धम् च येन सं-ख्ये परा-जितः ॥*५२॥ [प
जितौ तु स-व सं-ख्ये कुवेर-वरुणाव् अपि ।
४०] चन्द्राऽऽदित्यौ वंशं नीतो चेरोक्यं स-चराऽचरम् ॥४३।।[]प
यज्ञा वि-ध्वंसिताः स्वै षमिष्ठा् च हता वरपाः ।
४१ | देवोद्यानानि भग्नानि सियो नीता यथेष-तः ॥४५। [प
रक्षसा तेन रोद्रेण रावणेन वबटीयसा ।
४२.| ब्रह्मणो वर-दानेन गवितेन सुरोत्तमाः ॥४५॥ [प
इत्य् उवाच ततो देवान् सर्वान् देवपुरोहितः ।
९, रा१-तु धिष्ठितः । गर-समुपस्थितं ॥२.ब प्ररार फ-ण्विष्टः॥
३. रा१-गम्यते प्रमो । ४, राज-महामाग ॥ ४. रा०-युष्मद्धयो ॥ ६. रा०
मुर् ॥ ७. अ-नात्ति ॥ ठ. रा-मंतरं प्रचकिरे । £. राजते । पनः.
१०. रा१-निवद्रस्तु यमध्रैव ॥ ११. रा०-सकठे । १२. रा२ फए-वरो ॥
९९. ल१ लर ब रार-अत आरभ्य ४७-शशटोकस्य ठतीयपादं यावनास्ति ।
२०८ वाद्पीकीय-रामायणम् ।
४३] चिन्तयध्वं वधोपायं रावणस्य दर-आत्मनः ॥*४६॥ [प
एवम् उक्ते तु वचने व्रह्मा देवान् उवाच ह।
दद] अवध्यत्वं मया दत्तं देवैर् देव्येश् च रक्षसः ॥४७। [प
मनुष्येभ्यो भय तस्य वानरेभ्यश् च देवताः ।
४५] सुराऽुर-समूहेऽपि वधस् तस्य न विद्यते ॥४८॥। [ष
तस्माद् एष हरिर् देवः पद्म-नामस् भि-विक्रमः।
४६] पुत्रो दश-रथस्याऽस्तु चतुर-व्युहैः सना-तनः ॥४९।। [7
भवन्तो वसु-घां गत्वा विष्णोर् अस्य महाऽऽत्मनः ।
७] वानराणां तनं कत्रा सहाय-त्व करिष्यथ ।।५०॥ [रपि
एवम् उच्छा ततो ब्रह्मा तजेवाऽन्तर-अधीयत ।
४८] देवा अपि यथान्यायं जग्मुर् वै यैत्र वासवः ॥५९॥ [५
एतद् आ-ख्यातवान् म्यं नारदो भग-वान् ऋषिः ।
४९] यथा-तच्वम् अ-शषेण ततो यातः सुराऽऽख्यर्म् ॥५२।॥ [ष
सोऽय विष्णः सुरैः साधे वौनर-लम् उपाऽभ्भतेः ।
५०] रामाऽभिधानो राजेन्द्र अस्मान् हन्तुम् उपाऽऽगतः।।५३।। [प
तन्. महयं रोचते सीता रामाय प्रतिदीयताम् ।
५१ | कुरु मा विग्रह तेन संन्िस् तेनेह श्च्यताम् ॥५५। [५
त्रखोक्ये त॒ नमस्यस् तु पूज्य च सततं परभुः ।
५२] नमस्व रामे राजेन्द्र रक्ष चाऽऽत्मानम् आत्मना ।५५॥ [प
नि
९. रा०-दारुणस्य ॥ २. अप्ररार फमाठ० ।॥ ३. रार-चतु-
बाहुः ॥ ट. रात-वानरी च ॥ ५. ल१ लर ब-यत्रस ॥६. प्र रार
फ-ण्ख्ये ॥ ७. राच-नरवानरतां गतः । ८. ल१ लर वप्र रार फ-
नस्ति ॥ £. ल१ लर ब अ-रामायैव प्रदीयताम् । १०, रा१-नास्ति ॥
युद्ध-काण्डम् । ४२।६। २०९
योग्य च राघवो मित्र सन्धिस् तेनोत-तमो भवेत् ।
५१] सकामा न च वरै देवा भविष्यन्ति निर-उचयमाः ।५६॥ [7
इत्या रामायणे युद्धकाण्डे कुम्भकर्ण-वाक्यं नामैक-
चत्वारिशः सर्गः ॥ ४१ ॥
| 1
[३-५१]= [ दाचत्वारिशः सगः ] =[दा६१।
कुम्भकर्ण-वचः श्रुता रावणो र॑क्षसेश्वरः ।
9] तृष्णीं भूतं चिन्तयिखा ततो वाक्यम् उवाच ह ॥*१।। [प
कुम्भ-कणे महा-पाज्ञ कुरुष्व वचनं मम ।
२] कोऽसौ विष्णुर् इति ख्यातो यस्मात् सं तारत विभ्यसे॥।२।।[]
देवत्वे तंन मन्येऽहं तथाऽन्यान् देव-दानवान् ।
३] मालुष-तं गते तस्मिन् किं मयं त्वाम् उपस्थितम् ॥|३॥ [1
नित्यम् आहार-मूताम् तु मानुषाः सन्ति चाऽवखाः |
४] खादयिता तु यते पूवे क्थ पश्चान् नमाम्य् अहम् [४ [7
पर-णम्य मातुष रामं सीतां द्वा तु तस्यते |
५| हास्य-मूतस् तु लोकानाम अनु-यस्यामि पृष्टतः ॥५॥ [५
राघवे तं महा-बाह्ये दीन-रूपो ह्च उपाऽऽस्य वरै ।
१. ल१ लर ब्अम्र फ-सन्धिशवोत्तमो । यार-सन्धिश्वात्मनो ॥ र.
रा१ व प्र-रंकाकांडे । ३. म-सगसमाप्तिने दस्यते ॥ ४. रा०-राक्षसाधिषः ।
९. म-अत आरभ्य २५-रश्ोकपयन्तं नास्ति । £. प्रतूष्णीं स्थितश्च ॥ ७. रा -
यणुष्व । ८. ल० लर ब अ-वे विभेषि च॥ ६. लमलरबञ्म रार फ़
तथान्य दवदानवाः । १०, रा२-°त्वे ॥ ११. रा» रार-सुमहाबलाः । १२. रा०-
तान.॥ १२. ल१ लर ब-सीता। १४. त लर ब-ग्यास्यसि ॥ १५. रा०-
°रूपोथ दासवत् ।
२९० वारमीकीय-रामायणम्
६] ऋद्धि तां पर्यमानोऽस्यं कथ शक्ष्यामि जीवितुम् ॥2॥ [7
हसा तस्य पुरा भायां मानं कृत्वा सु-दारुणम् ।
७] प्र-णमेद् रावणो रामम् एष बुद्धेर् विपर्य्-अर्येः ॥७॥ [प
यदि रामः स्वयं विष्णुर् छक्ष्पणोऽपिः शत-कतुः ।
<| सु-ग्रीवस् उयम्बकः साक्षात् स्वयं ब्रह्मा च जाम्ब-वान्।।८]। [प
अहो शाखराण्य अश्रुतानि तस्य ते बुद्धिर ईद्शी।
९] अत्यन्त-वैरिणं रामं यो नर्म॑स्-करुम् इच्छसि ॥९॥ [प
देव-स्वे यः परि-त्यज्य मानुषीं योनिम् आ-स्थर्तः |
१०] अस्मान् हन्तुं किखाऽऽयातः स सं-पेयः कथं मर्था ।।१०॥ [प
यदि बां राघो विष्णुर् व्यक्तं ते श्रोत्रम् आ-गतः ।
९१] देवतानां हिताऽथोयं पर-षिष्ठो मानुषीं ततुम् ॥९१॥ [प
स॒ वानराणां राजानं सुग्रीवे , शरणं गतैः ।
९२] अहोऽस्य स-इशे सख्यं तियंग्-योनि-गणेः सह ॥१२॥ [र `
बीयै-दीनस् त॒ किं विष्णुर् यो गतो शं अजह क्ष-बानरान्।
१२] अथवा वीय-दीनोऽसौ येन पूरं महाऽसुरः ॥१३॥ [प
वामनं रूपम् आ-स्थाय याचितं जि-पद-क्रमम् ।
९४] बिस् तु दीक्षितो यज्ञे तेन त्वं सख्यम् इच्छसि ।१५॥ [५
येन दत्ता मही सवां स-सागरषनाऽऽकसं ।
१५९] उपकर कृतः पूवः स वद्धो यज्ञ-दीक्षितंः ।
१. रा-परामद्धि समालोक्य । रा२-हदि च प० । फ़-कद्धि च प०॥ २,
राररार-ते बुद्धिनि्णयः ॥ ३. रा प्र-ण्णो वा ॥ ४. राञ~अधीतानि । ५. स+
अलं ते वै । £. राप-मिनत्रे । ७. रा०-अरहसि । ल१लरब म इच्छति ॥ ८. रा०-
आश्रितः । ६. ल °ल रब-इहायातः । १०. रा र~भवेत् ॥ ११.रा१-रामाभिधो । १२
र१-हितार्थ च ॥ १३. रार-ररणागतः । १४. रा०रार-०गतैः ॥ १५. लनप्र रार
फ-~ऋक्वा० ॥ १६. लमल २ ब फ-याचितं ॥ १५. रारप्र-वनान्तरा । १८. ल १
लर बभ्र रार फ-उपचारः छतः सर्वो । १६. ल१बञ्भ्र रार फ-यज्गस्य
दी° । ल २-य ज्ञस्य धीमतः ,
युंद्॒-काण्डम् । ४२ । २२। २९१
उपकारी हतो येनं सोऽस्मान् रक्षति वैरिणः ॥१५॥ [र
१६] यदा मे निर-जिता देवाः स्वगं गला सया सह ।
तदा किं नाऽस्ति विष्णु-खं तस्य देषस्य राक्षस)
७] साम्पतं कुत आ-यातः स विष्णुर् येन बिभ्यसे ॥९६॥। [प
सरीर-रक्षणाऽ्थाय धवे ते वाक्यम् ईद् ।
१८] नाऽयं छीबयितुं कारः का-युद्धे निजा-चर ॥९७। [1
आयुः पिता-महाव् माऽऽप्ै तेखोक्यं च ररी-कृतम् ।
१९] राघव प्र-णमे कस्माद् धीन-वीयै-पराऽऽ कमम ॥२८॥ [7
गच्छस्व शयनीयाय रोष्वं स्वं विगत-ञ्वरः।
२०] यानं न च हन्यात् खां राघवो छक्ष्षणस् तथा | *९।। [ध
अहे र॑ वषिष्यामि सघुप्रीवै सं-रक्ष्मणम् ।
२९] वानराय च वधिष्यामि ततो देवान् महा-रणे ॥२०॥ [7९
विष्णु चेव हनिष्यामि ये च विष््बू-अनुयायिनः ।
२२] गच्छ गच्छ स्व-कं क्षेत्र चिरं जीव सुखी भव ॥२१॥ [ष
भ्रातरं त॑ एवपर उक्ताऽसौ रावणः काठ-चोदितः
२३] साऽवरेपं सं गजन् र पुनर् वचनम् अव्रवीत् ॥२२। [प
जानामि सीतां धरणी-पसरुतां
जानामि रिं पधु-खदनोऽयम् ।
अह हि जाने स्वर्यैम् अस्य वध्यस्
२] तेनाऽऽहता मे जनकाऽऽत्मजेषा ॥२३। [प
९१. यप् न्कारो | ग् रारपफ-हतस्तेन ।॥ ९. तप लश्ब-नास्य । ४, ल
लस्बवश्प्र रार फ-विभ्यसि ॥ ५. रागत्वं ब्रूषे £. लर लरवञअ रार
फ़-कालो युद्धे ॥ ७, रा त॒ । ८. रार फ-वरो ० ॥ ६. ल०लरबद् प्र
रोषे ॥ १०, ल १ ल २ ब-हनिष्यामि । ११. रा+-च =° । १२ रा -हनिष्यामि ॥
१३. प्र रार फ-वधिष्यामि ॥ १४. राञ-चंवम् । १५५. रा०-सगंवं च ॥ १६
ल१ लश्ब श्म प्र-रामो ¦ १७. रा१-तहम् ॥
२१२ वारमीकीय-रामायणम् |
न कामान् नेव च क्रोधात् स्यजौमि जनकाऽऽत्मजाम् ।
२५] नि-हतो गन्तुम इच्छामि तद् विष्णोः परम पदम्| २४॥ [7
स०४२ ]रघ्रणस्य वचः श्रुता कद्धस्य परि-देषितम् ।
9] कुम्भकर्णः पुनर् वाक्यम् अश्रं-पूणेम् अभाषतं ।॥२५॥ [५
अटं राक्षस-शादट संतापम् उपगम्य दहि।
२] रोषै-शोको परि-त्यञ्य स्व-स्थो भवितुम अर्हसि ॥२६। [३०
नेवम् अहैसि वक्तं त्वे मयि जीवति पाथिव।
३] तम् अहं शातयिष्यामि यत्-कृते परि-तप्यसे ॥२७॥ [३१
अवशयं तु हितं वार्च्यः सर्वाऽवस्थो महीपतिः ।
८] बन्धु-भावाद् अभि-हितं ्रात-स्नेहाच् च पाथिव्र ।२८। [३२
सदृशे यत् तु कर्थेऽस्मिन कत्तं स्निग्धेन बन्धुना ।
५] सान्रणां कदनं पय क्रियमाणं मयाऽनर्पं ॥२९॥ [३३
अद्य पर्य प्रहा-बाहो मेया समर-मूधेनि |
६] हते रामे सह् भ्रात्रा द्रवन्तीं कंपि-वाहिनीम् ॥३०॥ [३४
अद्य रामस्य दृषा खे मयाऽऽनीतं रणाच् छिरः ।
७| सुखी भव महा-राज सीता मवतु दुःखिता ॥३९॥ [३५
अद्य रामस्य नि-धनं पश्यन्तु सु-महवत् प्रियम् |
८] ख्ड्ायां राक्षसाः स्वे ये ते निहत-बान्धवाः ॥३२। [३६
अद्य सओोक-परोऽतानां स्व-बन्धु-वध-शोचिनाम् ।
१, या९-दरामि । टि०° अन्तर्भावितः ण्यथैः द° ॥ २, रा+ लज
लर ब षर रार फ-साश्रुपूणंमभा ° । त॒१ लर ब अ-° णेमुखोऽत्रवीत् ॥
३. रा१-दोषायासो ॥ ४. राज ल अ प्र यार फ-वाक्यं । ५. रा- प्र रार
° वस्थं । ६. रा१-मया तवं ॥ ७. ल२ व श्र-व्तं । ट, रा१-मयाय् तत् ॥ ६.
ल ज्र ब अराजन् । १०. रा्रिवा° ॥ ११. अतः परमधिकः पाठः--
रा१ रार-श्र्य तस्य विनाशेन मारस्तेर्मासताश्रयं । क्रोधं निर्वापयिष्यामि
लंका येन प्रधर्षिता ।। सुखी भव महाबाहो लंका मवतु निवता ! भविष्यति ,
न ते शोकः शमरुप्े मया इते ।
युद्ध-काण्डम् । ४२ । ५९.) ४
९] शत्रोर् युधि वि-नाशेन करोम्य् अश्चु-भमानेनम् ॥२२॥ [३७
अद्य पर्वतकूगऽऽ्मे सं-मूयंम् इव तोयदम् ।
१०] वि-शीणं पर्य सम-अरे सु-प्रीवे वानरेश्वरम् ॥२५॥ [२८
अहम् एकोऽदय यास्यामि रणं रण-विश्ारदं ।
९१] अ-साधारणम् इच्छामि तव दातुम् अहं जयम् ॥२५५॥ [ष
१२पू] नाऽपरे प्रेषणीयम् ते युद्धायाऽतुख-विक्रम | [४१३
अहम् उत-सादयिष्यामि शं तव रिपू-जनय ॥३९। [४२
१५] यदि शक्रो यदि यमो यदि पावकमारुतौ ।
तान् अहं साधयिष्यामि कवेर-वरुणाब् अपि ॥२७॥ [८३
१द] गिरि-मात्र-शरीरस्य रित-शूख-परस्य मे ।
नदतस् तीक्ष्ण-्दष्टूस्य बिभीयाद् अपि वासबः॥३८॥ [४४
१७] अथवा न्यस्त-शस्त्रस्य मृद्रतस् तरसा चमूम् ।
१८३] न पे प्रमुख-तः कर्-चिच् छक्तः स्थातुं जिजीषिषुः । २९ [४५
नैव श््स्यान गदया नाऽसिना न शितैः शरेः।
१९] वारयेन् मां हि संरब्धं साक्षाद् अपि पुरदरः । [1
हस्ताभ्याम् एव सं-रब्धो हन्याम् अपि हि व्नरिणम्।।४०।। [४६
२०] यदि मे युष्ि-वेगं स राघो विषहिष्यते ।
ततः पास्यन्ति बाणोधा रुधिरं राघवस्य वै ॥४१॥ [४७
१. ा१-सूयपुत्रे एवंगमं ॥ २. ल्ल -ल ₹ ब-नास्ति ॥ ३. अतः परमधिकः
पाठः--रा१ रार-कथं त्वं रान्तसैरेमिभेया च परिरक्षितः । जिधांसुभि-
दाशरथेस्तप्यसे राक्तसाधिप ॥ यदि पूवे निपतिते मयि त्वां हन्ति राघवः ।
नाहमात्मनि संतापं गच्छेयं राक्तसाधिप ॥ कामं नान्यमिदानीं च्वमदे-
च्यसि परंतप ॥ ४. रा१-योधयिष्यामि । ल लर वश्च प्र-रोषयि० ॥
` ४. लततखश् म्र रार-रिखश्यू०। ६. राजत प्र-विभियाद् ॥७. रा०म-
रिपून 1८. अतः पस्मधिकः पाठ रा१-पवनस्येव वेगेन भ॑जतस्तरसा प्ररि)
मा८प्रेन् ॥ & म-षुसं° ॥ १०. ल१ लब च प्र रारफः म-विषदिभ्यति ॥
२१४ वाल्मीकीय-रामायणम् ।
२९] चिन्तया बाध्यसे राजन् किम-अथं मयि तिष्ठति |
सोऽहं शच्च-विनाशाय तव निर-यातुम् उद्-यतः।।*२। [४९
अद्य रामे स-सौमिति ससुग्रीवं स-मारतिम् ! [५०३
२२] सर्वान् एक-पदे हन्मि परति-जाने तवाऽग्र-तः ।॥४३॥ [प
वधेन ते दाक्षरथेः सुखाऽह
दुखं समाहर्तुम् अहै भ्र-यामि ।
निहत्य रामं सह खक्ष्मणेन
प] खादामि सवौन् हरि.युथ-सुख्यान् ।।९५। [५७
रमस्व कामान् पवि चाऽग्य॑-वारुणीं
कुरुष्ष करत्यान्य् अप-नीर्थतां ज्वरः|
तवाश्य रामे गपिते यमक्षयं
२३ चिराय सीता वश्ल-गा भविष्यति ॥४५॥। [५८
इत्याषें रमायणे युद्धकाण्डे कुम्भकर्ण-गजं नाम द्विचत्वारिदः स्मः ॥४२॥
[व-*द]= [ भिचल्ाश्िः सगः ] = =दा-६४।
११
तद् उक्तम् अति-कायेन बिना वल-शारिना ।
१] कु्म-कर्णेन वचनं श्रुलोवाच महोदरः ॥*।॥ [१
कुम्भ-कणं कुरे जातो दथा प्राङृत-दर्शनः ।
२] अंब-खिघ्नो न शक्रोति क्यं स्वै-ज वेरितुम् ॥२॥ [२
१. रा०-दह्यसे ॥ २. फ म-एकायने । ३. ल० लर बद्मरार फ-
प्रतिज्ञ मे॥ ४. ल लरवच्-कं । ५. अ प्र म-दरियोधमु* ॥ ६. `
लप लर-चाग्रवा । ७. ल लर वच्य प्र-कार्याण्य् । ८. ल५ अ-अपया-
तुते ॥ ६. ०५ ब म-ङुकाकां०। १०. रारम-ग्गजेनो ॥ ११. रा०-एवं विकत्य-
मानस्य धन्विनो बल्शाछिनिः । १२. रा१-कुम्भक्णैस्य ॥ १३. रय १-यथा ।
१४. लऽ ल२ ब-अविदप्तो ॥
युद्धकाण्डम् । ४३ । ९० । २१५
न हि राजा-न जानीते कुम्भकर्णं नयाऽनयौ ।
३] त्वं तु कैशोरकाद् धृष्टं केवछं वक्तम् इच्छसि ॥२॥ [३
स्थाने इद्धि च हानि च देक्ष-कार-विभाग-विवं।
ट] आत्मनस् च परेषां च बुध्यते राक्षर्सषेभ ॥४॥ [४
यत॑ तुं शक्यं बलवता वक्त प्राकृत-बुद्धिना।
५] अनुपासित-खडत्वौत् तवरैततँ तार्यं वर्चः ॥५॥ [५
यश् च धमीऽर्थकामांस् लं बरवीषि परथग्-आश्रयान् ।
द] अनु-पश्यसि नो भावं नहि लक्षणम् अस्ति ते ॥६॥ [६
कैम एवं हि सवषां कारंभानां प्रयोजनम् ।
७] श्रेयः-पापीयसां चाऽ एं मवति कर्मणाम् ॥७॥ [७
निभभ्रेयस-फर्ते "च॒ धर्माऽर्थाव् इतराव् अपि ।
<] इह धर्माऽथेयोः पराऽऽपतिः फले च पेत्य-भाविकयं ।८॥ [८
इहरोकिक्परतरं केम पंभिर नि-षेव्यते ।
९] कर्मर्णाऽच्र नुं कस्याणं भते कामम् आ-स्थितः।।९॥ [२
न प्र-पादोह्् अयं रज्ञा हदि कार्यः रहा-चन ।
हि > २3
१०] शोर हि सम-अरे हिंसा किम् इवीऽत्र वि-पीयते ॥१०॥।[१०
पिया ण ता कणि
१. रा१-राजन् विजा० । २. रा१-अंसि ॥ ३. रा+-०विभागतां । %.
ल०्तलरवमख्मम्र रार प° सेश्वर ॥ ५. रा>-यत्र। ६. रात प-° वृद्धेन । भ.
णवृद्रस्तु । ७. म-कः कुयति । ८. रा१ ल -माषितं त्वया । मण्डं बुधः ॥ £.
रा०-नास्ति ॥ १०. ल १-कामध्रैषां । लर चच प्र फ-कामश्चेव । रार-काम-
स्त्वेव । ११. रा१-कारणं तु ॥ १२. सा१ म-०फलं चेव । फ-०फर्त्वेन । १३.
लजलशरव प्र रार फ म-अय । अजत । ९४. लम्लचवच्प्रयार फ स-व)
१५. लग्लसरव म्र रार-भावरिनं ॥ १६. रात-०पारव्यं ' १७. म-फटं । १८.
लजलरब प्रकर्मष्य्थतु । रार-कमेणमथ । फ-करैण्यपिच ॥ १६. रात
- प्र रार फप्रमादमिदं । २०. प्र रार-रलज्ञो । २९१. प्र रार-का्थ् ।
२२. ल लर ब-कथंचन । २३. रार-इवात्रापनीपते । ल१ लश्ष्व म्र
रार-एवरात्रवि° ॥
२१६ वारस्पीकौोय-रामायणम् ।
सीतायाश्च चोप-नयने हेतुर् यः प्रकृतेस् त्या ।
१९] तत्राऽप्य् अन्-उपपन्नं ते वक्ष्यामि यद् अ-साघु वा ॥*९। [९१
येन॒ पूवं जन-स्थाने बह्वयो राक्षसा हताः।
९२] तं शुरं राघवं से-ख्ये कथम् एको हनिष्यसि ॥१२।॥ [१९२
ये पुरा निर्-जिताम् तेन जन-स्थाने महोजसः
९३] राक्षसास् तस्य तान भीतान् सबोन् एवाऽज छोकय।।*३।। [१३
तं सिंहम् इव सं-करद्धं रामं दश्षरथाऽऽत्मजम् ।
१५] सपं सुप्तम् इवाऽपाज्ञ; प्र-बोधयितुम् इच्छसि ॥*५।। [१.४
ज्वछितं तेनसा नित्यं क्रोधेन च दुरा-सदम।
१६] कथं म्रव्युम् इवाऽखद्चम् आ-साद यितुम् इच्छसि ।१५।। [१५
संशर्य-स्थम् अन्-आचीणं शु परति च हासनम् |
१७] एकस्य गमनं तत्र न मह्यं रोचते तव ॥१६। [१६
हीनाभ्येस् त॒ सम्ृद्धाभ्थं को रिपुं प्राकृतो यथा ।
१८] नि्-चितं जीवित-प्यागी वशम् आ-नेतुम् अति ॥*७॥ [९७
यस्य॒ नाऽस्ि मनुष्येषु सदो राक्षसोत्तम
१९] तेनेच्छसि कथं योद्धं तुस्येनेह॒वि-वंस्वतः ॥१८॥। [९८
एवम् उच्तातु सं-क्रद्धः कुम्भ-कणं महोदरः ।
२०] उवाच रक्षसां मध्ये रावणं रावणोपरमंः ॥१९॥ [९९
ठब्ध्वा पुनस् सं वेदेदं किम् अस्मान् अभि-माषसे ।
२१] यदीऽच्छसि सतीं सीताम् अवज्ञां वश्षम आ-ग ताम् ।॥२०॥[२९
का नान क
१. ल लर वश्च प्र रार-सीतावशोप० फ-सीता तस्योपनयनो । २
र१प्रराश्फ् म-प्रकृ° । ३. फ-हिं। ४. रा०-०्वक्त् ॥ ४. अतः परमधिकः
पाठः--रा१ रार-खरश्च निहतः संल्ये दृषणस्त्रिशिरास्तथा । ६. रा०
वलनं राघवं हंतुं कथमेको भविष्यति ॥ ७. अतः परमधिकः पाठः--रा१ रार-
येऽपि चान्ये महात्मानो सक्ताः शूरसंमताः । रामं पश्यंति भीतास्ते `
स्वप्रेऽपि नर्सत्तसं ॥ ८. ल१ लर ब्र प्र-शयनस्थम् ॥ ६. र रा
फ-विवस्वता ॥ १०. रा१-राक्षसाधिपं ॥
युद्ध-काण्डम् । ३ । ३१ । २९७
ष्ठः कश्-चिद् उपायो मे सीतोपाऽऽदान-कारकः
२२] रुचितश् च स्व-बुद्धया मे राक्षसषेभ ते भृणु ॥२९॥ [२१
अहं ्वि-जिंहः सं-हादी कुम्भ-कर्णोऽति-गर्जनः ।
२३] मुच राम-वधायाऽब्य गच्छन्तव् इत्य् अव-पोषय ।|२२। [२२
ततो गला रणे युद्धं दास्यामम् तस्य यन्न-तः ।
२४] ते वधिष्यामहे शचं नोपायेः कार्यम् अस्ति नः ।२३।। [२३
अथ जीवति शम् ते वयं च कृत-संयुगाः ।
२५] ततः समभि-पर्यामो मनसा यत् सम्-अथितम्॥२५॥ [२४
वयं॑युद्धाद् इदैष्यामो रुधिरेण सम्-उक्षिताः
६] विदार्य स्वतनुं बाणेर् रामनामाऽडतेर युपि ॥२५॥ [२५
२७३] नि-हतो रापवोऽस्माभिर् रक्ष्पणश् चेति वादिनः
तव पादो भहीष्यामस् स्वं नः कामं परि-ष्वजेः ।॥२६।। [२६
२८] ततोऽव-घुप्य नगरे गज-स्कन्देन पाथिव ।
हतो रामः सह भ्रात्रा स-सेन इति सर्वै-तः ॥२७। [७
२९] प्रीतो नाम ततो भूत्वा भृत्यानां खम् अरिदिम।
भोगांश च परि-बहां् च कामान् वसु च दापय ॥२८।। [२८
३०] ततो मास्यानि वासांसि वराऽन्नम् अनु-खेपनम् ।
पेयं च दत्वा योधेभ्यः ख्यं च युदितः पिष ॥२९॥ [२९
३९] ततोऽस्मिन् बहृरी-मूते कोरीने सर्वतो गते ।
प] क्षितः सम-अरे रामो राक्षसैर इति विश्रुते ॥२०॥ [३०
प्र-पिश्याऽऽन्वास्य चाऽपि तं सीतां रहसि पाथिव ।
१. रा१-सीतां वाऽऽ्दान० ॥ २, ज्ञ लरव ख प्र-अन्हंजिह्ृः ।
.३. रात-व्कर्णो विमदेन: ॥ ४. रान-वयं ॥ ५. अतः परमधिकः पाटः--
रा लन लर ब अअ प्र गार-यस्य नास्ति मनुष्येषु सदृशो राक्षसोत्तम ॥
६. लर-~वादितः ¦ ५७. ल लरबय म्र रार म-गृदी ॥ ८. म-ससेन्य ॥
६. सभवापि ।
२१८ वाल्मीकीय-रामायणम् ।
३२] वर-पास्यैश च कामश् च रत्र चैतां प्र-छोभय ।॥२१।। [३१
अनयोप-पया राजन् भयशोकाऽवरुदढया ।
३२] अ-कामा वश्ञ-गा सीता नषएट-नाथा भविष्यति ॥३२।॥ [३२
रञ्जनीयं हि मतरं षि-नष्टम् अव-नैम्य सा ।
३५] वे-राग्यात् स्ी-खघुलखाच् च सद्-वशं भरति-पत्स्यते ३३।। [३३
सा पुरा भुख-संश्दधा घुखाशहयो दुःख-कषिता ।
३५] तय्य् अदृष्ट सुख ज्ञाला सश्र-थोप-गमिष्यति ।२५॥ [३४
एतत सु-नीतं हि वचो ममाऽद्
रामं हि द्ष्रैव भवेद् अन्-अर्थः |
इहैव ते सेत्स्यति मोतै-वुको भर्
३२६] हान् अ-द्धेन पघुखस्य लाभः ।३५॥ [३५
अदृष्टसेन्यो ह्च अन-अवाऽऽप्रसंश्यो
रिपूर्ने अयुद्धेन जयेन् जनाऽधिषः ।
यशश्च च पुण्यं च म्रहीं च भू-पतिः |
३७] ध्रियं च कीर्तिं च चिरं सम्-अश्रुते ॥३६।। [३६
इत्यार्षे रामायणे युद्ध-काण्डे महोदर-वाक्यं नाम
चिचत्वार्िः सर्गः ॥४३॥
१. म-वनधन्येश् ॥ २. रा१ ल१लर ब अ प्र-तव नाध ॥
३, प्र॒ राश ए्-अधिगम्य ॥ ४. रा१ ल लर ब~सवेरोधाग० ॥
४. रा ल लर ब प्र फ-सोत्पुको । £. रा, लभ लर ब-महा-
हेय ॥ ७. रा१ ल१ लर वच्य प्र-रिपूथ् वु ॥ ८.बप्र-
रारे-रंकाकाण्डे ॥
[व-५५]= [ चतुश्रवार्शिः सगः] ={र६५।
स॒ तथोक्तो षिनिर-भस्स्थ कुम्भ-कर्णो महोदरम् । [१प्
१] आ-ददे नि-ितं शुरं रान्ु-शोणित-रजितम् ॥१॥ [१८३
सर्व-काराऽभ्यसं दीपे तप्न-काचचन-मूषणम् ।
२] इनद्राऽशनि-सम घोरं वज्र॑-पतिम-गोरवम् ॥२॥ [१९
देव-दानव-दप-्ं यक्ष-गन्धवे-सूदनम् ।
प] रक्त-मास्याऽम्बर-परं शिखा-पोरंत-पावकम् ।॥३।। [२०
३] आदाय नि-शितं शुरं राच्चु-शोणित-~रञितम् ।
कुम्भ-कर्णो महा-तेजा राघणं वाक्यम् अत्रवीत् ॥४॥ [२१
४] गपिष्याम्य् अहम् एषैकस् तिल् इह बरं तव ।
पि] अद्य तान् घुधितः कोपाद् भक्षयिष्यामि वानरान्॥५।॥ [२२
अहं तेऽद्य भयं घोरं वधाव तस्य दुर्-आत्मनः |
५] रा्वेणेतत् भ-माजामि निर-बैरम् सं सुखी भव ॥2॥ [र
गर्जन्ति न दर्थं शूरा निर-जला इव तोय-दाः ।
दे] पर्य सं-पा्यमानं वै गजितं युधि कमणा ॥७] [३
नाऽमर्षयन्स्य् आत्मनो ये ते न सं-भावयन्स्य् उत ।
७] अमपैयित्ला शूरास् तु कमे ऊुषेन्ति दुप्-करम् ॥८॥। [ड
वि-हवानाम् अबुद्धीनां राज्ञाः) पण्डित-मानिनाम।
८] शृण्वतां ते) व्याहतम् इदं खद्-षिधानां महोदर ॥९॥ [५
युद्धे का-पुरषर् नित्य भवद्भिः भिय-वादिभिः।
९] राजानम् अनु-बरैद्विः कव्यम् एतद् विनाशितम् ॥९०॥ [६
छृच्छ्राऽवस्था कृता ङ्का क्षीणः कोशो बरं हतम् ।
= ~
.१. म-°भूषितं । २. फ़-अत आरभ्य पषठशमेकस्य प्रथमपाद यावन्नास्ति ॥
३. रार-रिखास्पूजितपा० ॥ ४. गार-छधितः ॥ ‰ म-रामं च प्रमथिष्यामि ॥
६. रा१ ल५ लर ब-तथा ॥ ७. फ-संभाषर्यत्य् ॥ ८. रा१ल१्लस्बअम्र
भ-युण्वतासाहतम् ॥
२९० वार्मीकीय-रापायणम् |
१०] राजानम् एनम आ-साच्च सुहच्-चित्तम्इवाऽपितम् ॥११।।[७
एष निर्-याम्य् अह युद्धम् उद्-यतः शचरु-निग्ररे ।
९१] दुर-णयं मवताम् अथच समी-कतुं महाऽऽहवे ॥१२॥ [< `
एवम् उक्तवतो वाक्यं कुम्भकर्णस्य धी-मतः ।
१३] परत्य्-उवाच ततो वाक्यं प्र-हसन् राक्षसेश्वरः ॥९३॥ [९
पहोदरोऽयं रामस्य परित्रस्तो न संशयः,
१४] न हि रोचयते तात युद्धं युद्ध-विशारद ॥१५॥ [१.०
न कश्-चित् तत-समो द अस्ति सौहैदेन बेन च ।
९५] गच्छ शनु-वधाय स्व॑ कुम्म-कर्ण जयाय च ॥१५।॥ [९१९
वैखेः परितो रातः कर्तव्यं वचनं च मे | [रदपू
१६] अ-सदहायस्य गमनं मम बुद्धया न रोचते ।॥*६॥ [५
वानरा हि पहाऽऽत्मानः सीघ्ान् च व्यव-सायिनः | [२३३
१७] एकाकिनं भर-्त्तं च गमयेयुर दहि सं-शयम् ॥१७॥
तस्माव् ठं रामं दुर-धषं सैन्यैः परि-छतो त्रन।
१८] अ-हितं राक्षसानां चं शकु-पक्षं नि-षूदय ॥१८॥ [२५
अथाऽऽघनात सयुत-पत्य मणि सु्य-सम-पमभम् |
१९] आ-बवन्ध महा-तेजाः कुम्भ-कर्णस्य म॑स्तके ॥१९॥ [२९
अङ्-दान्य् अङ्गुटीयानि कवचं च महा-पनम् 1 `
२०] हारं च रचि-पङ्ारं स बबन्ध महाऽऽत्मनः ॥२०।। [२६
दिव्यं सु-गन्धं मास्यं चं रत्नानि विविधानि च|.
२९] गात्रेषु योजयामास कुण्डरे च महा-युनः ॥२९। [२७
«~~~ --------~ ~~~ ------ ---~---~---------
१. ल० ल२-युद्रे । २. ल १ लर ब-°विग्रदे। ३. रा५ ल, `लर ब-
दुजयं ॥ ४. म-नास्ति । ५४. रा> प्र फ म-पौरुषेण ॥ £. म
सैन्यैः। ७. ल१ लर ब~न ॥ ८. प्रप्रमत्ता्च ॥ £. रार फ म-परमदु° ॥
१०. रार म~रावणः॥ १९१. प्र-ण्टीयांश्च । १२. म-महाटढं ॥ १३. रा ₹-
माल्याश्च । म-माल्यानि ॥
युद्ध-काण्डम् । ८४ । ३१ । २२१
काथनाऽङ्दकेयूरो निष्क-प्रवर-भूषणः ।
२२] कुम्भ-कर्णो महा-वाहुर् हुतोऽनल इवाऽऽबभो ॥२२॥ [२८
श्रोणि-सत्रेण महता काश्चनेन षि-राजता ।
२३] अम्रतोत्पादने नद्धो मुज-गेनेव मन्दरः; ॥२३ | [२९
स॒ काञ्चनं भार-सह भि-मानं
विद्युत-पभ दीप्नम श्वाऽऽत्म-भासा।
आ-वध्यंभानः कवच बभासे
पि] सन्ध्याऽर्भ्र-तैषीत इवाऽप्ि-रानः ॥२४५॥ ३०
सर्वाऽऽभरण-पु्टाऽङ्धः शल-पाणिः स राक्षसः ।
२६] षिच्रमाय कृतोर्साहयो नारायण इवाऽऽव भौ ॥२५॥ [३१
स रावणं पारे-ष्वज्य कृत्वा चाऽपि प्-दक्षिणम् ।
२५] भ्र-णम्य शिरसा चैव सम्प-तस्थे महा-बलः ।२६॥ [३२
तस्य सूतो रथं दिव्यं न्वे-नल्वं प्रमाणतः ।
२६] युक्तं खर-सहस्रेण युर्द्-ध्वज-षिभूषितम् ॥२७॥ [प
महा-नख्द-निर्घोषं कैटारशिखरोपमम् ।
२७] अष-चक्रं महा-पेगम् उपनीय महा-रथम् ॥२८॥ [प
जयाऽऽशिषा वधेयिता पि-नीतः प्राऽञ्जछिः स्थितः ।
२८] स तम् आ-शह्य च ययौ मेध-गम्भीर-निस्वनम् ॥२९॥ [7
सोऽति-कायो महा-तेजा रथस्योपरि राक्षसः ।
प] गन्धवैनगराऽऽकारः प्रगरहीताऽभऽ्युधो बभौ ॥३०॥ [प
तम॒ आशीभिः परस्ममिः मरेषयामास्त राणः । [पि
२९] श्-दन्द्भि-निर्घोषेः सेन्येग् चाऽत्र वराऽऽयुधैः॥३९॥
१. रा -नास्ति ॥ २. म-भारसहखनिमितं । ३. ल१लर बश्च प्र
रार फ-ग्मानं । ४. म-शप्रपीताभ । ५. म-अतः परं सगंसमाप्तिः--
इति रामायणे लंकाकाण्ड आभरणप्रदायको नाम स्गः॥ ६. लव अ म-चासिप्र० ।
प्र-वाभिप्र० । रार-वाग्भिः प्र ॥ ५७. रार फ-पचनत्वं । ८. रान्लन+लरव-
युधि ध्वज ० ॥ £. रा१ ल१ लर वश्च प्र-केलस० ॥ ९०. मु-मरशस्तामिः ॥
९२२ वास्मीकीय-रापायणम्।
तं गजे च चतुर्-दन्तैः स्यन्दनैश् चांऽम्बुद-स्वनैः । [३४
३०] अन्व्-अगच्छन् महाऽऽत्मानं रथिनो रथिनां वरम्।।३२।। [३५
नागोष्-खर-दस्त्य्-अश्व-सिह-द्रीपि-मृग-दरिनैः ।
प्र] अनु-नग्मुर् महाऽऽत्मानं देव-दानव-दुजेयम् ॥३३॥ [३६
स॒ पुष्पवर्षः अव-कीयमाणो
धृताऽऽतपत्रः लित-शूल-पाणिः ।
मदोत्कटः शोणित-पान-त्तो
३९] विनिर्-ययो राक्षस-योध-गुख्यः। ।२३५॥ [३७
निष्-पतन्तं महा-नादं महा-कायं पहा-बटम् । [३दषू
३२] अन्वू-अयु राक्षसा घोरा भीमाक्षं शख्-पाणयः।।३५॥ [३८३
राक्षसाश च महा-काया नीखाऽञ्जनचयोपमाः ।
३३] शुखन्य् उद्-यम्य खडांश् च वि-विधांश् च परश्वधान् ३६ [३९
बहू-व्यामांस् च परि-घान् गदाश्च. च मुरशङानि च।
३५] साट-स्कन्धां य् च वि-विधान् छत-घीग् च दुरा-सदाः२३७ [४०
स पुरद्रारम आ-साच् राक्षसो योर-दशेनः । [ष
३५] निष-पपात महा-तेजाः कुम्भ-कणेः प्रताप-वान् ।३८॥ [४१
धतुः-शत-परीणाहः षड़-बाण-रतम् उच्-द्धितः ।
३६] रौद्रः शकटचक्राऽक्षो गिरिभूङ्खोपमो महान् ॥३९॥ [४२
सनिपैत्य स रक्षांसि दग्धशैखोपमो बडी ।
२७] कुम्भ-कणो महावक्त्रः पर-हसन् वाक्यम् अन्रवीत् ।॥४०।। [८३
अद्यं वानर-पुख्यानां तानि यूथानि भागशः ।
१.अ रार फ म-महोत्तटः । >. म-०तगंधमत्तो । ३. अतः
पर्मधिकः पाठः रार-पदातयश्च बहो महाकाया महाबलाः ॥ ट. रा१
ल१ लश ब -सुसुलानि । ग्र म-मुसकनि ॥ ५. प्र फ म-गिरिकूटोपमो ।
रार-चिच्रकूटोपमो ॥ ६. रा० ल१ लर ब-सन्निपात्य ॥ ७. रा+ ल१ ल२ ब
छ-एष । प्रू-अथ ।
युद्ध-काण्डम् । ८८ । ५९. । २२३
३८] निर्दहिष्यामि सं-छ्कदढः शभान् इव पावकः ॥४१॥ [८४
पि] स्वै राम-षहायान् च ये चाऽ्न्ये मम शत्रवः} [ष
नाऽप-राध्यसिति मे कामं वानरा वन-चारिणः
३९] जातिर् पैतद-विधानां सा पुरोचान-विदूषणम् ॥*२। [४५
पुर-रोधस्य मृं तु राघवः सह-रक्ष्मणः ।
४०] हते तस्मिन् हतं सवे तं हनिष्यामि सं-युगे ॥४३। [४६
एवे तस्य॒ ब्रुवाणस्य कुम्भकर्णस्य रक्षसाः ।
प] नादांग् चक्रुर महा-घोरान् कम्पयन्त इवाऽर्णंवम् ।४२॥[४७
तस्य॒ निष्पततः पुयाः कुम्भ-कर्णस्य रक्षसः
४९] बभूवुर् घोररूपाणि निमित्तानि समन्त-तः ॥४५। [४५८
दयषकाऽशनि-युता मेघा वि-चेरूर् गर्दभाऽरुणाः ।
४२] स-सागर-वना चैव वसुधा सम्-अकम्पयत् ।४६॥ [४९
घोररूपाः शिवा नेदुः स-ज्वाट-कवरैर् मुखैः ।
४३] मण्डलान्य अपसव्यानि बन्धुश् च विहै-गमाः ॥*७।।[५०
निपपात च शृद्धोऽस्य रथस्योपरि गच्छतः ।
४४] अस्फुरन् नयनं चाऽस्य सव्यो बाहुर् अकम्पत ॥४८॥ [५१
गगनान् निषू-पपातोर्का ज्वछन्ती भीम-निरखना ।
'४६.| आदित्यो निष्म-भञ् चाऽऽसीव् पर-ववौ न च मारुतः ४९॥[५२
अ-चिन्तयन् महोत्पातान् उत्थि(द-स्थि)तान् नीविताऽन्तक्षान
8७] निर-ययो कुम्भ-कणेः स कृताऽन्त-बर-नोदितः ।५०॥ [५३
स॒निषू-क्रम्य पुरद्रारात् कुम्भ-कर्णो मरह्म-बः |
१. रार फ़-अस्मद्वि° । २. रा०+ ल लर ब अ-सपुरो ०, प्र-०्वि-
भीषणं । रा२ फ म-ग्विभृषणं | ३. अतः परमयिकरः पाठः--रार-पातश्चा-
` स्मद्धिधावाश्यु बानराणां पुरःसरः ॥ ४. प्र रार-रक्षसः ॥ ५,
बव च म-नास्ति ॥ £, म-०्पाताथ। ७. रार फ म-प्रास्फुरत् ॥ ८,
रपे ल्१ सरे (| अ-मीमदरना ।}
2२ वारमीकीय-रामायणम् ।
४८] ज्ञारदाऽख-पन-परख्यं वानराऽनीकम् अद्तम् ॥ ५१॥ (५.४
त॑द्षटरा वानरश्रेष्ठ राक्षसं पर्वतोपमम् ।
प] बायु-नुबा यथा मेधा जग्धुः सर्वा दिक्चस् वैदा ॥५२॥ [५५
विपुरुपरिघ-वांस् तु कुस्भ-कर्णो
रिपु-निधनाय विनिः-खतो मदोजाः ।
कृपि-गण-भयम् आ-चरन् सु-तीव्र |
प] प्र-मुर् इव किड्रदण्ड-वान् युगाऽन्ते ।५३। [५८
इत्यार्षे रामायणे रयुद्र-काण्डे कुम्भकणे-निर्यीणं नाम
चतुश्चत्वरिंशः सगः ॥ ४४ ॥
यिकः ककय वीति
[ व-*५^]= [पञ्चचल्ाश्िः स्गेः] = दा-६६]
स॒ ननाद महा-नादं सम्-उद्र इव पणि ।
२] जनयन्त इव निर्-घातं कम्पयन्न् इव मेदिनीम् ॥*। [२
तम् अवध्ये मघ-वता यमेन वरुणेन च ।
३1 प्रक्ष्य भीमाऽक्षम् आ-यान्तं वानरा विप्र-दुदरबुः ॥२॥ [३
१. अतः परमयिकः पाठः-रार-वानरान्वीच्त्य संहृष्टो ननाद वितं
स्वनं ॥ २. ल लर ब-रक्षसरष्ठं वानराः । ३. अ रा२ फए-तथा।
. अतः परमधिकः पाठ--रार-तं तस्य नादं तुमुलं निशम्य यथा निनादं
दिवि वारिदस्य । पेतुधैरण्यां बहवः संगा निङन्तमूला इव शाल-
वृत्ताः ॥ कृच्छेण तु समाश्वस्य संगम्य तु परस्परं । वृक्ताष्रिहस्ता
हरयः संम्रासं प्रतितस्थिरे ॥ ५. वब प्र रार-क्काकणण्डे | फम- `
युद्धपर्वणि ! £. रार फ-निर्याणो ॥ ७. अ रार-ण्वातं। ८. रार्फम-
प्वैतान् ॥ ६. फ़-भीममनुयान्तं ॥
युद्ध-काण्डम् । ५५ । ९२ । २२५
त' दघरा वानरश्रेष्ठा राक्षसं पर्वतोपमम् ।
पर] वायु-क्षिप्ना यथा मेघा ययुः सवा दिश्षस् तदा ॥३॥ [प
तद् वानराऽनीकम् अति-प्रचण्डं
दिशो द्रवद् भिन्नम् इवाऽख्र-जारम् ।
स॒ कुम्भ-कणः. प्रस॑म-ईष्य हषान्
पि] ननाद भीम घपन-वद् घनाऽऽभः ॥४॥ [प
तांस त॒ विद्रवतो चा राज-पुत्रोऽङ्-दो ऽब्रवीत् |
द] गवाशक्षं गर्वयं नीं कुमुदं च महा-बटम् ॥५।) [५
आत्मानम् अभिसं-स्मृस्य बीयाण्य् अभि-जनानि च।
५] क गच्छथ भय-तरस्ताः पराकरेता हरयो यथा ॥६।। [५
दिप] सवे सोम्या नि-वतैध्वं किं प्राणास् परिरक्षथ)
<८उ] नाऽछं युद्धाय वे रक्षो महतीऽयं॑वि-मीषिका ॥७।। [६
प्रहतीम् उस्थि(द्-स्थि)ताम् एतां वानराणां वि-भीषिकाम् ।
९] विक्रमाद् वि-धमिष्यामो नि-वतेध्वं पुवं-गमाः ॥८।। [७
कृच्छेण महता स्व-स्थाः सं-स्तम्य च परस्परम् ।
९०] शिखा-पादप-हस्तास् ते तस्थुः संग्राम-सूरधनि ॥९॥ [८
ते परहृष्टा नि-?त्तास् तु स-मदा इव कुञराः।
११] नि-नध्नुः परम-क्रदधाः कुम्भ-कणं वनौकसः ॥१०। [९
पांऽदश्यभिः सार-ताखेश् च शिलाभिच् च महा-बखाः।
९२] पाद-पैः पुष्पिताऽगरेश् च हन्यमानो न चु्तैमे ।॥९९। [९०
ततः परवेतम् उत्-पाय द्विविदः पुवगषभः ।
१३. दुद्राव ज्वखनाऽऽकारो राक्षसं सु-पहाषटम् ॥९२॥ [7
ॐ ~ न
१. रार फ-तं । २. फ-वानराः शष्ठ ॥ ३. रार फ म-समवेक्ष्य । %
` शार म-नादं । . अतः परमधिकः पाठः रर म-ततस्तु घोरं निनदं
निशम्य यथाहवे दानवसंप्रयुक्तम् । पेतुधरण्यां वहवः सङ्गा निङ्कत्त-
मूला इव शालबन्ताः ॥ £. स-ररभं ॥ ७. फ-उच्छितां ॥ ८. प्ररार ए म-
वध्यमानो । ६. रा१ लम लर व अ म-चक्षमे॥
युद्धकाण्डम् 1 ४५ । ३२। २२७
कै-चित् सम-णट्रं पतिताः के-चिदं गगनम् आ-श्रिताः। [१५य्
२४] के-चिद दक्षान् समा-रूढा मपञ्जुः के-चिद् अणेवे।।२३॥ [९८य्
के-चिद् गिरीन् आ-ररुहुर गुहाः केचित् समा-श्रिताः । [१७
२५] नि-पेतुर् वानराः के-चित् के-चिन् नेषाऽव-तस्थिरे।|२४५।।[९८उ
सैम-ईश्येवाऽङ्दो मग्नान् वानरान् इदम् अत्रवीव् । [१९३
२६] सं-तिष्टध्वं टि युध्यामो विताय च हता च ये ।२५॥
भगनानां योन पर्यामि परि-गम्यां महीम् इमाम् ।
२७] स्थानं सर्वे नि-बत्याऽऽं युध्यध्वं वानरोत्तमाः ॥२६॥ [२०
२.८३] निर्-आयुधानां द्रवतां सयं गमन-चेतसाम् ।
स्ीणाम् ओपयिकम् जासः सर्वेषां बो जघन्यतः ।२७]] [२९
२९] कटेषु जाताः सवै स्मो वि-स्तीर्णेषु महतपु च । [२रप्
अन्-आयं खलु यद् भीताम् त्यक्तवा यद्धं परायथ ।२८।] [२३
३०] वि-कत्थितानि वो यानि गनिल्ा जन-संसदि ।
तानि, वः काऽ यातानि सोर्दम्राणि गतानि च॥२९।[२४
३९] भीरोः भर-वादाः श्रूयन्ते न स जीवति धितः ।
मागं सव-पुरूषैर् जुष्टे सेवामस् स्य॑ज्यतां भयम् ॥३०॥ [२५
३२] स्वप्स्यामो वाऽ नि-हताः पृथिव्यां त्यक्त-जीविताः । [२देपू
अवाऽऽप्स्यामोऽथवा कीति नि-हता स्म आहवे । [२७पू
३ ३ दुष्भाऽ५प ब्रह्म-छोकं वा प्राऽऽप्स्यामो धधि निर्-निताः२९[२दड
न कुम्भ-कर्मः काकुत्स्थं दष्टा जीवितुम् अति ।
१. रार फ-समुद्रं ! २. प्र रार फ़ म-गगनं केचिदाधिताः ॥ ३. यार
स ॒पद्यंश्वांगदो । ४, रा ल लर ब-च ॥ ४. रार-ग्त्याथ ॥ £. रार
फए-°न्यजः ॥ ५. प्ररार फम-वीर्य ॥ ८. ल लर ब-द्यदभ्राणि ॥ £.
रा२ फ़ म-भीरप्र°। १०. रार-स्म जीवन्ति धिक्कताः । ११. रा१ ल१ लर
बृ-त्यजतां ॥ १२. रा₹ फ-जीवनमिष्यति ।
२२८ बास्मीकीय-रामायणम्
३४] दीप्यमानं समा-साथ् पर्त-गो ज्वछनं यथा ॥२३२॥ [२८
पलायनेन स्वान् प्राणान् यदि रक्षामहे वयम् ।
३५] एकेन बहमो मग्ना यज्ञो नोऽद्य वि-नङ्क्ष्यति ।३३। [२९
एवं ब्रुवाणं तं शूरम् अङ्गदं वानरषभाः ।
३६] द्रवमाणास् तदाऽन्योऽन्यम् ऊसुः शूर-विगदितम् ॥३४।। [३०
कतं नः कदनं घोरं कुम्भकर्णेन रक्षसा ।
६७] न स्थान-काछो गच्छामो दयितं जीवितं हि नः ॥३५॥ [३९
एतावद उक्ता पव-गाः सर्वे ते भेजिरे दिशः ।
३८] भीमे भीमाऽक्षम् आ-यान्तं द्रा राक्षसम् आ-हवे।।३३। [३२
द्वमाणाम् तु ते साद् अङ्गदेन बरी-युखाः ।
३९] सान्त्वे चेवाऽतु-मानेश् च सरवे ते विनि-वतिताः।।२७।। [३३
ततः पुनर् हरि-टषमा महोनसस्
तदा ब्हच्-डिखिरिशिटद्रुमाऽऽयुधाः ॥
युयुत्सवः समुदित-भीम-विक्रमा
५ व्यव-स्थिताः पर-वट-दपै-नाशनाः ॥३८॥ [1
इत्य रामायणे युद्ध॑-काण्डे वानर-समाश्रासो नाम
पचचत्वारिंशः स्म; ॥४५५॥
1
१. रार-दीयतां ॥ २. प्र-नास्ति॥ ३. ब प्र-लका । म-युद्धपरवणि ।
४. म-कुम्भकणेयुद्रे रावणाश्चासनो ॥
[ व॑-*६।= [षट्वतार्िः सगेः] = दा-६७]
ते निदत्त पहा-कायाः श्रुतवाऽङ्द-वचस् तदा ।
९] नैष्ठिकीं बुद्धिम् आस्थाय सवै सङ्कम-काष्धिणः।।९।॥ [१
सम॒दीरित-वीयांस् ते समारोपित-विक्रमाः ।
२] पर्व-स्थापिता वाक्यैर् अङ्-देन पव-गमाः ॥२।॥ [२
चक्रुर् युद्धं सु-तुयुरं बवानरास् स्यक्त-नीविताः।
३] प्र-हषाद् आगतोप्साहय मरणे कृत-बुद्धयः ॥३॥ [३
अथ दक्षान् महा-कायाः शर्ाणि सुं-महान्ति च।
४] वानरास् तूर्णम् उत्पाट कुम्भ-कणम् उपाद्रवन् ।* [४
तान् समा-पततो र्ष्ट्रा कुम्भ-कणः पतापवान् ।'
५] व्यू-अद्रावयव् सु-सरंब्धो मेघान् इव सदा-गतिः ।५॥ [1५
ततस् तु तं महावीयं दश्च वानरयूथपाः ।
६] शिर्खः भोर्द-यम्य वि-पुखाः कुम्भ-कणम् उपाऽद्रबन्।॥६॥ [प
१. म-ययुर् ॥ २. म-च म° । ३. म~-उयम्य ॥ ४. फ़ म-पुसक्कद्रो ।
४. अतः परमधिक्रः पाठः म-कम्भक्ण तदा दृटा गदापारिर्विभीषणः ।
ननाम चरणौ तस्य भातुर्ज्यष्ठस्य बुद्धिमान् ॥ विभीषयोऽहं भरातरम द्यां
कर् महामते । रावयास्तु मया भ्राता बहूधा परिबोधितः ॥ सीतां देहीति
रामाय रामः सान्ञाजनादेनः। न णोति च मां हतुं खङ्गमुयभ्य चोक्तवान् ॥
धिङ् त्वां गच्छेति मां हत्वा तदाहं वाग्िराहतः। चतुर्भिर्मत्निभिः साक रामं
सुशर्णमागतः ॥ तच्छुत्वा इम्भकर्णोऽपि ज्ञात्वा च्रातरमागतम् ।
समालिङ्गय च वत्ख त्वं जीव रा मपद्श्रयः ॥ इलस्य रत्तणार्थाय
राच्तसानां हिताय च । महाभागवतोऽसि त्वं पुरा मे नारदाच्छ्रुतम् ।। गच्छं
तात ममेदानीं दश्यते न च किंचन । मदीयश्चापरो चापि मदमत्तविलो चन: ॥
इत्युक्तोऽशरुमुचो भातुश्वरणावभिवाद्य सः । रामपाश्चैसुपागम्य चितापर
उपस्थितः ॥ कम्भकणोऽपि हस्ताभ्यां पादाभ्यां पेषयन् हरीन् । चचार
बानरीं सेनां कलयन् गंघहस्तिवत् ॥ ६. म्र फ़ म-शिलाश्चोयम्य ॥
२६३० वाट्मीकीय-रामायणप् ।
अङ्गदः कुमुदो नीरखो गवाश्क्लो गवयो हरिः)
७] मेन्दज्ञ् च द्वि-विदम् चेष जाम्ब-वान् वि-नतस् तथा ।
युगपत् भराऽहरन् स्वै कुम्भ-कणं महा-वखाः ।अ]। [प
८] तस्य गते विनिर-मिनाः शिखाः शैक-निभास् तदो |
ध्वजं रथं शरांश चैव सूतं चैव न्य-अपातयन् ।८। [1
९] सोऽव-षुत्य रथाद् वीरो गदाम् उद्-यम्य स-त्वरः ।
वेगेनाऽभ्युत्-पपाताऽऽद पक्ष-वान् इव पर्वैतः ॥९।। [7५
१०] स कुम्भ-कणैः सं-करद्धो गदाम् उद्-यम्य वीर्य-वान्।
अदर्यन् सु-पहातेनाः समन्ताद् विक्षिपन् गिरीन्।॥१०। [५
९९] शतानि सप्र चाण््टौ च सहं चीऽपि बानराः।
प्रकीणीः शेरते भूमौ कुम्भकर्ण-निपातिताः ॥९१॥ [६
१२] षोडशाष्टौ च दश्च च त्रिंशद् विंशच् च वानरान् !
९३य्] सम्परि-ष्वज्य बाहुभ्यां निष्-पिपेष स राक्षसः।॥१२॥ [७
९.४] हर-मान् गैट-शृङ्गाणि दत-शोऽथ सहस्रतः ।
ववष कुम्भ-कणेस्य शरीरे वानरर्षभः ॥९३। [१५
तानि पवेत-गृद्धाणि शुकेन परमाऽऽहवे ।
९५] बिभेद परमाऽऽयस्तः कुम्भ-कर्णो मदोत्कटः ॥१४॥ [९६
ततो हरीणां तद् अनीकम् उग्र
दुद्राव शुरं नि-रितं प्रह ।
तस्थौ च तस्याऽऽपततः पुरस्तान्
१६ | महीपराऽग्रं दमु-मान प्र-ग्ह्य ॥१५॥ [१७
१. ल०-तथा । २, प्र-नास्ति 1 ३. रा५ ल लर ब श्र प्र-मदशयन्
म | रारफ-°यन् स महा० । म-गयन् सुमहाकायः ॥ ४. रारफ-वापि । ५. अ-
नास्ति ॥ द फ म-दूमान । ७, म-दश्षांश्च विविधान्बहून् । प्र-“शत्चः” इत्यारभ्य
चतुदेश्मोकस्य प्रथमपादं यावन्नास्ति । ८. रा५ ल ल ब अ-वानरस्तदा ।
म-तानि सवशः ॥ £. ल, ल रब अ रार~महोत्कटः ॥
युंद-कण्डिम् । ४६ । २९। २३९
तम॒ जआं-पतन्वं अिदरेन्द्र-शं
जघान रैटेन कपि-प्वीरः ।
स चाऽपि तेनाऽभि-हतस् तरस्वी |
१७] न चु्ुमे काट-सम-प्रभावः ॥१६॥ [प
स शूलम् आ-विध्य तडित-प्रकारं
गिरिं यथा भज्वछिताऽग्रशृङ्कप् ।
बीहू-अन्तरे मारुतिम् आ-नघान
९८] गुहोऽचटं करौचम् इवाऽऽत्म-शक्स्या ॥१७।। [१९
स ते वीसोऽमि-हतः स्तनाऽन्ते
सु-विहरः शोणितम् उद्-वमन् मुखाव।
ननाद भीम हनु-मान् महा-यश्ञा
१९] यथा तपाऽन्ते जर्छ-दो वखाहकः॥१८॥ [२०
ततो विनेदुः सहसा पृष्ट
रक्षो-गणास् तं व्यथितं नि-श्षम्य।
पुव-गमाश् चाऽपि तथा व्यथाऽऽतोः
२०] पर-ददरवुस् ते सहसा मयाऽऽर्तीः॥१९॥ [२९
नीखश् चिक्षेप शेखाऽग्रं ऊुम्म-कणोय धी-मते । [२२
२९१] तम् आ-पतन्तं सम्पे्ष्य मुष्टिनाऽभि-नघान ह ॥२०॥
गुष्टि-पदाराऽभिहते तच् ॐेखाऽग्रं व्य्-भशी्थत । [२३
२२] स-विस्फुणिङ्खं स-ज्वारे नि-पपात चं भूतले ॥२१।॥ [२४
१. फ-समापतंस्तं । २. म~ नास्ति ॥ ३. म-गिरेर । ४. मवे चकिता०।
४५, अ फ-बहन्तरे ॥ ६. म-चापि तेनासि ० । ७. रा+ रार फ म-स वि०।
८. प्र रारफ़-सजलो ¦ ६. म-वह्ूदकः ॥ १०. यर-ते । ११. रारम-°सात्मभीताः
फ-न्सा यथार्ताः । १२. रा० ल; लर वब अ प्र-दटेन्दरं । १३. म-
रक्षसे ॥ १४. प्र-न्यदीर्यत । रा फ-व्यकीर्यत । १५, प्र-महीतठे । रा०-
चं भूमुखे ॥
२३२ वाट्मीकीय-रामायणम् ।
२३३] ऋषभः शरभो नीखो गवाक्षो - गन्ध-मादनः ।
पञ्च वानर-शार्दखाः कुम्भ-क्णम् उपाऽद्रवन् ॥२२। [२९५
२४] शेखर टक्षेस् तखेश् चाऽपि सुष्टिमिश् च महा-बलाः।
कुम्भ-कणं मह्य -कार्यं स्वै-तोऽभ्य्-अहनन दृदैम् ।२३।। [२६
२५] र्वै अपि भवीरेस् तैर् हन्यर्मीनो न विव्यथे ।
ऋषभं च महा-वेगे बाहुभ्यां परि-षष्वजे ॥२४॥ [२७
२६] कुम्भकणे-मुजाभ्यां च पीडितो वानैरर्षभः ।
पपात भूर्माव् ऋषभो मुखाद् आंगत-शोणितः ॥२५॥ [२८
२७] मुष्टिना शरभं चाऽपि जायैना नीरम् आ-हवे ।
२८पू] आ-जघान गवाश्क्षं च तलेनेन्द्र-रिपुस् तदा ) [२९
प्र] शरीरे मदितस् तज घु-गन्धाद गन्धमादनः ॥२६॥
२८उ] एते प्रहारि-व्ययिता सुमुहुः शोणितोक्षिताः 1 [३०
नि-पेतुश्च चाऽपि मेदिन्यां नि-रत्ता इव कि-खकाः।।२७।
२९] तेषु वानर-मुख्येषु पतितेषु महाऽश्त्मप ।
वानराणां सहस्राणि कुम्भ-कणं भदू ¦ ॥२८॥ [३१
३०] तं शैलम् इव शैखाऽऽभाः परितः पुवगषभाः ।
पि] समा-रुरुहुर् उव-पत्य नि-नदन्तो महा-वखाः ॥२९। [३२
तं नखर दशनश चैव जातुभिर् मुष्टिभिम् तटे; ।
३१] कुम्म-कणं महाकार्यं ते नि-नष्तुः एवे-गमाः ॥३०॥ [३३
तैः स वानर-साहसैः परि-क्षिप्रः समन्त-तः ।
१. रा१ ल५ लर ब म-°भ्यहरन । २, म-टराम् ॥ ३. रार फ-स्वन् ।
` , रार फ म-प्रहारन् तान् मन्य° ॥ ५. रार फ म-वानरोत्तमः। £. प्र गर
फः म~कषमो भूम्यां ॥ ७, म-पनसं ! ८. रा र~वापि । ६. म-जाचभ्यां ॥ १०. प्र.
राश्फ म-एतिः प्रदारेव्य॑° ॥ १९. ग्र रार-पातितेषु । १२. प्र रार फ-विदु्ुवुः ॥ `
१३. प्र रारफ म-सवेतः ॥ १४. प्र रारफ म-महावलाः ॥ १५. रा र-सहखशः ।
युद्ध-क्ण्डम् } ८& । ४२। २३३
३२] रराज राक्षस-व्याघ्रो गिरिर् आत्म-रुदैर् इव ॥२९॥ [३२
बाहुभ्यां वानरान् स्वान् आ-ङृष्य स॒ महा-बटः ।
३३] भक्षयामास स-क्रृदो हरीन पवेत-सन्निभान ॥३२।। [३५
प्र-धिप्ाः कुम्भ-कर्णेन वक्रे पातार-सननिमे ।
३४] नासा-पुयाभ्यां निष्-पेतुः कणीभ्यां चैव वानरा।२२॥ [३९
प] मदयन् पताभ््रेन च पहार राक्षपषभः । [३७३
पांस-शोणित-सष्ेदां ऊुवेन भूमि स राक्नसः ।
३५] चचार हरि-भैन्येषु काटाऽभभिर् इव मूच्छितं; ॥३५। [३८
वज-हस्तो यथा रकरः पाशहस्तो यथाऽन्तकः ।
३६] शूट -दस्तो बभौ तद्-वत् कुम्भ-कर्णो पहाऽ९दे ।॥३५॥ [३९
यथा दुष्काम्य् अरण्यानि ग्रीष्मे दहति पावकः ।
३७] तथा बानर-सेन्यानि स ददाह महा-बरः ।३६॥ [४०
ततस्र ते वध्यमानास् तु हत-यूर्थौ विनायकः |
३८] वानरा भय-संविश्रा वि-नेदुर् वि-स्वरं तदा ॥३७॥। [४९
ततो नि-पात्यमानास् तु कुम्भ-कर्णेन वानराः ।
३९] राघवाभ्यां समा-जग्धुर् व्यथाऽऽता नषट-चेतसः।।३८। [४२
तम् आपतन्तं सम्मेक्ष्य कुम्भ-कणं महा-बरम् ।
४० उत्-पपात महा-वीरः सु-ग्रीषो वानर्याऽधिपः ॥३९॥ [५२
स॒ साछखक्षं सहसा समा-विध्य महाकपिः ।
४९] अभिदुद्राव वेगेन कुम्भ-कणं महा-वछम् ।॥४०॥ [५३
तम् आ-पतन्ते सम्पश्य कुम्भ-कर्णो महा-बरः ।
एप] तस्थौ विकृत-सवोऽद्खो वानरेन्द्रं सम्-उ्पुः ॥(४९॥ [५४
कृपिशोणित-दिग्धाऽङ्ग भक्षयन्तं महाहरीन् ।
, 8२] कुम्भ-कणं स्थित दृटा सु-ग्रीषो वाक्यम् अत्रवीत्॥४२॥ [५५
१, अर. रार फ म-रक्षसोत्तमः । २. म-नास्ति ॥ ३. ल, रा
°यूथवि° । फ-अत आरभ्य ३८-राशरेकस्य प्रथमपाद यावन्नास्ति ॥ ४, प्र
वानरेश्वरः ॥ ५. प्र-महाकपीन्.। म-महाबरः ॥
२३५४ वारपीकीय-रामायणम् ।
निहताः कपि-शादखाः कृतं कमे ` सु-द्ष्करम् ।
४३] भक्षितानि च सेन्यानि भ्राऽश्त्ं ते परमं यशः ।४३। [५६
त्यजेतान् वानरान् सबोन् किम् एभिर् दीन-चेष्ितः।
2] सहस्यैकं नि-पातं मे साल-दक्षस्य राक्षस ॥४२॥ [५७
तद् वाक्यै हरि-राजस्य सत्व-धेर्य-समन्वितम् ।
५] श्रुत्वा राक्षस-शादछः कुम्भकर्णो ऽवीद् वचः ॥४५॥ [५८
श्रुतः पौरुष-सपन्नः कस्माद गर्जसि वानर 1 [५९२
४७] कर्मणा दरयाऽऽत्मानं यावत् तवां पर-पथाम्य् अहम्॥२६।। [ध
स॒ कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य
व्याक्षिप्त-शूकस्य मुमोच साम् ।
तेनाऽऽजघानोरसि कुम्भ-कणं
८] दक्षेण रीक्राऽशनि-सन्निभेन ॥४७॥। [६०
सख साख-रक्षः सदहसां विनपक्तो
भुजाऽन्तरे तस्य तदा पर-भघ्रः
ततो विन्षर्दुः सहसा परव-गा
९९] रक्षो-गणाय् चाऽपि तदा -णेदुः ॥*८॥ [६१
स॒ सार-टक्षाऽभिहतश् चुकोप
जहास चेवाऽ्थ वित्य वक्रम् ।
| विव्याध शुरं च तडित-पकारं
५०] चिक्षेप हय्-कक्ष-पतेर् वधाय ।४९॥ [६२
तत॒ कुम्भ-कणेस्य सयुर्ज-पविद्धं
१९. म-यथावत्कथयाम्य् ॥ २. म-कालानरसत्नि ° ॥ ३. राजल लरव अ-
°सावभमनो । रार फ म-न्सा च भ्नो । ४. ल५ ल ब अ-निषिदुः । प्र रार
विनेदुः । ५. रा१ ल१ लर ब च्य प्र रार फ-पवंगमाः। ६. म-मुदा । ७, प्र `
रा₹ ए म-विनेदुः ॥ ८. रा१ ल ल्व अ प्र-भुजप्रवद्ं ।
युद्ध-काण्डम् । ४३ । ५९ । २३५
शूं शितं काचचन-वैज-नुष्म् ।
क्षिपं समुत-पत्य निगृह्य दोभ्यां
५१} वैभञ् वीरस् तरसा कपी; ।।५०॥ [६३
कृतं मार-सहखस्य शूकं काखाऽऽयसं चदम् ।
५२] वभ नातुम् आरोप्य सम्म-हृष्ः पुव-गपः ।५१॥ [६४
सतं तदा भग्नम् अपेक्ष्य शुं
चुकोप रक्षोऽधिपतिर् महाऽऽत्मा ।
उत्-पाटय शद्ध सहसाऽचटस्य
५३] जघान सु-प्ीवरम् अतिप्र-्मरम् ॥५२॥ [६७
स॒ शेखबृङ्ाऽभिहतो बि-सन्नः
पपात भूमो युधि वानरेन्धः |
ते पष्य भूमौ पतितं विते ` |
५छ] ` नेदुः भहृष्टा युधि यातु-घानाः ॥५३॥ [६८
तम् अभ्युपेत्याऽथ सुवीर-कर्मा
स॒ छुम्भ-कर्णो युधि वानरेन््रम् ।
जहार सु-ग्रीवम् अतिपर
५५] यथाऽनिखो मेघम् अतिप्रचण्डः |५८॥ [६९
स॒ तं पहामेष-निकाञच-रूपम्
उत-पांट्य गेच्छन् युधि कुम्भ-कर्णः ।
रराज मेध-परतिमान-रूषपो
प] मेरुर् यथाऽस्युच्छित-सौ८शा)र-भृङ्कः।५५॥ [७०
१. रार-०नरज्ञजु । २. फ मनविगय । ३.रा, ल, ल ब
नभो बमेज । प्र म-ननाद भीमं। ¢. प्र रार फ़ मवेन ॥ ५. रा अ-
जाजन्यारोप्य । ल १लरब-नाठनारोप्य ! म-जादनाक्रम्य ॥ ६. रा~ल् १लसरवच्
, अ म~तत् । ७, राज्लभ्लस्व म्र रार फ-अभिप्रमर्दयन् ॥ ८. म~नास्ति ॥
६. रार-जहास । १०. अ-अभिप्र ° । ११. रार-°प्रचण्डम् ॥ १२. प्-उत्साय
ग° । म~उद्यम्य शरं । १३. ए-०°तघोराङ्गः ॥
२३६ वारस्मीकीय-रामायणम् ।
सं ते सथुव-पास्य जगाम वीरं -
र
स-स्तूयमानो युधि राक्षसेन्द्रः ।
शृण्वन् नि-नादं जिदिर्वाऽऽख्यानां
५६] पुवङ्-राज-प्रह-विस्मितानाम् ॥(५६॥ [७१
ततस् तम आदाय तदास मेने
हरी °न्द्रम् इन्द्रोपम-तुस्य-वीयैमं ।
अस्मिन् हते सषेम् इदं बि-शस्तं |
५७] सं-रायवं सैन्यम् द्दैव चोग्रम् ॥५७॥ [७२
विन्रतां वाहिनीं दृष्टा वानराणां ततस् ततः ।
५८] कुर्म-कणेन सु-प्रीवे गहीतं चाऽपि वानरम् ॥५८॥ [७३
हनू-पंश् चिन्तयामास मति-मान् मारुताऽऽत्मनः |
५९] एवै शृदीते सु-ग्रीवे फ कायं वे मया मवेव् ॥५९॥ [७४
यत् तु न्याय्यं समा-कत तत् करिष्यामि सर्ष-था ।
६०] महापवैत-सङ्कारं नाशयिष्यामि राक्षसम् ॥६०॥ [७५
मया हते सम्पति कुम्भ-कणें
महा-बरे मुष्टिनिपात-भप्रे ।
वि-पोक्षिते बानरपीथिवे चं
६१ भवन्तु हृष्टाः परव-गाः सम्-अग्राः।।६१॥ [७६
अथवा स्वयम् एवेष मोक्ष भाऽऽप्स्यति पाथिवः ।
६२] ग्रहीतो यद्य् अपि भवेव त्रि-दश्ैः स-महोरगेः ॥६२। [७७
मन्ये न तावद् आत्मानं बुध्यते वानराऽपिपः ।
६३] शैल -पहाराऽभिहतः ङुम्भ-कर्णेन सं-युगे ॥६३॥ [७८
१. प्र म-वीरः । २. रारफ-° सेन्द्रः । रार फ-राक्षसोचैः । ३. प्र रार
°तिदशारु० ॥ 9. रा१ ल१ लर ब-समादाय ¦ ५. रार-गवीयः। £. रा२- ८
स राघवशुमितीन्द्रशत्रुः ॥ ७, रा२-०पाथिवषमे । म-पार्थिवेन्दे ॥
युद्धकाण्डम् । ४६ । ७० । २३७
अयं युहृतात् ` सु-ग्रीवो ठब्ध-सेज्ञो महाऽऽहवे ।
६४] आत्मनो वानराणां च यत् पथ्यं तत् करिष्यति।।६४।। [७९
मया वि-मोक्षितस्याऽस्य सुग्रीवस्य महाऽऽत्मनः)
६५] अ-कीतिश्न च भवेत कष्टा कीति-नाशषर च साश्वतः॥६५।।[८०
तस्मान् सुह बीऽऽक्षिष्ये विक्रमे पाथिवस्य वु ।
दद भिन्नं च वानराऽनीकं यावद् आ-षासयाम्य् अह्।।६६॥ [८१
इत्यं एव चिन्तयित्वा स हु-मान् मारुताऽऽत्मजः ।
६७] भूयः स-स्तम्भयामास वानराणां महा-्धमूम् ॥६७॥ [८२
स॒ कुम्भ-कर्णोऽथ षिवेश् र्कं
स्फुरन्तम् आदाय महाहरीऽद्धम् ।
विमान-चैयो-ग्ह-गोपुर-स्थेर्
६९] मारयाऽग्रवरषैर् अभि-कीयमाणः ॥६८॥ [८३
ततः स संज्ञां परति-रभ्य कृच्छ्रात्
बरीयसस् तस्य॒ मुजाऽन्तर-स्थः ।
अवेक्षमाणः पुर-राजमागं
७०| वि-चिन्तयामास मुहुर् महाऽऽत्मा ॥६९॥ [८५
एवं ग्रहीतेन कथं नु नाम
शक्यं मया संम्भति-करतम् अद ।
तथा करिष्यामि यथा हरीणां
७१] भविष्यती ऽं मम चेव पथ्यम् ॥७०॥ [८६
1
९.प्ररारफ़म-हि॥ २. रार फ-इतीव। ३, रा२ फम-हनूमान् |
४. म~महाबरं 1 ५. अतः परमधिकः पाठः रा२-कृच्डेण तु समाश्वस्य संगम्य
च ततस्ततः । चृक्ञाद्विदस्ता हग्यस्तस्थुः सव शषवंगमाः ॥ £. प्र रार फ-
"हरीर । ७. रा ल१ लर ब्म प्र-°नवयं एर ॥ ८. रार-पुनरेत्य । ६. ञ्च
प्र रा फ-अवेक्ष्यमाणः ॥ १०. रार-सप्रतिकूलं । ११. म-नास्ति ॥
‰३८ वास्मीकीय-रामायणम् |
ततः कराभ्यैः सहसोर्ध्वम् एत्य `
राजा हरीणाम् अगरेन्द्र-श्ोः ।
चकर्त कर्णौ दशनेश् च नासां
७२] ददार पार्वैषु च कुम्भ-कणम् ।७१।। [८७
स॒ - कुम्भकर्णो हत-कर्ण-नासो
भरं नदन् बेदनयाऽन्वित्च् च ।
रोषाऽभिमूतः क्षतजाऽश््रगात्रः
७३ सु-ग्रीवम् आ-विध्य पिपेष भूमौ ॥७२॥ [८८
स॒ भूते भुरि-बटेन पिष
सुराऽरिभिस तेर अभि-हन्यमानः ।
जगाम खं वेग-वद् अभ्युपेत्य
७८] पुनश्च च रामं सदसा जगाम ।७३॥ [८९
कर्ण-नासा-विहीनस् तु कुम्भकर्णो महा-वरः ।
७८५] रराज शोणितोस्सेकैर् गिरिः भ्र-स्वणेर इव ॥७५॥ [९०
पुनः स पुयाः सहसा महाऽऽत्मा
निष्क्रम्य तद् बानरसेन्यम् उग्रम् ।
अभक्षयत् कोधं-विरत्त-नेत्रः
७६| प्र-जना युगाऽर्न्ताऽधिर् इव प-दीप्रः।७५॥ [९४
बुभुक्षितः शोणित-मांस-े्तः
प्र-विर्य तद् बानर-सेन्यम् आद्य
चखाद रासि ईरीन् वि-मिश्नान्
७७] ` ्षांश् च मोहाद् युधि कुम्भ-क्णः।७६।।[९५९
` १. रार म-हत० ॥ २. लवे ॥ ३. म-रोषवि° । ४. रा+ म-
युगान्तेऽभिर् ॥ ५. ल१ लर व अ प्र म-ग्मांसगंधी । ६. ल१ लर ब अप्र `
रार फ म-रक्षः स ह०। ७. त° त ब अ प्र फ-पिदाचान् । ८. ल१ लर
नद्यप्र-रक्षश॥
युद्ध-काण्डम् । ४६ । ८५. । २३९
एकं दरौ त्रीन् बहूंश चाऽपि वानरान् राक्षसैः सह ।
७८] समा-दायेक-हस्तेन सुखे प्रक्षिपति स्म सं: ॥७७। [९७
मुखात् प्रख्त-पेदोऽखग् पोर-रूपः स राक्षसः ।
७९] वध्यमानो गिरी न्दराऽऽभान् मक्षयामास वनरान्॥७८॥ [९८
ते वध्यमाना हरयो रामं जग्मुस् तदा गतिम् । [९९
८०] राघवश च समुत्-पत्य धनुर् अग्रं समा-ददे ॥७९॥ [१३दउ
स॒ चापम् आ-दाय भुजङ्ग-कल्पं
हंढ- ज्यम् ईग्रं तपनीय-पृरष्म् ।
हरीन समा-श्ास्य समुत-पपात
८९ | रामो निवद्धोत्तमर्बणतूणः ॥८०।॥ [९३८
स वानश्गणेस् तम् तु दतः परपुरञ्जयः ।
८२] क्ष्षणाऽनुचरो रामः सम्म-तस्थे महा-पतुः ।८९।। [९३९
[क , क, छक कका) ७) ^ नत शपे भ ४५ # ण १ 0८ 0 00६, 0,०१६.८४ 40
पुरस्-ताद राघवस्याऽथं गदा-पाणिर् वि-भीषणः
पि] अभिदुद्राव वेगेन च्राता च्रातरम् आहवे ॥८२॥ [7
वि-भीषणं पुरो रा पांल्नीयं च्घुं संदा । `
पि ]करुणा-करोध-रन्नाभिर् व्य्-आप्रो ऽन्तर् वाक्यम् अत्रवीत्८३ [प
प्रहरस्व रणे शीघ्र क्षज-ध्मे स्थितो भवान् ।
प] श्राति-स्नेहं परि-त्यज्य राघवस्य परियं कुर ॥८४५। [प
अँस्मत-कायं कृतं वत्स यस् सं रामम उपा-गतः ।
१. रा१-वापि ¦ २. राऽ-तान् ॥ ३. ० ल ब्-महावखो। ४. प्र
रा२ प्ठ-वीयवान ॥ ‰* ल० ल२ व अहन्यमाना । ६. रा१-धनू रलं ॥ ७. ल+
लर व्प्र-टटं सम््रं। ८. लज~ग्वाणचापः ॥ £. तल लच्च खश
नास्ति ॥ १०. गाल लर ब ख प्र-नास्ति । म-<२-तमश्टोकादारभ्य
९१-तमदलोकपयन्तं नास्ति । १९१. रार-अभिविध्य च । १२. ल> लर
बश्यप्र-रक्षो॥ १३. या१ रार-ऊुम्मकर्णोऽत्रवीदिदं । १४. रा रा२-नास्ति॥
१४. राग-भव । अ ब फ-महान् ॥ १६. राई-आत्मकार्यं ।
२० वास्मीकोय-रामायणम् ।
प] खम् एको रक्षसां छोके सेत्यधमाऽभिरक्षिता ॥८५॥ [५
नास्ति सत्याऽभिषक्तानां व्य्-असनं हि कदा-चन ।
प] सन्तानाऽथं स्वम् एवैकः कुस्याऽस्य मविष्यसि।८६।।[
राघवस्य प-सादाच् च रक्षसां राञ्यम् आप्स्यसि ।'
ष] पर-हत्याऽति-दुषैः शीघ्रे मागाद् अपक्रम ॥८७॥ [प
न स्थातव्यं पुरम्-तान् मे सं-श्रमान् नष्ट-चेतसः ।
न वेवि सं-युगे सक्तः स्वाच परान वा निशा-चर ।
पि] रक्षणीयोऽसि मे वत्स सत्यम् एतद् अवीमि ते ॥८८। [प
एवम् उक्तो (शक्तं) वचस् तेन कुस्म-कर्णेन पी-मता ।
प] वि-भीषणो महा-बाहुः कुम्भ-कर्णम् उवाच ह ॥८९॥ [प
मर्ते मेः कुरस्याऽस्य रक्षणाऽ्थम् अरि-दम ।
न कृतं सर्वै-रक्षोभिस् ततोऽदहै रामम् आ-गतः ।
प] काह्वितव्यं तु भवता सु-कृतं दुष्कृतं तँ वा ॥९०॥ [पि
एवम् उक्तवाऽश्रपूणोऽक्नो गदा-पाणिर् वि-भीषणः ।
प] एकाऽन्तम् आ-श्रितो भूखा चिन्तयामास तत-क्षयम्।।९१।|[प
स॒ ददशे यहाऽऽत्मानं फिरीटिनम् अव-स्थितम् |
८३] शोणिताऽऽत-सवाऽ कुम्भ-कणं महा-वलम् ।|९२॥ [१२४०
सर्वान समभि-धाषन्ते यथा हं महा-गजम् ।
८४] मागमाणं हरीन कदं राक्षसैः परिवारितम ॥९३॥ [९४१
१. सर-दभक्मा० ॥ २. ल१लरव रारफ-०भिषिक्तानां ॥ ३. रया०-
अवाप्स्य ० । ¢, रार-नास्ति। ५. रा१-°त्या नास्मि दु ° ॥ ६. रा०-वेत्ति ।-७. रा?
एव ॥ ८. ल१ लसर्वच्मप्र रार फ-गदितं। £. लन लर ब अच, प्रहि,
१०. रा१रा२- तु ॥ १९१. रा०-रेदयामास दुःखितः । अ-०स ततक्षणं ॥ १२.
लञ१लरबयच्यप्र फए-दटं। १३. रा५-रक्षः सेन्यविवर्जितं ॥
युद्धकाण्डम् । ४६ । ९०२। २.४९
विन्ध्य-मन्दर-सङ्काशं काचचनाऽद्ुतभूषणम् ।
८५] स्वन्तं रुधिरं गात्रात् साक्षान् मेषम् इवोदितम्॥९2।। [१२८
छिन्ते जिहया घोरं तद वक्तं शोणितोक्षितम् ।
८द] मदन्तं वानरान् सं-ख्ये काखाऽन्तकयमोपमम् ॥२५॥ [९४३
तंरा राक्षस-श्रेष् प्रदीप्राऽन-वचसम् ।
८७] वि-स्फ़ारयामास तदा कायुकं पुरुषषभमः ॥९६॥ [१४४
स॒ तस्य चाप-निर्घोषाव् कुपितो रैक्षसर्षभः ।
८८] अ-मृष्यमाणस् तं घोषम् अभि-दुद्राव राघवम् ॥९७। [१८५
तस्मिन काटे सु-मि्नायाः पुत्रः परबलम्दनः ।
८९. चकार लक्ष्मणः प्रादुर् अचम् अस्-विदां वरः।॥।९८।॥ [१०३
स॒ कुम्भ-कणेस्य शरान शरीरे सप्त वी्यै-वान् ।
९०] नि-रितान् आ-ददे चाऽन्यान् वि-सस्ज च र्मणः॥९९[९०४
अतिक्रम्य स सौमित कुम्भ-कर्णो महा-बटः ।
९२ रामम् एवाऽमि-दुदराव कम्पयन् इव मेदिनीम्।\००॥ [१९८
ततस् तु वातोद्धत-वहि-कल्यं
सुजङ्गराजोत्तमभोग-बाहूम ।
तम् आ-पतन्तं धरणीधराऽऽभं
९२] प्रोवाच रामो युपि कुम्भ-कणम् ॥१०१।। [१४६
आ-गच्छ रक्षोऽधिप मत-समीरषम्
अयं स्थितोऽहं प्रगदीत-चापः ।
उप८१ पे)हि मां द्युम् उप-स्थितं स्थिरं
९३] प्रेतो सुहूतीद् भविताऽसि पाप-क।॥१०२॥ [१४७
[2
१. रा१ रार फए-्नांगदभू्° ॥ २. रा१-रेखिहानमसम्रक्षो जिह्वया ॥ ३.
९।२ फ-नेक्तषमः । £. प्र-नास्ति ॥ ५. म-नास्ति ॥ £. म-नमीपे ॥
२५२ वास्मीकीय-रामांयणम्ं
रामोऽयम् इति विज्ञाय जहास विद्त-स्वरम् ।
९४] पातयन्न् इव सर्वषां हृदयानि बनोकसाम् ॥९०३॥ [१४८
प-हस्य वि-करतं भीमं स मेषस्तनितोपमम् ।
९५] कुम्भकर्णो महा-तेजा राघवं वाक्यम् अब्रवीत्।।१०४॥ [९४९
नाऽहं वि-राधो विज्ञेयो न कवन्धः खरो न च।
९६] न वाखी न च मारीचः कुम्भकर्णम् अवै बे) हि माम् ०५[१५०
परय मे युद्रर घोरं स्भर-कालाऽऽ्यसे दम् ।
९७] अनेन निर्-जिता देषा दानवाश् च मयां रणे" । [१५१
पप] शक्र च निर-जितो राप नप्राऽदहं च स्वयं-सुवः।॥९०६।। [प
विकैर्ण-नास इति मां नाऽव-ज्ञातुम् इहाऽर्ईसि ।
९८] अरां हि न मे पीडा कर्णनासाऽवकतेनात् ॥९०७॥ [१५२
द्रयेक्ष्वाकु-शार्दख वीयं मात्रेषु मे रघु ।
९९] ततस् लां भक्षयिष्यापि ष्ट्रा पौर ष-विक्रमम्॥।९०८॥ [९५३
स कुम्भ-कणेस्य वचो निशम्य ।
रामः शु-पुद्धान् वि-ससजे बाणान् ।
तैर आ-हतो वज्र-सम-पमविर्
१००] न चुष्षुमे सं-यति ऊुम्म-कणेः।।९०९॥ [१५४
येः सायकम् तार-वरा नि-ृत्ता
वारी हतो बानर-पुडर्वच्च् च ।
ते कुम्भकर्णस्य तदा शरीरं
१०१] वज्रोपमा न व्यथयार्म्बभूवुः ॥९९१०॥ [१५५
स वारिधारा इव सायकांस् तान्
पिविन् शरीरेण महेन्द्र-शः ।
0 1 ५ का
१. म-भीमं । २, राश-महारणे । म-पुरा मया ॥ ३. रा५ ल, ल्व
छ प्र-क्कीणे° ॥ ४. प्र रारफ् म-राक्षसपुगवार् । ५. गार~ररीरे । म-कुरीरे ।
६. स-न्यथयांप्रचक्तुः ॥
युद्ध-कांण्डम् । ४६ । १२१ । २४३
जघान तं. राम-शर-पवेक
१०२] व्या-विध्य ते मुद्ररम् उग्र-षेगम्।।*९२। [१५६
स॒ शञ्वमाचक्षतजाऽनुचि्र
वि-त्ासनं देव-महाचमूनाम् ।
ञ्या-विध्य तं युदररम् उग्रवीरथं
१०३] वि-वासयामासर रघु-पवीरः ॥९१३।। [९५७
अथ दाशरथी रामो रौद्रम् अस्त्रं भ-योजयन् ।
९०४] कुम्भकर्णस्य हृदये नि-चखान शितान् शरान ९९४ [११९
तस्य रामेण विद्धस्य वानरार्न् विप्र-पावतः ।
१०५ ]अद्गर-मिश्राः क्रुद्धस्य मुखान् निर्-चेरुर अविषः ९१५।॥[१२०
तस्योरसि निनपप्रास् ते शरा बहिण-रेक्षणाः।[९२य्प्
१०६] हृदयं पीडयामापुः कोष-पुक्ता महाऽऽत्मना ॥११६॥ [६
हस्ताच् चाऽस्य परि-श्रष्टं पपातोर्व्यां महाऽऽयुधम् || १२
९०७] स निर्-आयुधम् आत्मानं यद् मेने महा-बङः ॥९९७॥।
९०८] मुष्टिभ्यां सं जघानाथ चकार कदनं तदा । [१२४
पप] आनददेऽथ पुनर् घोरं भूमेर् मुद्ररम आयसम्॥९९८॥ [7
१०८] स बाणेर अति-विद्धाऽङ्खो रंधिरेण सम्-उक्षितः ।
रुधिरं 'परि-पुस्ाव गिरिः प्र-ल्वणेर् इव ॥१९९॥ [१२५
९०९] स तीव्रेण च कोपेन रुधिरेण सभू-उक्षितः ।
वानरान् राक्षसांश् चेव खादन् विपरि-पावति॥१२०।।[९२६
९९०] तस्मिन् कारे स धमाऽऽत्मा लक्ष्मणो वाक्यम् अत्रवीत्।
कुम्भकणे-वधे यत्तो योगान् परि-परशन् बहून ॥९२१॥ [९३०
१. म~नास्ति । २. रार फ-उग्रवेगं ॥ ३. शर-अयोजयत् । म-प्रयुक्त-
वान्॥ £. म-सदसा ॥ ‰. लनल रव रार प म-गलन््मणाः । £. प्र-क्रोधान्युक्ता |}
७. प्र-नास्ति ॥ ८. रा२ फ-चरणार्भ्यां च । ६. प्र-तथा ॥ १०. प्ररारषम-
क्षतजेन । ११. फ-प्रतिसु° ॥ १२. रा०-च सूदितः । रा२ फ म-स मूच्छितः ॥
र्वं वास्मीकीय-रामायणम् ।
१,१.१.| नेवाऽय वानरान् खाद्ब् न च जानाति राक्षसान् ।
मत्तः शोणितगन्धेन स्वान परांश् चव खादति ||९२२।) [५३१
९१२] साध्व् एनम् अधि-रोहन्तु स्वे-तो वानरर्षभाः
युथ-पार्च तथा मुख्यास् तिष्ठन्त् अस्य समीप-त।९२३[९३२
१९३] अथाऽय दुर्-मति; काटे भुरू-भारम् अपारयन् ।
नि-पतेद् राक्षसो भूमौ न च हन्यात् पुर्व-गमान् ॥९२०।[९३३
११.८६] तस्य तदू वचनं श्रुखां राज-पुत्रस्य धी-मवः । [१३४
गजो मवाशक्षो गवयः शरभो गष-मादनः ॥९२५॥ [एप
११५] नीक् च कु-मुद श् चेव जाम्ब-वान् अङ्गदस तथा । [7
ते समा-ररुहर हृष्टाः कुम्भ-कणं पव-गमाः ॥९२६।।[१३४३
१९६ | कुम्भ-कणः सु-सक्रद्धः समा- पुर्व-गमंः ।
व्य्-अधूनयत् तान् वेगेन दुषट-हस्तीऽव हस्ति-पान्॥१ २७१३५
तान् दृषा निर्-घुतान् रपो रोषाद् वानर-युथपान् ।
१९७] ज्ञात्वा महाऽनुभावं तं दिव्यान्य अख्लाणि सदे १२८[१३६
वायव्यम् आहूय ततो महाऽस
रामः प्र-चिक्चेप निश्ा-चराय ।
स-मुदरं तेन जदार बाह
९९८] निकृत्त-बाहुस् तुमं ननाद ॥१२९।। [१५८
स॒ तस्य बाहुर् गिरि-शृङ्ध-फस्पः
स-युद्ररो राघव-बाण-कृत्तः ।
पपात तस्मिन् हरि-सेन्य-पध्ये
९९१९] जघान तां वानर-वाहिनीं च ॥१३०। [१५९
ते वानरा भप्रहताऽ्वशेषाः
पयू-अन्तम् अश्रित्य भयाऽवसनाः ।
१. म~नास्ति ॥ २. प्र-अभिधावन्तु ॥ ३. राज बवद्मरार फ म-युरं
भार ॥ ४. भ्र-नास्ति ॥
युद्ध-काण्डम् } ४६ । ९३६। २.५५
प्वेपिताऽ्ा ` दच्छः घु-षोरं
९२०] नरेन्द्र-रक्षोऽधिप-सन्निपातम ॥१३१। [१६०
स॒ कुम्भ-कर्णोऽख-निहरत-बाहुर्
महान् निदरत्ताऽग्र इवाऽचलेन्द्रः ।
उत्-पाटयामास करेण रक्षं
१२६] ततोऽभि-दुद्राव रणे नरेन्द्रम् ।॥९२२॥ [१६१
ततोऽस्य बाह सह-साल-टक्ष
समू-उद्यते पन्नग-मोग-कैर्पम् ।
इन्द्राऽस्-युक्तेन जहार रामो
१२२] वाणेन जाम्बूनद-भूषितेन ॥९३३॥ [१३२
स कुम्भकर्णस्य युजो निकृत्तः
पपात बाहुः पतगेन्द्र-केस्;ः ।
वि-वेष्ट॑मानोऽभि-जघान तत्र.
१२३] शेखान् छिखा राक्षस-वीनरांम् च ।१३४।। [१६३
त कृत्त-बाहुं समवेक्ष्य रापः
समा-पतन्तं सहसोन्-नदन्तर्म् ।
ततोऽध-चेन्द्रौ रस-रितो गदी
९२४] चिच्छेद पादौ युधि राक्षसस्य ॥*१३५॥ [१६४
स॒ कृत्त-बाहुर षिनिषत्त-पादोा
विहत्य वकं वडवापुखाऽऽभम् ।
दुद्राव रामं सहसाऽभि-गमेन्
९२५] राहुर् यथा चन्द्रम इवाऽन्तरिक्षे।॥५३६।।[१६६
१. प्र-°सनिवेहे ॥ २. म-नरेन्द्रकत्पं ॥ ३. ब-°गतुल्यं । ४. स-°दस-
निमेन ॥ ५, रा१ल¶लयरव ख प्र रारफ-गन्द्रमुक्तः । ६. ल २-विरीयैमाणो ०! ७,
९० वानरा ॥ ८. रा१ ल० लर ब अ प्र-रणे सहर्षः सहसोन्ननाद । ६. म-
श्चन्द्रं । १०. प्र-निरितो | म-सहसा ॥
२.५६ वाद्पीकीय-रामायणम् ।
अपूरयत तस्य मुखं शिताऽग्र
रामः शरैर् देम-पिनद-पु्धैः ।
सं वूर्ण-वक्तो न शक्ाक वक्त
१२६] चुकोप कृच्छेण मुमोह चाऽपि॥ ९३७) [१६७
अर्थाऽऽददे सूर्य-पमरीचि-कस्पं
स॒ बह्यदण्डाऽन्तकतुस्य-रूपम् ।
अरिम् पेन्द्र नि-शितं सुपु
९२७] रामः शारं मारूत-तुस्य-वेगम् ॥९३८॥ [९६८
अ-पारणीयं वि-शिखं वीर्य-वन्तं महा-बरम् ।
१२८] भयै-करम् अ-मित्राणां ज्ञातीनां नन्द-वधेनम् ॥९२९॥ [7
तं काकं समा-दाय विकृष्य च महा-बरः ।
१२९] ससजं कुम्भ-क्णस्य वधाय शरम् उव-तमम् ।॥१४०॥ [प
दिव्यं पप-वता दत्तं ज्वछन्तम् इव तेनसा ।
९३०] स वि-रषटो बंछ-वता रामेण नि-शितः शरः ॥१४९। [प
कुम्भकर्णस्य हदयं भिचा धरणिम् आऽवि्षत् ।
१३१] अथाऽऽददे शरं चाऽन्यं दिव्यमन्त्राऽभिमन्तरितम्॥।९४२ [7५
त वज्-नाम्बूनद-च।[रु-पुद्ध
प्दीप्-सूय-ज्वखन-परकाशम् ।
महेन्द्र-वज्राऽशनि-तुस्य-पेग
९३२] रामः सं चिक्षेप निशाचराय ॥९५३॥ [१६९
स सायको राघव-बाहतरिच्युतो
दिशः स्व-भासाऽति-भृशे पर-काशयन् ।
९. लर-अपू० । २. रार फ-पंपूणं० ॥ ३, म-समाददे 9. प्र रार
फ म-°ककाय्तुल्यं ॥ ५. रा१ ल लरवय्फम-नंदिषव०। .रार-दषव० ॥
६. रार म-प्रचि° ॥ ७, प्र-°वाणवि ° । म्-०वाहुमुक्तो ।
युद्ध-काण्डम् । ४६ । १५१ । २५७
विधूम-तैश्वानर-तुस्य-दशेनो
१३३ जगाम शक्राऽशनि-तुटय-विक्रमः ॥१४४॥ [१७०
स॒ तन् महापवैत-कूट-सनि्भ
विदत्तदेष्टरोज्वछ-चाकू-भूषणम् ।
चकत रक्षोऽधिपतेः भिरस् तद
१३४] यथेव इचस्य पुरा पुरंदरः ॥१४५॥ [१७९
तद् रापबाणाऽभिहत पपात
रक्षः-शिरः पवेत-सन्निकाशम ।
वमञ्ज पयां ग्रह-गोपुराणि
५ प्राकार-साऽट्राखचयां श् च तत्र ॥९४६।। [१७३
अथते राक्षसाः स व्य्-अद्रवन् राक्षसे हते ।
९३५] वीनराणां सहसे द्रे कायेनाऽथ व्य्-अपोथयत् ॥ १५७ [प
सम्पाऽकम्पन्त लङ्याः प्राकारास् तोरणानि च ।
१३८] तस्मिन नि-पतिते भूमो चुक्षुमे च पहोर्दधिः ॥\८८।) [प
तं तु भूमो निपतितं द्ा विक्षिप्घ-भूषणम् ।
९२.७] बमभूषुर् व्यथिताः स्वे हत-रोषा निशा-चराः।।१४९॥ [ए
ते विषण्ण-मुखा दीनाः प्रहारजनित-श्रमाः ।
१३८] वि-नेदुर् उर् बह्वः सहसा वि-खरः खनेः ॥१५०॥ [ए
स॒ चाऽति-कायो दिमवत-प्रकाश्ो
रक्षः-पतिस् तोय-निषेः समीपे ।
ग्रहान महामीन-चयान् सुज-गान्
प्र] वि-्नोभ्य भूमि च तदा पपात ॥१५१।[९७६५
१. रा१-राक्तवारा० ॥ २. म-° सुकुण्डल ॥ ३. प्र फ म-पातिते । रार
पतिते । ४. रा१ल१ | बच्यम्र फम-राक्षसानां । ५. म्रगार फ-न्नाति-
व्य ° । म-°्नापि तन रा० ल०ल २ ब-सहसोदधिः ॥ ७, प्र रा२-स्वरेः ॥
८. प्रा फए-°नःं ए॑५ ६. म-नास्ति ॥
२.४८ वाद्मीकीय-रापायणम् ।
तस्मिन् हते ्राह्मण-देव-त्रौ
पहा-बरे सं-यति कृम्भ-कर्णं ।
चचा भूर भूमि-धराक्च् च सर्वे
पप] हृष्टाग् च देवाः प-सर्भं वि-नेदुः।॥९५२।|[ १७६
प्रहष-युक्ता बहव च वानराः
प्बुद्ध-पम-परतिमेस् तदाऽऽननैः ।
अपूजयन् राघवम् इष्टभागिनं
१८०] हैते रिपो भीम-बटे दुरा-रैदे ॥१५३॥ [१८०
स कुम्भ-कणे सुरम् उर्व-तमं
महत्य युद्धेष्व अजितं कदा-चन ।
ननन्द दहत्वा भरताऽग्रनो रणे
९३९] महाऽसुरं टतम् इवाऽमर्याऽधिपः॥९५५।। [९८१
ततः सदेवषि-षगह्यकाऽप्सरः-
पुराऽपुरा मूत-पुप्ण-पन्नगाः ।
सयक्षगन्धवै-सदेत्यदानवाः
१९९] प्रहिता राम-पराऽऽक्रमाव तदा ॥९५५॥ [९७७
इत्याषै रामायणे युद्धकाण्डे कुम्भकर्ण-वधो नाम
षटचत्वारिंशः सगः ॥ ४६॥
१, रा२ फ म-दर्षाच् ॥ २. रार-ग्वमित्रभा०) रा-०मिष्टमाषिणं । म-
°वमाजिवधेनं \ ३. फ-नास्ति ॥ ४. रा०-सुरदेत्यसूदनं । ४. फ-नास्ति । ६.
ल० लर ब्-इव सुरद्विषः ॥ ७, लऽ लरबश्मप्ररार फ म-नास्ति ॥
ए, रा१ ब प्र-लङ्काकाण्डे युद्धपर्वणि ॥
[७ [= [ सप्रचतारिशः सगः ] = दा-६८ ]
कुम्भ-कणं हतं दृष्ट्रा राघवेण महाऽऽत्मना ।
९] राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्य्-अवेदयन् ।॥९। [९
स श्रुतां नि-दतं संख्ये कुम्भ-कणं महा-वटेम् |
>] रावणः शोक-सन्तप्नो मुमोह च पपात च ॥२॥ [६
पितरं पतितं ष्टा देवान्तकनरान्तकौ ।
३] अि-शिराश् चाऽति-कायस् च रुरुदुः शोक-पीडिताः।३। [७
भ्रातरं नि-हतं श्रुत्वा रमेणाऽद्टिष्ठ-कर्मणा ।
४] महयेदर-पहापार्थो शोकाऽऽक्रान्तौ बभूवतुः ॥४।॥ [८
ततः कृच्छ्रत् समा-साथ् संज्ञां रक्षस-पुङ्खवः 1
५] कुम्भक्णं-वधाद् दीनो वि-रुखपाऽ्थं रावणः ।५।। [९
हा वीर रिपु-दपे-च्च ऊुम्भ-कर्ण महा-वर । [१०पू
द] श्रु-सेनयं पर-तैर्ये८प्ये)कःक मां सं-त्यज्य गच्छसि ।[९९३
इदानीं ख्व् अहं नाऽस्मि यस्य मे पतितो शुनः ।
७] दक्षिणो यं समा-भ्रित्य न बिभेमि दिवोकसाम् ।॥७॥ [१९२
कथम् एवं-विधो नाम देव-दानवनदर्-हा |
८] कालाऽग्नि-भतिमः सं-ख्ये राघवेणोंऽसि पतितः ॥८॥ [९३
नतु ते वजर-निष्पेषा नाऽकुर्बन्त व्यथां तदा । `
१.ल) लर व अप्र रार-न्क्णवधं श्रुता ॥ २. लप ब
मप्र रार प्-न्वरः ॥ ३. लञ्लर्व्प्र रार फ म-व्यथितं॥ ¢. म-
-ण्लापस ॥ ४. रार फप्रतप्यैकः ॥ £, त° तर ब अप्र म-नतोऽदुजः ॥
७, राम-व्वेण निपा ० । रार-व्वेण हि पा० ॥ ८. स-यस्य कुवन्ति न व्यथां ।
६. म-नास्ति । |
२५० वास्मीकीय-रामायणम् ।
€ १
९] स कथं रामबाणाऽऽतेः प्र-घुप्रोऽसि मही-तरे ॥९॥ [९४
एते देव-गणाः सै्धेम् ऋषिभिर् गगने स्थिताः
०| लाम् अद्य दृष्टा नन्दन्ति रामेण निहतं शरे; ॥९०।) [१५
अद्य वैवस्वतो राजा परुः स प्रति-भाति मे।
प] येन तं काट-सदशो योनितः काट-पमेणा ॥९१।॥ [प
पि] खां भूमो पतितं द्रा भूयो रार्परणोत्युकाः । [प
ध्रवम् अथैव संहृष्टा छन्ध-छेक्षाः पवे-गमाः ।
९१] समा-रोक्ष्यनिति दुगाणि ङ्ा-द्राराणि सर्व॑-शः ॥१२॥ [१६
राज्येन नाऽस्तिमे द्त्यं किं करिष्यामि सीतया ।
१२] कुम्भकणे-विदीनस्य जीषिते नाऽस्ति म स्पृहा॥९३॥ [९७
यद् अहं भ्रात्र-हन्तारं न हन्मि युधि राघवम् ।
१३] नतु मे मरणं श्रेयो न त् इदं व्यथे-नीवितम् ।९८॥ [१८
अदैव तं गमिष्यामि देशं यत्राऽतु-नो म॑म।
१.८] नहि भ्रात्र-परित्यक्तः क्षणं जीवितुम् उव्-सहे |*५। [९९
९५य्] देवा मां च हसिष्यन्ति हः सबोऽपकारिणम् ।
कथम् इन्द्रं वि-जेष्यामि कुम्भ-कणं मृते संयि ॥९६॥ [२०
१६] तद् इदं माम् अतुषाऽऽप्ं विभीषण-वचः द्युभम् ।
यद् अज्ञानान् मया तस्य न गृहीतं महाऽऽत्मनः ॥ १७ [२१
९७] विभीषणाऽभिक्षापोऽयं कुम्भकणे-परहस्तयोः ॥
१, म-~नास्ति ॥ २. ल१ तर ब प्र फ-हत। ३. राजस्व ऋषयो ।
ट. म-नास्ति । ५. ल० व-निदितैः । ६. रा +-निहतं त्वां रणे दष्टा विहसन्ति
प्रहिताः ॥ ७. रा ०-प्रसुहिं । म्र रार-प्रभावः। फ-प्रभावं ॥ ८, रा५-भूधराहर० ¦
रा श्मूधराभर० । £. ल१ लर्गप्र-रलक्ष्याः ॥ १०. रा०-कार्य । १९१. रा१-न
मम ॥ १२. राजप्र रार म-न चेदं ॥ १३. लल बद म्र फ-अधेवाहं। १४.
रा ०-कुम्भकणं हते त्वयि । १५. अ रारफ-नास्ति॥ १६. अ-सवे । १७. रा५-
वैवस्वतं देवं वरुणं च महावर ॥ १६. अ-नास्ति ॥
युद-काण्डम् । ४८ । ३। २५९
विनाशोऽयं समुत्-पननो मां पीडयति दारुणः ॥९८॥ [२ २
तस्याऽयं कर्मणः प्राऽऽपो विपाको मम शोकदः ।
१८] यन् मया धामिकः श्री-मान् स निर-अस्तो वि-भी षणः) ९।[२३
इति रजनी-चर-वरस् तदानीं
पितृपति-राष्टर-गतं तदा नि-च्म्य ।
अनु-जम् अनु-शोच नैकधाऽसो
९९ | म्रत्युम् अपर्यद् इवाऽऽत्मनस् तथा सः।॥२०। प
इत्यापे रामायणे युरद्-काण्डे रावण-विखापो नाम
सप्तचत्वारिंशः सर्ग; ॥४७॥
[री
वि-*८]= [अष्टाचत्वाखिः सगेः] = दा-६९]
एवं बि-हप्यमानस्य रावणस्य दर्-आत्मनः । `
९] श्रुत्वा शोकाऽभिसन्तप्नस् चि-रिरा वाक्यम् अब्रवीत्।।१।।[९
एवम् एतन महा-सत्व न श्रुतं यद् वि-भीषणात |
२] न ठ सव-पुरुषा द एवं वि-रुपन्ति यथा भवान् ॥२।॥ [२
नतु त्रि-युवनस्याऽपि पय-आप्तम् तं विनि-ग्रहे।
३] स कथं प्राढृताऽऽत्मेव शोचस्य् आत्मानम् ई्व॑रं ३ [३
१. रा० ०न्स्तन्मां पीडयते टढं । २. अतः परमधिकः पाठः-- रा+-यद्राक्यं
५ | क ®
म्भकणस्य मारीचस्य च यद्वचः । उक्तं विभीषशोनाऽपि हितं तथ्यं च
साधघुच॥ ३. लञ्लसर्वञ्मम्र रार फ म~नास्ति ॥ £. रा०-लद्ाकाण्ड।
५. लर बश्म्र फ म-स्गसमाप्तिनं दस्यते ॥ £. बभ्र रार फ म-विरप्य° ॥
७. म-मेवं । ८. रा१-च। ६. रा०-एवं ॥ १०. रा कस्माद् । ११. ल. लर ब
अम्र रार म-ईदरवरः ॥
२५ वार्मीकीय-रामायंगम् ।
बरह्म-दत्ताऽस्ति ते शक्तिः कवचै सायका धनुः ।
४] सह्र-खर-दुक्त् चं रथो मेष-निम-खनः ॥५॥ [४
र्दा सया ति-रेषेभ निर्-अस्ता देव-दान्वोः ।
५] स सवाऽऽयुध-सम्पन्नो राघवं हन्तुम् अ्हैसि ॥५। [५
कामं तिष्ठ महा-राज निर-गमिष्याम्य् अहं रणे ।
६] उद्-परिष्यामि ते श्च गरुडः पन्नगे यर्थौ ।द॥ [६
दीम्बरो देवराजेन नरको विष्णुना यथा ।
७] तथाऽद्य शयिता रामो मया युधि निपतितः ॥७।। [७
शरुता जि-रिरसो वाक्यं राणो राक्षसौऽपिपः।
८] पुनर् जातम् इवाऽऽस्मानं मेने तस्य सु-भषितैः ॥८॥ [८
श्रुत्वा तु त्य तद् वाक्य देवाऽन्तक-नराऽन्तको ।
९] अति-कायश्न् च तेजखी वभूञुर् युद्ध-काह्भिणः ॥९४ [९ .
ततो हर्ष-समाषिष्टा जगज्ैर् नैकऋत्भाः. |
९०] रावणस्य सुता वीराः चक्र-तुस्य-पराऽऽक्रमाः ॥९०॥ [१०
न्तरिक्ष-चराः स्वै सवे माँया-षिसारदाः ।
११] सवे तरिदश-दष-्ाः सवं सङ्गाम-का्धिणेः ॥९१। [११
स्वेऽक्-ब-सम्पन्नाः सर्वे विपुखकीतेयः ।
१. रा०-सायकं । म्र-सायको । २. रा०-०रसंयुक्तः । ३. अतः परम-
यिकः पाठः--रा१-शूल्चान्तकसंकाशः परिषश्चापि दारुणः । यमदत्ता तथा
शक्पिरेका शत्रुविनाशिनी । तथा खङ्गो मदाधोरो नानास्त्राणि च मानद् ॥
£. रा १-तया । ५. रा+-च शचखेण विस्तरा देवतागणाः ॥ £. रा१-वधिष्यामि
चतेरिपुं । ७. रा०-शचं ते गर्त्मानिव परननगं ॥ ८. साम-नमुचिर् । ६.
रा१-समरे । १०. रा०-जानीदहि सूदितः ॥ ११. रा१-राक्षसेश्वरः । १२.
रार-घुभाषितं ॥ १३. रार-ततः श्रत्वा तु ॥ १४. रा०+ प्र-सर्वमाया० ।
१५. ₹1१-०मयोधिनः ॥
युद्ध-कराण्डम् । २ । २। ५.३
९२] सवं समरम् आ-साश्च न श्रूयन्ते सम निश-जिंताः॥ १२] [१२
स तेस् तदा भास्कर-वहि-संननिभैः
तेर् हतः रच्-वल्ममरनेः ।
रराज -राना मघवां - यथौऽमरैर्
९३] रतो पहा-दानघ-दप-नाश्नैः ॥९३।। [९४
इत्या रामायणे युद्र-कण्डे रावण-प्वोधो
नामाऽष्टाचत्वारिंशः सगः ॥४८॥
[॥-*९।= [ एकोनपत्रारः सगः ] =दा-२९]
तेतस् तान् स परिष्वज्य भूषयिता च भूषणैः}
१.१ ११ ४ ॥ १२ &
१] आशीभिः सु-पशस्ताभिः परेषयामास संयुगे ॥१। [१५
महोदर-महापार्थो श्रातराव्र् अपि रवणः ।
२] रक्षणाऽथं कुमाराणां प्रेषयामास सं-युगे ॥२।। [५६
१. रा०-पराजिताः । २. अतः परमधिकः पाट--रा०-स्वेऽस्त्रविदुषां
शेष्ठाः स्वे युद्धविशारदाः । स्वे प्रवरविज्ञानाः स्वे लञ्धवरास्तथा ॥
३.रा१+अब फ म-०्सतिभैः सुतैः 1४. रार-रतः रतैः शक्रवर० । ४. र]ा१-
न्वामरेर् । £. राज-यथा । रार फ-तथा ॥ ७. रा१अ प्र-टंकाक्राण्डे।
८.ल.^ लरवम्र रार फ म-ग्णव्िलपो ॥ £. राञ-स पूत्रान् संपरि° ।
१०, ल१लरबञ्प्र रार फ़ म-पूनेविता विभृ० 1 ११. लज्लर व्र म-
नभिश प्र* । प्र रारफ-्भिस्तु प्र०। १२. रा०-संयुगं ॥ १३. रा१-उम्रविक्रमो ।
म-अग्रविक्रमो । १४. रा१-रावणः ! १५. म-नास्ति ॥
२५४ वास्मीकीय-रामायणम् ।
तेऽभिवाद्य महाऽऽस्ानो रावणं राक्षसेश्वरम् ।
३] कूला भ-दक्षिणं वव महाकायाः प्रतस्थिरे ॥३॥ [१७
स्वोषधीभिर् गन्धेच् च समा-खन्धा महा-बखाः ।
द] निर्-जग्मुर नैकऋत-ग्याघ्राः पैद् जना युद््-काङ्धिणः।।४॥ [९८
ततः सु-दशेनं नागं नीर-जीमूत-सन्निभम् ।
५] ठेरावण-कुखे जातम् आ-रूरोह महोदरः ॥५॥ [२०
सवीऽऽयुध-समायुक्तं रैण-तोमर-सङकलम् ॥
६] रराज गजम् आस्थाय सवितेषाऽस्त-मूर्धनि ॥६॥ [२९
हयोत्तम-समायुक्त सवाऽऽयुध-समन्वितम् ।
७] आ-ररोह रथे नरि-शिरा रवणाऽऽत्मजः ।॥७॥ [२२
जि-चिरा रथम् आ-स्थाय विरराज धनुर्-परः ।
९] स-विदयुदुर्कः स-ञ्वारः सेन्द्रचाप इवाऽम्बु-दः ॥८।। [२३
तरिभिः किरीटेन नि-शिराः यद्छमे स रथोत्तमे ।
१०1 हिम-वान् इव ैखेन्द्रस् तरिभिः कौचचन-पकषतेः ॥९। [२४
नि करि
१. म-ततस्ते । २, रा१ म-रत्मानं । ३. रा१-रिपुरावणं । ¢. रा५~चैव
महावीर्याः ॥ ५. रा-सन्नद्रा यु ° । ल १ल रब अषड् नानायु ° । रा २-षडेते यु ° ।
म-ष्रणा यु०° ॥ £. राज-शूल्तो° । अ म-अत आरभ्य ऽ-मश्मेक-
पूर्वार्ध यावन्नास्ति। ७, अतः परमधिक पाठः--रा१-मनत्तसर्वाङ्गसंयुक्त स्वणे-
जालेरलङकतं || ८. अतः परमधिकः पाटः -पष्यैर्मालायुधैशचित्र
कांचनैश्च विराजितं । किंकिणीशतनिर्घोषं सवरूथं घनस्वनं ॥ नीलपीत-
सिताभिन्च पताकाभिर् विराजितं । हयैः परमकैयुक्तं सर्वायुधसमन्वितं ॥
मनोमारुतरंहोभिश्चामरापीडधारिभिः । ६. रा+-संञ्वालः ॥ १०. रार
शृङ्णैदिरण्मयैः । ११. अतः परमधिकः पाठः--रा१-विरराज रथेऽन्यस्मिन्
राजसूनुमेदाबलः ॥
युद्ध-काण्डम् । ९ । ९७ । २५९९
अति-कायोऽति-तेजस्वी राक्षसेन्द्र-युतस् तदा ।
११] आ-रुरोह रथश्रेष्ठं घ्रेष्ठः स्वै-धतुष्मताम् ॥१०।। [२९
सु-चक्राऽ्षं सु-सयुक्तं साऽनुकषं सकूबरम् ।
९२] सतृण-बाण-संयुक्तं प्राऽऽसाऽसिपरिषाऽऽकुखम्॥। १९ [२६
स॒ काञ्न-विचित्रिण किरीटेन विराजता ।
१३] मूषणेग् च वभो चारं प्-माभिर् इव भास्-करः ॥१२]। [२७
विरराज रथे तस्मिन् राज-सूनुर् पहा-रथः ।
९९] टतो नेक्रत-शार्दैर् वज-पाणिर् इवाऽमरेः ॥१३॥ [२८
हयम् उचैःश्रव-प्रख्ये श्वेतं कनक-भूषणम् ।
१५] मनो-जवं महा-कायम् आ-रुरोह नराऽन्तकः ॥१४।। [२९
प्राऽऽसम् उर्का-निभं गह्य विरराज नराऽन्तकः 1
१६] शक्तिम् आ-दाय तेजस्वी हृताऽशन इवाऽऽवभो ।)१ ९॥ [३०
देवाऽन्तकः समा-दाय परि-पं वज्-भूषणम् |
९७] मुजेर् मन्दरम् उत्था(द-स्था)प्यषभो विष्णुर् इवाऽऽ्े १९ [गप
१८पू] महा-पार्वो महातेजा गदाम् आदाय वीर्यवान् । [३२प्
पप] भ-तस्थे रथम् आ-स्थाय सवाऽऽयुध-समन्वितम् 1 [पि
१८उ] विरराज गदा-पाणिः कुबेर इव सं-युगे ॥९ ७॥ [३२८
१. रा१ रा२-ग्योऽपि ते ॥ २. रा१लरवप्र रार फ़-सच० ।
३. म-सुकू° ॥ ४. ल लर ब छ प्र फ-लांछ्नेन । ५. रा१-मेरो ॥ £. रा१
रा२-महावलः ॥ ७. अतः परमधिकः पाठः--य१-कवचेन विचिभ्रेणा भूषणंश्
च विचित्रितः । ८. अतः परमधिकः पाठः--रा१-रराज हयपृष्ठे स सविध्-
दिव तोयदः ॥ ६. अतः परमधिकः पाठः--रागलर व अ प्र रार फ-आारूरोह
` रथं वीरो दीप्ाभ्निकनकप्रभं । १०. प्र-नास्ति ॥ ११. रा१-नास्ति । १२.
अतः परमधिकः पाठः--रा१-महोदरोऽपि बलवाननियेयौ राक्तसोत्तमः ।
२५६ .. वाल्मीकीय-रामायणम् |
ते प्र-तस्थुर् महाऽऽत्मानो बेर अ-पतिमेर् इताः ।
१९] सुरा इवाऽमरावत्यां बभूवुर् युद्ध-दपिताः ।॥१८। [३३
तान् गजैर् च तुर-गेश च रथेग् चाऽम्बुद-निंखनैः ।
२०] अनु-जग्युर् महाऽऽत्मानो रीक्षस-प्रवरा युधि ॥१९। [३४
ते वि-रेनुर महाऽऽत्मानः कुमाराः सूर्य-वर्चसः ।
२१] किरीटिनः श्रिया युक्ताः सप्नय इवाऽम्बरे ॥२०॥ [३५
भ-गरहीता बभौ तेषां छत्राणाम् आवली सितौ ।
२२] शारदाऽभ्र-पकाशानां हसानाम आ-वी यथा ।॥२१।! [३६
मरणं वाऽपि निच्च-चित्य शत्रूणां वा पररा-जयम् | [३७
२३] इति कृत्वा मतिं वीरा निर्-नग्युः संयुग ऽथिनः॥२२॥ [३८
जगज चाऽपि ते नेदुश् चिक्रीड चाऽपि राक्षसाः,
२४] जहषुश् च दुर्-आत्मानो निर्-यान्तो युद्ध-दुमंदाः॥२३ ॥ [३९
-उत-करष्टा स्फोटिता नादैः सं-चचाखेव मेदिनी ।
२६] रक्षसां सिह-नादेल् च रफुटतीऽव द्वि-धाऽस्वैरम्।।२४॥ [४०
तेऽभिनिष्-करम्य मुदिता राक्षसेन्द्रा मदहा-बखः ।
२.७] ददृश्र वानराऽनीकं सयुच्त-शिखाऽऽयुधम् ।२५।। [५१
हरयोऽपि महाऽऽत्मानो दद्द्यर् नेर्जतं वटम् ।
२८] हस्त्य-अन्व-रथ-सम्बाधं किड्धिणी-सत-नादितम्।।२६।। [४२
नीर-नीमूत-सङ्कशेः समुद्यत-महाऽप्युधैः ।
१. रा जराक्षसप्रवरा युधि । २. रा०-०मरावत्या नानाप्रहरणायुताः ॥
३. रा०-ग्दसनिभेः। ¢. रा ०-वलरप्रतिमेवृताः ॥ ५. ललस्वयम्ररारफम-
स्थिता॥&£. रा१-मरणं चाऽत्र निःश्रयो न तु युद्धे पराजयः। ७. तनल रब-युद्रकां-
क्षिणः ॥ ८. रा०-°चुक्रुरच् । ६. या०-ग्द्रदर्पिताः। रा२-०द्रहषिताः। १०, अतः
परमधिकः पाठः--रा१-ततो भेरीः समाजघ्रः शंखान्दध्मुश्च हृष्टवत । पटहान्
डिडिमांश्वापि तथान्यानथ वादयन् ॥ ११. रा३-वसुधरा ॥ १२. रार
°तरिलायुधेः ।
युद्ध-काण्डम् । ८९ । ३. । २५७
२९] दीप्नाऽनल-रवि-पख्येर् नतेः सर्वै-तो हतम् ॥२७॥ [४३
तद् शठा बलम् आ-यातं टन्ध-लक्षाः पुवंगमाः ।
३०] सैयु्यत-महश्चेखा युदा नेदुः पुनः पुः ॥२८॥ [४४
ततः स-सु्रीवरवं निकषस्य
रक्षो-गणा वानर-युथपानाम् ।
अमृष्यमाणाः पर-वीयै-हषं
३१ महाबला भीम-रव भ-णेदुः ॥२९॥ [४५
तद् राक्षस-बछं घोरं प्र-विश्य हरि-पुद्धवाः ।
२२] वि-चेरण् चोद्-यतेः रद्धैर न-गीः शिखरिणो यथा॥ २० [४६
के-चिद् आ-काशम् आ-विदय फे-चिद् उव्यां पुवं-गमाः।
३३] करुद्धा राक्षस-सेन्येषु चेरुर् द्रम-शिरखाऽऽयुधाः॥२९॥ [८७
नि-नध्नुः शेख-भृङ्गाऽगरेर् विव्यथु्् च परस्परम् । [7
३४] सिदह्-नादान् वि-नेदुश् च रणे राक्षस-वानराः ॥२२॥ [५०पू
ते पादप-शिरा-रैखेश् चक्रुर् दृष्टम अन्-उत्तमाम् ।
३५] बाणोधैर् वार्थमाभान् चं हरयो भीम-विक्रमाः ॥३२॥ [प
शिखरैः शिखराऽऽभास् ते यातु-धानान् पुवं-गमाः । []प
३६] नि-नघ्तुः संयुगे कुद्धा हरयो राक्षसर्षभान् ॥३५॥
के-चिद् रथ-गतान् वीरान् गज-वाजि-गतान् अपि । [५१
३७] नि-जघ्नुः सहसाऽऽप्लुत्य यातु-धानान् बरी -मुखाः॥३५॥
१. रा५ रार-त। २, रा५ रार ब म-°्लन््याः। ३. २ा+-न्लाः प्रणेदु-
मुहुमुहुः । प्र-नास्ति ॥ ४. ल० लरवञ्रमग्ररार फ़ म-नास्ति॥ ५. ल= लर
व प्र रार फ म-रेट्र् । £. लम लरव प्र-नागाः । ७. अ-नार्ति॥
८. म-नास्ति ॥ ६. लम१लन्बञ्म्र रार फ म-नास्ति ॥ १०. रा० रार
प्र-र्णापि ) १९. मनासि ॥ १२. राञ-निजग्मुः समरे क्रद्राः कालन्तकय-
मोपमाः ॥ १३. म~नास्ति ॥ |
२५८ वार्मीकीय-रामांयणम् ।
रेट-ृङ्क-विभिन्नाम् ते सुषि-नियौत-लोचनाः । [५२
३८] चेः पेतुल् च नेद् चं ततो राक्षसपुङ्गवाः ।
राक्षसाम् तु शरस् तीक्ष्णेर षिमिदुः कपि-कु्रान् ॥३६।[५३
३९] ततः शुर च दक्षेश् च वि-शठैर् हरि-राक्षसै; । [५५
शुल-युद्रर-खद्धेश च नि-रितैः शर-दष्टिमिः । [५४्प्
०] मुदूर्तेनाऽऽखता भूमिर् अभवच् छोणिताऽऽएता ॥२७॥।
शू] वि-कीणाः पतिता बाणे रक्षोभिर् उरप॑-मदिताः । [५६
आ-किष्ठीः क्षिप्यमाणाद् च भय्र-सीषार् च वानराः ॥३८[५७्
२] अन्योऽन्यं पातयामाघ्ुः परस्पर-जिषांसया ।
४३य् ] रिपु-शोणित-दिग्धाऽङ्खेम् तजर वानर-कुभरे; ॥३९॥ [प
बनिरं बानरेणेव जघर् योधा हि राक्षसाः ।
४2] राक्षसे रीक्षसेनैव पिपिधु् बानरा र्युवि ॥४०।॥ [५८
आ-च्छिद्य च शिखास् तेभ्यो नि-जचघ्र राक्षसा हरीन्।
४५] तेषाम् आ-च्छिद्य शख्राणि जच्र रक्षांसि वानराः ॥४९।[५९
नि-घ्ः शेल-शिखरेर बिभिदुश च परस्परम् ।
दे] सिह्-नादान् वि-नेदुब् च रणे वानर-राक्षसाः॥४२। [
छिन्न-वर्म-तनुत्राणौ राक्षसा बानरेर् हताः ।
४७] सुस्वाव रुधिरं तेभ्यः सिं पवेताद् इव ॥४३।। [६१
१, फ-°ष्टिभिः क्रातलो °! म-°श्िमिर्वान्तलो ° । २. ल५ ल २-नेदुस्ते ।
३.ल० लशव श्र प्र रार ए म-नास्ति.॥ ४. रा०-पचशाखैश् ।
४- रा१ म-°णितष्टुता ॥ ६. रा -पवैताकरि । ७. रा१-अवमर्दितैः । ८ रा.
आष्षिप्याक्षिप्य° ॥ ६. ल१लस्बच्प्र रार फम-नास्ति ॥ १०. राग
वानरान् । ११. रा१-जभिरे चेव । १२. रा१-राक्षसान् । १३. रा१-निजघ्नर् ।
१४. रा¶-युधि । १४. म-नास्ति ॥ १६. ललरब प्र रार फ-आक्षिप्ता
वलिनो जघ्न राक्षसा वानरास् तथा । म-नारित । १७. लल रब प्र रारफम-
गात्राणि निजघ्रश्षापि ॥ १६. म-नास्ति ॥ १६. लज्लरव च प्र फ म-स्वरसः॥
युद-काण्डम् | ४९ । ५० । ४.
रथेन रथिने चाऽपि वारणं वाग्णेन च॑ । [६२
४८] हयेन च हयं के-चिन् निष्-पिपिषुर वरी-पुखाः॥०४॥ [६ रपू
घुर-भैर अर्ध-चन्द्रेश् च भैश् च नि-रितेः शरेः । [६५य्
४९] ैतस्तिकैच् च नि-रितेस् तथ्यं-तोमर-ुदरः ।५५॥ [7१
राक्षसा वानरेन्द्राणां षिभिदृश् चिच््दर् बहून् । [६५
५०] शिला च गिरि-सान्नि क्षांग च महतस् तथा ।।४३॥। [प
विकीर्णैः पवते चेव द्रमेश् चिननेश् च सं-युगे।
५१] हतैश्च च फपि-रक्षोभिर् धरणी दुर्-गमाऽभवव ४ ७। [६६
रतैस्मिस् तथा सं-यति सम्प्दत्त
परहष्यमाणे तु वटे कपीनाम् ।
निपात्यमानेषु च राक्षसेषु
५२] महषेयो देवगणा च नेदुः । [६८
ते चाऽपि सवै हरयः प्रहृष्टा
विनेदुर आ्ष्वेडित-सिह-नादः ॥४८॥ [1
ततो हयं मारुत-तुस्य-वेगम्
५३] आरुह्य शक्ति नि-शरितां प्र-ग्ह्य ।
नराऽन्तको वानरराजसैन्यं
विवेश्च मीनम् तु यथाऽर्णवौघम्।(४९॥ [2९
स॒ वानरान् सप्त-दशाऽति-वीरान
५५] प्राऽऽसेन दीपेन विनिर्-बिभेद ।
१. त० लर्बद्म्र रार फ म-न्थिनश्वापि राक्नसं राक्षसेन वा ॥
२. आयुधविरोषः, व॒. पजा. धद्धा, ष्पा । ३. ल० लर बश्च प्ररारफ म-
नास्ति ॥ ४. रा२-तस्मिन् प्रवृत्ते वसुरे विम्दँ । ५.बश्मप्ररारफम-
नास्ति । £. लर अ प्र रार म-प्रगृह्यमाणेषु महारथेषु ! ७. रारफ म-भूतग० ।
द. गा-अतः परं सगसमाप्िः--इति संकुल्युद्रं नाम सर्गः ॥ ६. यर~ नास्ति ॥ `
२६० वार्मीकीय-रामायणम् !
एकृ-क्षणेनेन्द्र-रिपुर् दंर-मात्ा
^ ॥ ४
जघान सैन्यं हरिपुङ्खवानाम् ॥५०।। [७०
3 क,
ददश् च महाऽऽप्पार्नं हय-पृष्े प्रति-ष्ठितम् ।
५९] चरन्तं हरि-चेन्येषु भूत-विद्ाधरषभाः ॥५१। [७१
स॒ तस्य ददद भागं मांस-शोगित-कर्दममं ।
« ६] पतितैः पर्मताऽग्राऽऽभेर् वानरैर अभिसं-दईतम्।।५२॥ [७२
यावद् विक्रमितुं बुद्धि चक्रुः पवग-पुङ्खवाः ।
५७] ताद् वेगेन निषू-म्य निर-बिभेद नराऽन्तकः।५३॥। [७३
प] धावमानान् कपीन् सवान् प्राऽऽस-भृत् सो ऽन॒-धावति । [प
१० ॥ कि ५
५८पू] सवा दिषु बल-वान् रभहषीऽव वलाहकः ।॥५४॥। [७देपू
यतो यतः स दये प्राऽऽख-पाणिर् नराऽन्तकः 1 `
© ~ १ । 2
५९] ततम् ततस् तं मन्यन्ते कालो ऽयम् इति वानराः ॥५९॥ [ध
ञ्वछन्तं प्राऽऽसम् उद्-यम्य सङ्कामाऽग्रे नराऽन्तकः |
प] ददाह दरि-सेन्यानि काननानि यथाऽनटः; ।(५६॥ [७४
यावद् उत्-पारयामाप्ुः शेखान् दक्षांश् च वानराः ।
१५५
६०] तावत् प्राऽऽस-हताः पेतुर वजाऽऽ५ क्रान्ता इवाऽचराः॥५७[ ७९
न शेकुर द्रषितं वीरान स्थातुंन च मदितुम् ।
१. रा+ म-महात्मा। २. रा२-नास्ति। रा ५-अतः परं स्गसमाप्तिः §त्यषिं
रामायणे युद्धकांडे पचङकमारनिर्यागं नाम सर्गः ॥ ३. रा०-दुरात्मानं ॥. ४.
रारलनलर ब अ-मार्गो । प्र फ-मा्गे । ४. रारल ल रव अ रार फ-°्कदेमः।
६. रा१अप्र-ष्वृतः। ७. ल लर ब फ-नास्ति॥ ८. अप्र रार म-एतान-
तिक्रम्य ॥ &. रा+ लनल र ब-नास्ति। १०. सा+ अ-विचचार नरान्तकः । ११.
अतः परमधिकः पाठः रा-कपषेन्वानरपेन्यानि महाभ्राणीव मासतः ।
लप लर व-नस्ति ॥ १२. म-नास्ति | १३. रा५-ततोऽभ्यमन्यन्त ।
१४. खे१ लर ब-नास्ति ॥ १५. ल५ लर ब अ-नास्ति ॥
युद्धकाण्डम् । ४९ । २७। १६२
६९] स्थितं चैबोव-पतन्ते च धाषन्तं च स विव्यधे ।५५८॥ [७७
एकेनाऽन्तक-कस्पेन प्राऽऽसेनाऽऽदित्य-तेजसा ।
६२] भिन्नानि हरिसैन्यानि नि-पेतुर धरणी-तले ॥८९९॥ [७८
वज्र-निष्पेप-निनदं प्राऽऽसस्य तरिनि-पातनम् ।
६३] न शेकुर वानराः सोद स्य॑शैम् अरेर् इव प्र-जाः ।॥६०॥ [७२
पततां हरि-वीराणां रूपाणि प्रचकारिरे ।
६४] बिदद-भग्राऽग्रकूटनां शेखानां पतताम् इव ।६१॥ [८०
ये न॑ पूवं महाऽऽत्मानः कुम्भकर्णेन पातिताः
६५] [नराऽन्तकेन ते सं द्राविता निर-जिता इताः । ] [८१
पि] तेऽस्वस्या वानरश्रेष्ठाः सु-ग्रीषे पयुपांऽऽसते ॥६२॥ [प
विचेष्टमानां सु-ग्रीषो ददश दहरि-वाहिनीम् । [८१३
६६] नराऽन्तक-भय-्स्तां विद्रवन्तीं ततम् ततः ॥६३। [८२
विरतां वाहिनीं च्षटरा ददश सं नराऽन्तर्कम ।
६७] प्राऽऽस-हैस्तं तम् आ-यान्तं हय-प्र्ेन दपितम् ॥६४।॥। [८३
अथोवाच महातेजाः सु-प्रीषो दरि-पुडषः ।
६८] कुमारम् अङ्गदं वीरं सक्र-तुस्य-पराऽ५ क्रमम् ॥2५| [८४
गच्छेनं राक्षसं वीर घोरं तुर-गम् आ-स्थितम् ।
६९] क्षोभयन्त हरि-वकं क्षिपं प्राभेर् वि-योजय ।॥2६॥ [८५
स च भतुर् वचः श्रुता निष्-पपाताऽङ-दम् तदा ।
१. ल> ल ब अ-रनान्तक्वचैसा । रार फ-०नान्तक्रते° ॥ २. ज्ञ
ब रार फ-०पातितं । ३. ल १-ततो नेदुमेहास्वनाः । लरब अ प्र फ म-तेऽतिने-
दुमहदास्वनाः । रार-ते विनेदुमहास्वराः ॥ ४. ल० लरबश्मप्र रार फम-च।
५. लम लर ब्यप्र फ-योधिनः। ६. त१लरवञ्प्र यार फ़ म-नास्ति।
७. रा१-उपतस्थिरे ॥ ८. रा-च नरा० । ल१ लरब्~नरकान्तकं । &. रा५
गा२-०सपाणिने । ल लर व व्म-न्स्तस ॥ १०. रात-पुत्र ॥ ११. राज
जहोनं। १२. लब च प्र फ-ण°न्तं च सैन्यानि । रार-ग्य्धिव सैन्यानि । म-°न्तं
हि सैन्यानि ॥ १३. रातु पितुर ।
२६२ वास्पीकीय-रामायणम् ।
७०] अनीकान् मेध-सङ्काशान मेघाऽनीकाद् इवांऽश-मान्।| ६७ [८६
सं हरिः शेट-सङ्काशो हरीणाम् उव-तमोऽङ्ग-दः
पि] रराजाऽङ्द-नद्धाऽङ्गः स-पातुर् इव पवैतः ॥६८॥ [८७
निर्-आग्रुयो महातेजाः केवरं नखदषट्रवान् ।
७१ | नराऽन्तकम् उपाऽऽगस्य वालि-सूनुर् उवाच ह ॥६९।। [८८
७२पू] तिष्ठ कषि परङ्रेतैर् एभिर् हरिभिस् सवे करिष्यसि । |
अस्मिन् वज-सम-स्प पराऽऽसं मे क्षिर्ष वक्षसि।॥७०॥ [८९
अङ्गदस्य वचः श्रुता प्रचुक्रोध नराऽन्तफः ।
७३] सं-पीड्य दशनैर् ओषटौ निः-खस्य च पुनः पुनः।॥७१। [९०
ख प्राऽऽसम् आ-दाय तदाऽङ्-दीय
| संयुज्-उ्वछन्तं सहसा संस्मं ।
स वारिपुत्रोरसि बवज-कस्पे
७] वभूव भग्नः पतितल्् च भूमो ॥७२। [२२
तं प्राऽऽसम् आ-छोक्य तदा च भर
हि सुपणशृत्तोरगभोग-कस्पम् ।
तरं सयुद्-यम्य स वालि-पुत्रस्
७५] तुर-गमं तस्य जघान मूधि ॥७३। [९३
स॒ तस्य बाजी निपपात भूमौ
तल-प्रहारेण षिशीर्ण-शीरषः |
१.ल०„ लरबव अ प्ररार फ-रोलसघातसं । २, म-नास्ति ॥
३. ल १ ल २ ब अ-०्दतवान् । ४. लर ब-नरकान्तके ॥ ५. रा१-वानरेर् ।
£. रा१-प्राृतेस् । ७. अतः परमधिकः पाठः रा१-युध्यस्वा्य मया साध
दपं ते विनयाम्यहं । ८. ल१लय्च च प्र फ-कषेपत॒महेसि ॥ ६. रा१-जातक्रोधो ॥
१०. त. लर. ब अ प्र म-आतरिध्य । ११. रार फ-समुज्वलन्तं। १२. रा२ फ-
ससजे वेगेन च वानराय ॥ १३. रा० लल रब अ प्र-तदावभत्र । रार~तदा प्र
भ्र । १४. लज्लरवञअप्ररार फम-मुरि । १५. लम्लरबयप्र-
भूमो ॥
युद्ध-काण्डम् । ४९ । ७९ । र्दद
नि्भग्रतादः स्फुरिताऽक्षितारो
७६] निर्यीत-जिहोऽचल-सन्निकाश्चः ।७'४। [९४
नराऽन्तकः क्रोधवशं नगम
हृतं तुरगे पतितं सम-ईक्ष्य ।
स युष्टिम उद्-यम्य महाऽनुभावो
७७] जघान शीषं युधि वालि-पुत्रम् ॥७५।॥ [९५
तदाऽङ्दो युष्टिनिपात-मम्ात्
सुखाव तीव्रं रुधिरं चं शीर्षीव् ।
मुहुः प्र-जज्वाट मुमोह चाऽपि
७८] सं-ज्ञां समा-साद्य च वि-स्मितोऽभूत ७६॥ [९६
अथाऽङ्दो वज-सम-पवेगं
सै-्वत्यं युटि गिरिवज-कस्पम् ।
निपातयामास तदा महाऽऽत्मा |
७९] नराऽन्तकस्योरसि बालि-पुत्रः ।।७७॥ [९७
स॒ युष्टिनिष्पेष-विभिनन-वक्षा |
रुक्तं षमच् छोणित-दिग्ध-गाजः ।
नराऽन्तको भूमि-तरे पपात
८०] ` यथाऽचलो वज-निपात-भम्ः ॥७८। [९८
अथाऽन्तरिक्षे अिदशोत्तमानां
| वनौकसां चाऽपि महा-निनादः ।
वभूव तस्मिन् नि-हतेऽति-वीये
१. रा०~विमिन्नतालुः । २. रा१ ल१ लर व म-नताक्षतारो । रार फ
स्फुरितक्षि° । ३. लप लर वद प्र-नि्घातजि० । रार२-निरस्तजि० ॥
५. ल~-लर्बवअमब्ररार्प म-अथांगदो । ‰. रा) -प्रमूधैः । ल१लर्बद्
प्र-स्वरी०° । ६. रा-समारभ्य ॥ ७. ल १ लर ब अ-°समानवेगं । ८. रार फ़
संबध्य॒ ॥ ६. रा फए-तथा । १०. रा१-०तमिनः ॥ ११. रा-च्रिदिवेश्वराणां ।
युद्धकाण्डम् । ५० } १४ । २६५
५] महा-विपम् आ-साद्य शालम् उव-पास्य वीर्य-वान्।^ ॥ [५
देवाऽन्तकाय तं वीर् चिक्षेप बरवद बीं )
2] महाक्ष महा-शेरे शक्रो दीप्तम् इवाऽशनिम् ।६। [६
नि-रिराम् तं॑तु चिच्छेद शरैर् आशीविषोपमैः ¦
७] दक्ं नि-छृत्तम् आ-रृकष्य समुव-पीटय ततोऽङ-द्; ।७॥ [७
स॒ ववधे ततो रक्षान् छिलखान्् च कपि-कुरः !
८] जरि-शिरास् तान् भ-चिच्छेद् सं-कृदो नि-रितेः शरे५॥८॥ [८
परिषाऽग्रेण तान् दक्षान् छि च नि-नघान सः।
९] चि-रिरास् त् अङ्ग-दं वीरम् अभिदुद्राव सायकैः ।।९॥ [२
गजेन समभि-दध्य वालि-पुत्रे महोदरः ।
१०} आ-जघानोरसि व्य्-ऊढे तोमरेर् वज-सन्निभैः ॥९०। [१०
देवाऽन्तकच् च सं-क्रद्धः परिघेण ततोऽङ-दम् ।
९९] उप-गम्याऽभि-हत्वा च युहूर् मुहुर् अपाऽक्रमत् ।९१।। [१९
स॒तरिभिर् नैरत-शरे्ैर युगपत समभितः ।
१२] न विन्यथे महा-तेजा वालि-पुत्रः प्रतापवान् ॥१२। [१२
तेन भक्षम् उवत-पत्य जघान गन् अङ्ग-द्ः । [९३
९३] नि-पेततुम् ततो नेत्रे ननादाऽ्य स वारणः ॥१३।। [१४
विषाणं चाऽस्य निष्कृष्य वाछि-पुत्ो महा-बदः ।
९६] देवाऽन्तकम् अभि-द्त्य स जघान ततो्थो)रसि॥९४।। [१५
१. लर ब अ प्र-उद्यम्य । २. म-नास्ति॥ ३. रा०-ण्वृक्षे ॥ ¢. ल१
लर ब अ-आलोक्य । ५. ल > लर व अ प्र-उत्पत्य च । £. म-नास्ति ॥
७, रा१-रेलान् । ८. रा१-तान्प्रचिच्छेद संक्रुद्रस्विरिरा ॥ £. श०-रिलाश्च
परिघाग्रेण बभज विबुधांतकः ॥ १०. ल" लरद्य प्र फ-° भिष्त्य । ११. अतः
परमधिकः पाठः--रार-परिधाप्रेण निष्पेष्य शिलाश् च रजनीचरः ॥
१२. रा म-तदाग० ॥ १३. रा०-निरितैस्तोमरषेव । १४. रा१-
तैस्तु विद्धो ॥ १४. रा०-अत आरभ्य १५-दाश्रोकपूर्वा् यावन्नास्ति ॥
२६६. वाल्मीकीय-रामांयणम् ।
स॒बिकरित-सवोऽङ्ञो वातोद्धूत इव दमः ।
१५] छाक्षा-रस-सवणं . च धुस्राव रुभिरं मुखात् ॥*५॥ [९६
अथाऽऽन्वस्य महा-तेजाः ङृच्छादु देवाऽन्तको बरी ।
१६] आ-विध्य परिघं वेगाद् आ-नयपान पुनर् अङ्गदम् ९६।[१९७
परिषाऽभिहवश् चाऽपि वानरेन्द्राऽऽत्मजस् तदा ।
९७] जानुभ्यां पतितो भूमो पुनर् अभ्युत्-पपात ह ॥१.७। [१८
तम् उर्दे-पतन्तं नि-शिराः शरैर् आश्चीविपोपमैः 1
१८] रोषाद् धरि-पतेः पुत्र छरटेऽभि-जघान ह ॥९८॥ [१९
ततोऽङन्दं परिक त्रिभिर् नेकत-पुङ्खैः ।
१९] हर्नू-मान् अभिविनज्ञाय नीरग् चाऽपि प्र-तस्थतुः।।१९। [२०
ततस् चिक्षेप शैखाऽग्रं नीटस् जि-चिरसे तदा ,
२०] तद् र्रण-्तुतः शुरो निर्-तरिमेद शितिः शरेः ॥२०। [२१
तद्-बाण-शत-निभिन्नं षिदारित-शिर्ख-घनम् . ।
२९] स-षिस्फुलिड्ं स-ज्वाठं नि-पपात गिरेः शिरः ॥२९॥ [२२
तत् तु चूणितम् आ-छोक्य हषौद् देवाऽन्तकम् तदा ।
२२] परि-घेणाऽभि-दुद्राव मारुताऽऽत्मनम् आ-हवे ॥२२॥ [२३
तम् आपतन्तम् उव-पत्य हनुमान् कपि-कुभरः ।
२३] आ-जधान तदा मूधि वज-पेगेन मुष्टिना ॥२३।। [२४
१ रा संचचाल चव सुखाच शोणित च मुखाद् बहु ॥ २, रा१-
क्रोधान्तको । ३. ल» लर ब अ प्र रार फ-तद् । म-ततो॥ ४. श०-चोत्प० ।
४. अतः परमधिकः पाठः--रा१-त्रिभिर्विन्याध निरशितैर्वालिपुत्रं महोरसि ।
पुनः स निशितैस्तीनेः कंकवर्दिणवर्जितैः ॥ ६. रा०-०मानथ वि ।
ल लर ब प्र-दनूमान्नम वि० । म-०्मानपि वि ॥ ७. रा.
*सुतो भीमो ॥ ए. रा१-गिखतलं ॥ ६. रा म-हनू०। १०. रा+-
चज्कल्पेन ॥ |
युद्-काण्डम् । ५० । २८। २६७
स॒युष्टिनिष्िष्ट-मिदीणे-मूर्भी |
वरिश्ीण-दन्ताऽक्षिषिरं वि-जिहः ।
देवाऽन्तको राक्षस-राज-हूनुर् |
२९] गताऽसुर उव्यां सहसा पपात ॥२५॥ [२६
तस्मिन् हते राक्षस-राज-सुनौ
महा-बे सं-यति देव-शनौ ।
महोदरः कोध-वशाच् छरोेरं |
२५] ववषे जाम्बूनद-चि्र-पुङ्कः ॥२५॥ [२७
सं तेः शरोर अभि-वरष्यमाणो
विभिन्न-गात्रः कपि-सेन्य-पाटः ।
विष्टन्ध-गा्रोऽपि बभूव नीखो |
२६] वि-षएमिभतस् तेनं महा-बखेन ॥२६॥ [३०
ततस् तु नीः प्रति-रुभ्यसं-ज्ञां |
स शेखम् उत-पाय स~इक्षखण्डम्
सु-दृरम् उत्-पत्य खम् उग्र-वेगो
२७] महोदरं तेन जघान मृधि ॥२७॥ [३१
स तेन रैरेन समा-हतस् तदा
रक्षोऽधिपो भूमितटे पपात
महोदरो जीवितम् उव-खसजं
२८] यथा गनः सिंद्वलाऽभिभूतः ॥२८॥। [३२
इत्यार्षे रामायणे युद्र-काण्ड देवाऽन्तक-महोद्र-वधो नाम पाशः समैः ॥५०॥
१. तम्लरव श्य प्र रारफ म-ग्विकीणं०।२. रा०-०्जपुत्रो ॥ ३, लल
बद्यम्र रारफ म-नीलं तिमूर्घा कुपितः सरोषैर् ॥ ४. ल५ लर अप्र रारफ
म-रितिः ररिस्तैर्। ४. लल रब अ प्र म-विरुष्टगा ° । ६, रा०-०म्भितेनश्चु ॥ ७५.
रा१ल१लरवश्रप्ररार फ-सदू० । ८. रा-तसुप्रवेगं ॥ ६. लभ लर
ब अ-द्विपः ॥ १०. रा प्र-लकाकाण्डे ॥
[५०] [एकपञ्ाशः सगः] . =[दा-ऽ०]
पितृव्यं नि-हं ष्टा चि-शिर; कोध-मूष्छितः ।
२९] हनुमन्तं सु-सङ्करद्धो विव्याच नि-रितेः शरेः ॥१। [३३
स॒वायु-पुत्रः कुपितश् चिक्षेप शिखरं गिरेः ।
३०] जि-शिरास तच् छरेस् तीक्ष्णेर बियेद बहु-पा बी ।२।। [३४
तच् छिन्ने चिखरं . रष्ट्रा द्रम-वषे पहा-बछः ।
३१] वि-ससजं महा-वीरो रावणस्य सुते प्रति ॥३।॥ [३५
ताम् आ-पतन्तीं सहसा द्रम-दष्ट प्रतापवान् ।
३२] भि-शिरा नि-रितेर बाणेश् चिच्छेद च ननाद् च |! ५}। [२४६
ततो हन्-पान् उत-पत्य हयांस जि-शिरसंस् तदा ।
३३] वि-ददार नखैः करदो गजेन्द्रं ृग-राड् इव ।॥५॥ [३७
भथ रक्तिं सर्मा-दाय कालरात्रिम् इवान्तकः ।
३४] हनू-्वन्तं पर-चिक्षेप त्रि-शिरा रावणाऽऽत्मजः ॥६।। [३८
दिषि क्षिष्रां प्चेस्काऽऽमां चकति तां तं मेह्या-पभाम् ।
३५] बभञ्ञ हतु-मांस् तस्य हषाच् च वि-ननाद ह ।७]। [३९
[तां शष्ट्रोरग-सङ्ाशं शक्ति भग्नं हनू-मता ।
२६] वि-नेदुर् वानराः सव प्रहृष्टा जर-दा इव ॥<]|] [४०
१. इतः पूरव॑मधिकः पाठः--म-ह॒नूमंतं सखंक्रद्धो विन्याध निशिते
शरः । तलेन दनुमायुत्पत्य हयान् चिक्तेप मूधेनि ॥ २. रा -ससंरन्धो ।
३. म-अत्त आरभ्य पञचमक्षमेकस्य ठतीयपादं यावन्नास्ति ॥ ४, ल» लर.बद्
प्रगार फ़ोनास्ति॥ ५. रार-तथा । £. रार फ-तीक्षणेर् ॥ ७. ल० लर
व अ-उपादाय। ८. रा१-हनूमति विचि० । लऽ लरब अ म-हठमते
प्र ॥ £. राञ-सुमद्य° ॥ १०. जलभ१लयच्चवञ् प्र रार म-नास्ति॥
युद्ध-काण्डम् । ५९ । ९६ । ९६९
तत; खड्ं सयुद्-यम्य भि-रिरा राक्षसोत्तमः ।
३७] नि-चखान तदा शुरो वानरेन्द्रस्य वक्षसि ।॥९॥ [४१
खद्ध-प्रहाराऽभिहतो हनू-मान्. परवगोत्तमः ।
३८] आ-जघान जि-श्षिरसं तटेनोरसि वीर्य-वान् ॥१०। [४२
स॒ तथाऽभि-हतस् तेन खड्-दस्तस् तदा युविं।
३९] नि-पपात महातेजास तरि-शिरा राक्षसोत्तमः ॥९९।।[५३
पततस् तस्य खड्ं तु समा-क्षिप्य महा-कपिः ।
५. ९९ ..€
४०] ननाद गिरि-सङ्शस् ्ासयने सवे-राक्षसान् ॥९२।॥ [४४
अ-म्रष्यमाणस् तं घोषं त्रि-रिराः कषिपरम्उस्थि(द्-स्थि)तः,
४९] उत्-पत्य च हनू-मन्ते आ-नघान स युष्टिना ॥*१३। [८५
तेन युष्टि-पहारेण स चचार पहा-कपिः ।
५२] कुपितश् चाऽपि जग्राह किरीटे राक्षसर्षभम् ॥९५॥ [दे
स तेन खङ्गेन महा-रिरांसि
कपिः समस्तानि स-कुण्डछानि
करदः प्रचिच्छेद तदा हनू-मांम्
४२] त्वष्रात्मजस्येव शिरांसि शक्रः ॥१५॥ [४७
तान्य् आयताऽ्षीण्य् अग-सन्निभानि
पदीप्तवेन्वानर-भार्स्वराणि
पेतः रिंसीऽन्द्र- रिपोर् धरण्यां
ष्ट], ज्योतींषि युक्तानि यथाऽकै-मार्गाव् ॥९६॥ [४८
९. राऽ-ततः ॥ २.ल१लरवम्र रार-इव ॥ ३, रा+म-
रास्त्रहस्तो बलायुधि ४१ लरबश्रप्र रार फ म-विसं्ञस्तिरिरास्तदा ॥
४. ल० तर ब प्र-ग्यनिव रा० । म-त्रासयामास रा०॥ ६. ल० लर बश्चभ्र
रार-फ म-पोरं ॥ ७. ल० लर्बब्मम्र फ म-नस्ति॥ ८, रा १-०मासुराणि ।
६. राग्र वभुः ॥
२७० वास्मीकीय-रामायणम् ।
तस्मिन् हते देष-रिपो जि-शीषे
| हनू-मता राक्र-पराऽऽक्रमेण ।
नेदुः पवे-गाः प-चचाङ भूमी
४९] रक्षांसि सवाणि वि-ुद्रबुर् च ॥ १७ [९९
हतं जिन्शिरसं दष्टा तथेव च महोदरम् ।
हतौ च परेक्ष्य तेजस्वी देवाऽन्तक-नराऽन्तको । [५०
४] सुहत मोदम् आ-स्थाय नेषाऽचेष्ठत राक्षसः ॥९८॥ [प
पि] ततन् चिरं स तु ध्याता पहाऽऽ्त्पा भीम-विक्रमः। [पि
चुकोप सुमहातेजा महा-पार्थो महा-बलः ।
2७] जग्राहाऽचिष्-मतीं चाऽपि गदां सर्वाऽऽयसीं तदा1*९ [५१
हेम-पट-सतेर् दां मांसशोणितलेपनम् ।
*४<] विध्रोचमानां वपुषा शन्रु-सोणित-तपिताम् ॥२०॥ [५२
तेजसा सम्प्दीप्राऽग्रां रक्त-मास्य-विभूषिताम् ।
४९] ठेरावतकराऽऽकारां सर्व-मूत-भयाऽऽवहाम् ॥२१। [५३
गदाम् आदाय सं-क्रद्धो मदा-पार््यो महा-यैराः ।
५०] हरीन् समभि-दुदराव युगाऽन्ताऽभ्भिर् इव प्र-जाः ॥२२॥ [५४
ऋषभस् तं सयुव-पत्य वानरो वरुणाऽऽत्मनः ।
५१] महा-पाश्वं समा-साध् तस्थौ तस्याऽग्र-तो ईबखी ॥२३॥ [५५
तं पुरस-ताव स्थितं दृष्ट्रा वानरं पर्वतोपमम् ।
५२] आजघानोरसि कदो गदया वज्न-कल्पया ॥२५।। [५
१. रा१-अतः परं सगंसमाप्तिः--इत्यर्षे रामायणे लकाकांडे त्रिरिरोवधो नाम
सगः ॥ २. लचलरब अ प्र रार ए-आसाय । ३. ममु सोकमाविष्टः सातिं
` चैव न रन्धवान् ॥ ४. ल१लयस्वश्यप्र रार फ-ग्दतावद्रां । ५.रा १-
°तचचितां ॥ £. ल१ तर ब म-नास्ति ॥ ७, स-महावलः॥ ८. रा१
म-दरिः ॥ £. ल१ ल्ब प्र रा ए म-कोधाद् ॥
युद्ध-काण्डम् । ५९ । ३० । २७९
स॒ त्थाऽभि-हतस् तेन गदया वानरर्षभः ।
५३] भिन्न-वक्षाः समा-धूतः सुश्ठाव रुधिरं षह ॥२५॥ [५७
स॑ सम्बीऽऽप्य चिरात् संज्ञाम् ऋषभो वानरर्षभः ।
५४] क्रुद्धो विस्फुरमाणौष्ठो महा-पाश्वम् अवैक्षत ॥२६॥ [५८
अभिनदुदराव वेगेन राक्षसेन्द्रम अमर्षणः । [६४
प्र] आरक्षिपव स ततो वीरस् तापेव महतीं गदाम् ॥ २७॥ [7
ग्रहीत्वा तां गदां वीरो रव्या-विध्य च पुनः पुनः।
५५] दुर-आतनं महो -पाश्वे जघान रण-मूर्धनि ॥२८॥ [६५
स॒त्या गदया भिन्नो नियात-दक्षनेक्षणः ¦
५६] नि-पपात महा-पाश्वः रभ्बरो नद्र-सुदितः ॥२९॥। [६६
तस्मिन् हते श्रातरि रावणस्य |
तैन ने्तत॑नां वटम् अणवाऽऽभम् ।
त्यक्त ऽऽयुष॑ केषलजीषितौऽथि
५७] दुद्रा भीते निहत-पधाध्च ॥३०॥ [७८
इत्यषिं रामायणे युद्धकाण्डे जिशिरो-महापासव-वधो
नामेकपञ्चाशः सर्गः ॥ ५१ ॥
१. रा० रार-तयाभि० । २. ल१ तरव अ-नास्ति॥ ३. रम-सम-
वाप्य । ४. रा१-निरेक्षत ॥ ५. ल१ लर ब अम्र रार फ़ म~नास्ति॥ ६. ल
ल् बच प्र फ म-विन्याध) ७. लत रार-महात्मानं महा० । लर बद ष
-म-महापाश्वं महात्मानं ॥ ८. रार-तदा 1 ६. लप१ लर वद्यप्र फ़-निधोत० ।
` १०. ग ५-वज्राहत इवाचलः । ११. रा ०-तदराक्षसानां । १२. ल० लर वञ्चप्र
रा२ फ-मुक्तायु ° । १३. लतलयरव अप्र फ म-०्विताथ । १४.ल५ लर श्र
प्रया फ मृ-मिन्नाणेवसन्निकारे ॥ १५. रा१ प्र फ मु-रकाकांडे ॥
[वं-५१]= [ द्विपञ्चाशः सैः ] = दा-७५
स्व-बलं . व्यथितं दृष्टा तस्मिन् सङ्धाम-मूधेनि ।
९] भ्राश् च नि-दहतान् सं-ख्ये शक्र-तुर्य-पराऽऽ क्रमान् ९ [*
पित्व्यो नि-हतौ चैव समरेष्व् अ-पछायिनो ।
>] महोदर-महापार््वो च्रातरौ रणस्य तो ।॥२॥ [२
सुकोपाऽथ महा-तेजा ब्रह्य-दत्त-वरो भुषि
३] अति-कायो प्रहा-वीर्यो देव-दानव-दरष-हा ।॥३।। [३
स॒ भास्कर-खदृक्चस्य सं-घातं इव भास्वैरः।
छ] [रथम् आस्थाय शक्राऽरिर् दुद्राव हरियूथपान् । ][*
7] शतं स-चोदयामास वास्य चेदम् उवाच ह ॥४॥ [1
नि-हतानाम् अमात्यानां दग्धस्य. नगरस्य च ।
] सम्प-पा्थऽहम् अथाऽ हता तौ राम-छक्ष्मणौ ॥५॥ [प
रघु-टक्ष हनिष्यामि मेथिरी-फटे-पुष्प-दुम् ।
प] भ्र-क्ञाखा यस्य सुग्रीवः स्वे च हरियूथपाः ॥६।॥ [7
कर्मणोऽस्य हि तौ मूढं भ्रातरौ राम-लक्ष्मणौ ।
प] मखे हते हतं सवे तौ हनिष्यामि संयुगे ॥७॥ [7
स दिक्लो दश्च पोषेण रथेनाऽति-र्थो भशं,
प] नद्यश् च धतुस् वणं राघवं प्रति नम्मिवान् ॥८॥ [प
१. रा१-निहतं । २. ल१लरवश् प्र-चामिह०॥ ३. ल१ लर व
भ्ररार फ म-राक्षपषैमो ॥४. राभ-विमुः॥. ४. रा ज-सधातमिव राक्षसः । .
> ल१ तरव शप रारप् म-नास्ति ¦! ७ रार-स नोद° ॥ ८, रा -संप्रमा-
स्यामि च मयं हत्वोभो ॥ £. रार फ़-गरीपुष्पपादपं । १०. लम लग्व च प्र म-
नास्ति ॥ ११. रा०-गणोऽपि हि यन् ॥ १२. रा०-०रथी । १३. म-बली । १४
लऽ लर वं शअम-°्यन् समरे सवं । प्र रा फ-ण्यन परमं सर्वं । म-०यन् परमं
कृदो ॥
युदध-काण्डम् । ५२।१९८। २७३
पूरिता मेन शब्देन स-नदी-गिरिकन्दरा)
पि ] सं-चचाट मही सवां चस्त-सिह-पृग-द्विना ॥९॥ [प
स वि-स्फायं मर्हच् चापं किरीटी मृष्ट-कुण्डलः |
५] नाम विश्रावयामास ननाद च महा-स्वनम् ॥२९०॥ [५
तेन सिहप्रणदिन नाम-विश्रीवणेन च।
, ६] ज्या-शब्देन च भीमेन जासयापास वानरान् ॥९९॥ [&
` तस्य ते रूपम् आ-लोक्य यथा विष्णोस् रि-विक्रमे । [८पू
७] मयाऽऽता वानरास् वत्र व्य्-अद्रवन्त दिशो दंशः ॥१२॥ [७३
अति-कायं समा-साच् स्वे ते. मूढ-चेतसः।.
८] शरण्यं शरण जग्मुर् स्षणाऽग्रजम् आ-हवे ॥१३।। [९
ततोऽति-कायं काङुत्स्थो रथस्थं _ पर्वतोपमम् ।
९] ददै भन्ने दूराद् गर्जन्तं कार-मेष-वव् ॥१४॥ [९०
१,० १० 4१ १२ १२
ततु ्षटरा महा-घोरं राघवोऽथ. वि-सिष्पिये।
९०] वानरान् सान्त्वयित्वा च विभीषणम् उवाच ह ।९५॥ [११
कोऽयं पवैत-सङ्काशो धतुष-्मान् हरि-खोचनः।
(१ १ ५५ ४९
९१ युक्तं हरि-सदस्रेण षि-शारे स्यन्दने स्थितः ॥१६॥ [१२
ररः शुः शितैः खद्धैर् युदररेश् च परश्वधैः '
९२] अचिर्ष्-पद्धिर् उतो भाति भूतैर् इव महेग्वरः ॥९७॥ [२३
| भि १९
काट-जिहा-पकाञ्ञाभिर् य एषोऽति-विराजते।
१. ल१लर ब प्र-महाचापं। २. ल१ लर ब अ्-विस्फारया० ॥ ३,
ल१ लरब-सिहविनदेन । ४. रा०-सश्रव ° ॥ ५. रा१-रूपं समारोक्य । ६, ल ५
लर्वश्चप्र यर फ म्-तरस्ता। ७, रा म~परस्परं ॥ ८. राज-सवैतो ॥ £,
रा१-ष्वजिनं ॥ १०. रा१-स ते । ११. र् -दुरात्मानं । १२. रा+-०वो विस्मि-
तोऽमवत् । १३. रा०-गयित्वैवं ॥ १४. ० -वपुष्मान् । १५. रार-खरस० ॥
१६. प्र ररफ-साचिष्मद्धिर् ॥ १७. लनल रब अ म-एषोऽभिवि ° । प्र-एषोऽभि-
विगजते । रा२ फ-एषोऽत् वि ° ।
२७८ वास्मीकीय-रापायणम् ।
प] आ-हतो रथ-शक्तीमिर् वि-दुद्धिर् इव तोय-दः ॥९८।। [९४
धनूंषि चाऽस्य स-ज्यानि रैम-प्ष्ठानि स्वै-श्ंः ।
९३] शोभयन्ति रथश्रेष्ठं स॒क्र-चाप इवाऽम्बु-दम् ॥९ ९। [१५
कोऽयं राक्षस-शादंखो रण-मूमि बि-राजयन् ।
९४] अभ्य्-एति रथिनां श्रेरो रथेनाऽऽदित्य-वच॑सा॥२०।। [१६
ध्वज-शृङ्ग-पतिष्ेन ` राहृणाऽभिवि-राजते 1
९५] सुयै-रश्मि-युखेर णेर् दिशो दश वि-राजयन्॥२१।। [१७
जि-णते मेध-निहादं हेम-पष्म् अरटै-कृतम् ।
प] इन्द्रस्येव धनुल् चाऽस्य कामुकं भाति बिभ्रतः ॥२२ ॥ [९८
स-ध्वजः स-पताकश् च साऽनुकर्षो महा-रथंः । `
१७] चापाऽसिभिः समा-युक्तो मेघ-स्तनित-निस्वनः ॥२३॥ [९९
िंज्ञतिर् दक्षचद्रे च तृणा रथ-बरे स्थिताः ।
१८] कारकाणि च भीमानि गदाग् चोग्र-पद्नाः ॥२४। [२०
रौ च खद्धो रथ-गतौ पाशव-स्थौ पाश्व-सोभिनौ
१९] चतुष्-फिष्कू स्सरू दिव्यो दश-हस्तौ परमाण-तः॥२५॥ [२१
रक्तमाट्याऽम्बर-धरो महापवेत-पननिभः
२०] काटः कार-महावस्रो मेष-वच्म् इवाऽम्बरम् ॥२द॥ [२२
काचनाऽङ्द-नद्धाभ्यां मुजाभ्याम् एष शोभते ।
२१] शृङ्म्याम् इवं दीप्यां हिम-वान् पर्वतो यथा ॥२७॥ [२३
१, गा-तनानि । २. रा१ रार पए-सवेतः । ३. ल० लर प्र रार
फ-°्चापम् । ४. म-नास्ति ॥ ५. म-°रदिमप्रमैर्॥ ६. रा-नास्ति॥ ७. रारफ-
महाबलः 1 ८. ल गल २ ब श प्र-नास्ति ॥ £. रार-°रोभितौ । १०. म-चतुर्स्तौ
च दिव्यो च ॥ १९१. ० लर ब अ प्र-महावक्लो । रार-महारोदर ॥
१२. रा १-एव शोभितः । १३. ल लर ब-अतिदी° । १४. अ-नास्ति ॥
युद्ध-काण्डम् । ५२ । ३८ । २.७९
कुण्डलाभ्यां च यस्यैतद् भाति वक्रं शमेक्ेणम् ।
२२] पुन्स्व्-अन्तरे यद्-षद् भाति पूर्णो निश्ना-करः ॥२८।। [२४
आ-चक्ष्व मे महा-बाहो कोऽयं राक्चस-पुडवः ।
२३] यै दृष्टा वानराः स्र मयाऽऽतौ वि-दता दिशः ॥२९॥ [२५
स पष्ठ राजपुत्रेण रपिणाऽमित-तेनसा)।
२४] आ-चचक्षे महा-तेजा राघवाय वि-भीषर्णः ।३०॥ [२६
दरचै-ग्रीवो महातेजा राजा वश्रवणाऽतुजः।
२५] भीम-कर्मा महोत्साहे रावणो राक्षसाऽधिपः ॥३१॥ [२७
तस्यैष वीर्य-वान् पुत्रो रावण-पतिमो रणे)
२६] दद्ध-सेषी श्रुत-परः सवाऽख-विदुषां वरः ॥३२॥ [२८
अश्व-पृष्े र्थे नगे खड़े धनुषि कर्पते ।
२७] मेदे सान्ते भर-दीने च नये मन्त्रे च सं-मतः ॥३३॥ [२९
अस्य पर-मावः सु-पहान कथ्यते देवदानवैः । [7
२८] तनयं विद्धि मािन्यास् तू अतिकायेति य॑ विदु; ३५। [३०३
अनेनाऽऽराधितो ब्रह्मा तपसा भाविताऽऽत्मना ।
२९] अस्ाणि चाऽस्य दन्तानि रिपूणां च परा-नये ॥३५॥ [६१
सुराऽसुरेर् अवध्य-सवे दत्तम अस्प स्वर्य-श्रुवा ।
३०] एतच् च कवच दिव्यं रथश् चेवेष भास्वरः ॥३६॥ [३२
एतेन शत-गो देवा दानवा च परा-जिताः ।
३१] रक्षितानि च रक्षांसि यक्षाग् च युधि सूदिता; ॥२७॥ [३३
वजरं वि-षएम्मितं बाणे रणे चेन्द्रस्य धीमतः ।
३२] पाशः सिछ-राजस्य युद्धे ्रति-इतः पुरा ॥३८॥ [३४
१. ल> लर ब प्र-सशोभन । २. अ-नस्ति ॥ र. प्र-नास्ति ॥
४. ल लर ब-परमाणे ॥ ५. रार~तस्य ॥ & रा१-०जय ॥ ७. -निजिताः ।
ए. ल१ ल२ ब-नास्ति ॥
->.\9६ वारस्मीकीय-रापायणम् }
एषोऽति-कायो बल-वान् राक्षसानां महारथः. ।
३३] रावणस्य सुतो धी-मान् देव-दानव-द्प-हा ॥३९॥ [३५
तद् अस्मिन् क्रियतां यत्नः सतिप पुरुष-पुङ्व ।
३४] पुरा वानर-सैन्यानि क्षयं नयति सायकैः ।॥४०॥ [३दे
ततोऽति-कायो बल-वान् भर-विर्य हरिवाहिनीम् ।
३५] वि-स्फारयामास धनुर ननाद च पुनः पुनः ॥४१॥ [३७
ते भीम्दैदीने दष्टा रथथं रथिनां वरम् ।
३६] अभि-पेतुर् महाऽऽस्मानः प्रधानो ये बनोकसः ॥४२॥ [३८
द्विविदः कु-मदो भेन्दो नीरः क्षरभ एव च ।
३७] पाद-पैर् गिरि-भृङ्खेन् च युगपत् सुपा ऽद्रवन् ।*३।। [३९
तेषां दतां च रेलांग् च शरैः कनक-भूषितैः ।
३८] अति-कायोऽति-तेनसी चिच्रेदाऽसं-विदां वरः ।॥४४।। [४०
` तांय चै सर्वाश् च सँ ईदरीन् शरैः सवाऽऽयसेर् वैली ।
:` ३९] विव्याधाऽभि-मुखान् सं-ष्ये भीप-कमा निशा-चरः४५[४१
तेऽदिता बाण-वपण भिन्न-गाताः परवे-गमाः ।
४०] न शेकुर् अतिकायस्य पुरतः स्थातुम् आ-हवे ॥४६॥ [४२
तत् सेन्थं हरिवीरंणां तासयामास् राक्षसः ।
४१] मृग-यूथम् इव कृद्धः केसरी बट-दपितः ।।४७॥ [४३
स राक्षसेन्द्रो हरि-सैन्य-मध्ये |
ह॒ अ-युध्यमाने न जघान कंचित्
उपेत्य रामं च महा-पनुष्पान्
| ९. रारफ़ म-महाबलः ॥ २. रा०-ततस्तस्मिन्क्ियायत्तं कर राघवरपुगव ॥
३. ल० ल२ ब अ-मीमपौरुषे । प्र रा२ फ-भीमपुरुषं । ४. रात -रथिनं ।
५. रा-०्नाश्च ॥ ६. ल० तस्व अ प्र-°ख्तां ॥ ७, रा१-चैव सर्वान्स ।
ल, लर ब. अ-समभ्रानपि । म-ववष शरैः ! ८. म-सर्वान्दरीन् । ६. रा१-वरेः ॥
१०. प्रते भिन्ना ॥ ११. म-सर्वं हरितैन्यं तु ¦! १२. ल. ल रब अ प्र रार-कुगरो
हरि्यौवनद° ॥ १३. राचे-उत्पत्य ।
युंदध-कण्डम् । ९२ 1 ५७ । २७७.
४२] स-गवितं वाक्यम् इदं बभाषे ॥४८॥ [४९
अयं स्थितोऽहं सर-चाप-पाणिर्
न प्राकरते कंचन योधयामि । `
यस्याऽस्ति शक्तिर् व्यवसाय-युक्ता
४३] ` ददातु मे शीघ्रम् इहाऽय युद्धम् ॥४९॥ [४५
तव् तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य
चुकोप सौमित्रिर अमिच्-हन्ता
अ-मृष्यपाणल्् च समुत-पपात
४८] जग्राह बाणांश च ततः प्रदस्य ॥५०॥ [४६
पुरस्ताच् चाऽति-कायस्य पि-चकषे महदु-षनुः । [५७
४५] पूरयिता मदहा-रेखान आकाश सागरं ध्किः। `
प] ज्या-श्ब्दो क्ष्मणस्योग्रस् जासयन् रजनी-चरान्।1५.१॥ [४८
सोमितरेर् धनुषो घोषे श्रुता प्रति-भयं तदा ।
द] विसिष्मिये महा-तेजा राक्षसेन्द्र-सुते, बडी ।॥५२॥ [५९
अथाऽति-कायः कुपितो दृष्ट्रा लक्ष्मणम् अग्र-तः ।
७] आदाय नि-रित बाणम् इदं वचनम् अव्रवीत् ॥५३॥ [५०
बारस् त्वम् असि सौमित्र तरि-करमेष्व् अविचक्षणः
छट] गच्छ किं काट-सदद मां योधयितुम् इच्छसि ॥५४॥ [५
न हि मदु-बाहू-खुष्टानां चराणां नत-पवेणाम् ।
४९] सोढुम् उत-सहते वेगम् अन्तरिक्षम् अथो मही ॥५५॥ [५२
पुख-पसुप्रै काछाऽतरि किं बोधयितुम् इच्छसि .1
५०] म्यू-अस्य चापे नि-वर्तस्व मा प्राणिम् लं षि-मोष्यसे५६॥ [५३
अथवा लवं परति-षम्भान न नि-पतेयिुम्र इच्छसि ।
१, रा०-प्रराम्य ॥ २. ल१ लर ब प्र-रणस्याग्र । फ-शणस्याथ 1 ¦`
३. ल५ ल२ ब अ प्र-अनुजीविनः ॥ ४ म-अर्हसि ॥ ५. ल लस्बअप्र-
नास्ति ॥ £. रा*-चोदयितुमर्हसि ॥ ७. रा१-नास्ति । वक
२७८ वाल्मीकीय-रामायणम् !
५१] तिष्ठ प्राणन् परित्यज्य गमिष्यसि यमक्षयम् ५७ [५४
पर्य मेः नि-रितान् बाणान् अरि-दर्प-विनाशनान् ।
५२] ईन्वराऽऽयुध-सङ्का्म् तप्त-काञचचन-मूषणान् ॥५८॥ [५५
प्र] सितपीताऽमश्रस् तीक्ष्णो सुक्ता-विदुप-भूषणः । [7
५३] एष ते सूर्य-सङ्काशे बाणः पास्यति शोणितम् ।
४
प] मृगराज इव छद्धो नागराजस्य शोणितम् ॥५९॥ [५६
यद्य् अपि लां बधिष्यामिन मे कीतिर् भविष्यति।
५४] अङ्गात-वीयं बां च ख्यातस्य िदर्शाऽऽख्ये ॥६०॥ [६
११ # १४, 4 ५2
कामस् त॒ यदिते मोहाद मां योधयितुम् ओआ-हवे ।
५५] यत्नाद् ग्रहाण वि-रिशंस ततस् त्यक्ष्यसि जीवितम् ६१ [7
श्रुत्वाऽति-कायस्य वचः सरोषं
स-गषितं सं-यति सम-पुत्रः ।
न चैव चुक्रोध बरे पृताऽऽत्मा .
५६] - भ्रोवाच चैनं सततो महाऽऽत्मा ॥६२॥ [५७
` न वाक्यमात्रेण भवान् प्र-पानो
न॒ कत्थनौः सत्-पुरुषा भवन्ि ।
मयि स्थिते धन्िनि बाण-पाणौ
५७] विनदशेय स्वाऽऽत्मं-बं दुर्-आत्मन्॥।६३॥ [५८
कर्मणा दशयाऽऽत्मानं न वि-कत्थितुम् असि ।
न" -----------------------------------------~-~~-~~--~-~~--~-------------------- ~
१. ल, लरवश्चप्र फ म-त्रासं। २. रा-यमाल्यं ॥ ३. रा^
५ चरयेमान् । ४. ल १ लर ब-°भूषितान् ॥ ५. म-नास्ति । £. यार-नास्ति ॥
७. ल० लर बश्न-ते। ८. ल लर म्र म-अजात० । £, रा.-ख्यातं च ।
१०. रार-तरिदिवाल० ॥ ११. लऽ ल्व अ-कामाद्रा यदि वा। १२. ल, लर
व ्-इच्छसि । १३. प्र रार्फ-स्वररान ॥ १४. रा०-जगज॑ तं । ल ल२ व
अग {४-ल१ लशव अवी ॥ १६. रा लर प्र रार फ-ग्नात् |
९५७. 2१ ०यस्वाद्य बरु ॥
वदध-कांण्डम् 1 ५> ! ७३ । २.७६ `
५८] पौरुषेण दि यो युक्तः सप्र शुर इहोच्यते ।।६४। [५९
स्वीऽऽयुध-समाधुक्तो धन्वी रथ-परे स्थितः|
५९] शरैर् वां यदि काऽप्य् अस्त्र दशय स्व-पराक्रमम् ।।६५।।[६५
ततः शस् ते नि-रितैः पातयिष्याम्य् अहं शरैः ।
2०] मारुतः काल-सम्पकं शन्ताति ताछ-फष यथा ॥६६।। [६१
अद्यं ते पापका बागास् तप्त-काथचन-मूर्षणाः ।
2९] पास्यन्ति रुधिरं देहात् पुरा देवा यथाऽपृतम् ।(2७॥ [६२
बाखोऽयम् इति विज्ञाय नं माऽबर-्ातुम् असि } [६३
६२] वालो बायदिवादृद्धो मृल्युम् अभ्य्-एति(षि)से-युगे३८[६४य्
लक्ष्मणस्य वचः श्रुता हैतु-मत् परमाऽथे-वतं |
६३] अति-कायः प-चुक्रोध बाणं चाऽथ" सर्मा-ददे ।॥६९॥ {६८
तम् आ-पतन्तं सौमि्चिस् जि-धा चिच्छेद खात् |
६४] रावणिः परमाऽमषीं शरैर एनम् उपाद्रवत् ॥७०॥ [7
ततः शर-सदसेण सं-जद्य रघु-नन्दनम् ।
६५] वरि-भीषणं च साऽमात्यं युथ-पांग् चौऽभि-दुदषे ॥७१। [प
सं-त्ास्य वानरीं सेनां शषर-वर्षेर् महा-भुजः ।
ददे] सौमित्रिम अभि-दुदराव पुनर् एव महा-गृपे ।॥७२॥ (प
तम् आ-पतन्त सदसा पत्य्-अगरृ्णान् महा-भुजः |`
------~---~--- ------- ~^ ~~~
१. रा० रार फ़ म-नः। २. रा३-इवोच्यते! ल ल रव-इव कथ्यते । अ्-इति
कथ्यते ॥ ३. रा१~वाप्यथवा राचैर् ॥ ४. रा०-ररैस्। ५. रा+-रिरः। ६ ल लर
ब अप्र फ-टक्षान्तात्॥ ७, राज-अथ। ८, रा१-० भूषिताः ॥ ६. रा र-नावज्ञातुमि-
हादेसि । १०. रा१-घरयुर ¦ प्र-ग्युश् । ११. ल ब आ पए-नाभ्येति , प्र-चा-
भ्येति ॥ १२. म-बलवान् । १३. म्र रा म-र्यवित्। १४. रा०-परमुः क्रोधाद् !
१५. शा१ प्र रार फम-चास्य । १६. लम) लर्बबम्र शर फ-समादधे॥
१५. रा१-राघवः ) १८. रा०-०मषेः । १६. ल, ल २ ब अ-शनेर् ॥ २९. रा+-
च विदु्ुवे । शार म-चापि दु° ॥ २९. ल १ म-~नास्ति ॥ |
२८० ` वा्मीकोय-रामायणम् ।
६७] रक्ष्मणो राक्षसम शरैर् अस्यमि-सनिभैः ॥७३॥ [ष
ततो विद्या-परा भूता देवा देवषेयस् तथा।
६८] गुह्यकाश् च महाऽऽत्मानस् तद् युद्धं दम् तदा ।७४। [६९
ततोऽति-कायः कुपितो धतुष्य् आ-धाय सायकम् ।
६९] रक्ष्मणाय रर-चिक्ेप सं-क्षिपन्तम् इवाऽम्बरम् ॥७९॥ [६७
तम् आपतन्तं वि-शिखं शरम् आशशीविषोपमम् ।
७०] अधे-चन्दरेण चिच्छेद लक्ष्मणः पर-बीर-हा ॥७६।।[६८
तं निकृत्त शरं॒ दृटा उत्त-मोगम् इवोरगम्)
७१] अति-कायो ऽ ति-सेरंब्धः पञ्च बाणान् सर्मा-ददे ।७७। [६९
ताञ् छरान् सं रभ-चिक्षेप रक्षणाय निश्चा-षरः
७२] तान अप्राप्तान् छरेस् तीक्ष्र् चिच्छेद युभि लक्ष्मणः ७८[७० `
स तान् छित्वा शरस् तीक्ष्णेरं रक्षणः पर-वीर-दहा ।
७३].आ-~ददे नि-शितं बाणं ज्वलन्तम् इवं तेजसा ॥७९॥ [७९१ .
तम् आदाय घनुःश्रष्े योजयापास लक्ष्मणः ।
७४] वि-चकर्प च वेगेन वि-ससर्जच रक्षसे ॥८०।[७२
पू्णाऽऽयत-विरु्टेन ररेणाऽऽनत-पर्वणा !
७५] खरे राक्षस-श्रष्टम् आ-नघान स वीरयै-वान् ।॥८९॥ [७३ `
सल्छटे. शरो म्रम् तस्य भीमस्य रक्षसः!
७६] दद्र शोणितेनाऽक्तः पन्नगेन्द्र इवाऽऽहवे ॥८२। [७४
क~~ ~~ ~~~"
भ्र-आरदित्यस° ॥ २. तल ० लर बे अ-पुरा । ३. ` प्र-नास्ति ॥ ¢
लम लर्व अ प्र-विचि० । ४. रार-प्रदीप्तमिव पावकं | श्र-अत आरभ्य ७८ .
. तमद्रखोकस्य प्रथमपादप्यन्तं नास्ति ॥ & सातल लर ब प्र फ-न्यक्वद्ः। ७.
लर बप्र-ब्दधे॥ ट. रागसंप्र ॥ £. रा१-टष्टा शरास्तीक्ष्णान् । लर ब.
छ प्र फ:म-छित्वा रारांस्तीक्ष्णान् ॥ १०. रा -लक्ष्मणः। लनलन्व च प्र रार-
राक्षसे )\ ११. रा १-ममो. घीमत्स्तस्य + व प्र-लपस्तस्य भीर .। १२. प्र-
नास्ति ॥ । |
वुंद्ध-काण्डम् । ^>} ९१। २.८१
राक्षसः भ-चकम्पे च लक्ष्मणेषु-भचाछितः ` ।
७७] रदर-बाग-हते घोरं यथा च्रिपुर-गोपुरम् ॥८३॥ [७५
चिन्तयामास चाऽऽश्वस्य विश्रम्य च महा-बलः ।
७८] साधु-यक्तेन बाणेन शछाघनीयोऽसि मे रिपुः; ॥८४। [७६
इत्य् एवं सं वि-चिन्त्याऽथ शि-गृद्च च मुजावब् उभौ ।
७९] स्यन्दनोपस्थम् आर्याय चापम् आदाय चोव-तमम् ८५ [७७
जीण्य् एकै पञ्च सप्तेति सायकान् राक्षसंषभः ।
` ८०] आ-द्दे सं-दधे चाऽपि वि-चकर्मोव-ससर्ज च | ८६॥ [७८
हैम-पुद्ा रवि-परख्याच्च् चक्रुर् दीप्तम् इवाऽम्बरम् ।
८१] ते बाणाः काल-सङ्काशा राक्षसेन्द्र-पनुश्-च्युताः।८७।। [७९
ततस् तान् राक्षसोष्छषटान् छ्रोधान् राघधीऽनुजः ।
८२] अ-सम्भ्ान्तः प्रचिच्छेद नि-शितेर बहुभिः शरेः॥।८८।।[८०
ताञ् छरान् युपि सम्परक्षय नि-करत्तान् रवणाऽऽत्मनः।
८३] चुकोपाऽति घुरेन्द्राऽरिर जग्राह च शितं शरम् ॥८२॥ [८१
तं सं-पाय पहा-तेजाः संसजे च मर्हा-मरधे ।
८४] तेन सोमिभिम् आ-यान्तम् आ-जघान स्तनाऽन्तरे९०॥ [८२
सोऽति-विद्धो बछ-वता खक्ष्मणो दक््पि-वधनः ।
८९ सुखाष रुधिरं भूरि मदं पत्त इव द्वि-पः ॥९९। [८३
९. प्र-मुदा चक्रम्पे वलरंश्वाटितो लक्ष्मणेषुणा ॥ २. म-अतिकायस्तु सक्रोधो
लक्ष्मणं वाक्यमव्रवीत् । ३. रा०-०साधुयुक्तन ॥ ४. रा१-सनिराम्यास्य निगर्य
वपुषा बभौ । फ म-संनिनम्यास्यं वि ° । ‰. अतः परमधिकरः पाठः--रार-ननाद्
सुमहानादं यथा प्राब्षि तोधदः । ६. ल१ लय ब अ प्र-आसाय ॥ ७, रोऽ
राक्षसेश्वरः । ट. प्र म-ग्दघे। ६, राजरारफ-०कषं ससजं। ९०. रार फते ॥
१९१. ब-नःस्ति ॥ १२. रा०-तदायस्तधिच्छेद निरितेः । म-०द राघवो निरितैः।
१३. रा१-ससर्जाय । १४. म-महाद्े ॥ १५. राम-अतीव तेन सीमित्निस्ताडितो
युधि वक्षसि । १६. ल१ ल ब अ प्र-हतो ॥
२८२ वास्मीकीय-रामायणम् ।
स चकाराऽऽत्नाऽऽत्मानं ि-बस्यं सहसा विभुः ।
८2] जग्राह च शरं तीक्ष्णं तम् अद्चेणाऽभिसं-दधे ॥९२।। [८४
आग्नेयेन महा-तेन्नाः सेवी वि-योतयन् दिशः ।
८७] स जज्वार महा-वाणो धनुष् चाऽस्य महाऽऽत्मनः ९३ ॥ [८५
ततस् तं ज्वलितं तीश्ष्मं खक्ष्षणः ईरम् अञ्जसा ।
८८] अति-काधाय चिक्षेप ब्रह्म-दण्डम् इवाऽपरम् ॥९४।॥ [८६
अति-कायोऽति-तेजस्वी सौम्यम् अद्ध समा-ददे ।
] तेन बाणं मुनङ्ञाऽऽभं हेम-पुह्कम् अयोजयत् । [८७
९०उ] उत्-ससज च वेगेन दीप्र सुयाऽख्-संयुतम् ॥९५॥ [<८उ
ताव् उभाव् अन्तरे बाणाव् अन्योऽन्यम् अभि-जघ्रतुः
९१] तेज॑सा सम्पदीप्ताऽङ्ो करद्धाव् इव युनं-गमो ।(९६।॥ [८९
ताव् अन्योऽन्यं विनिर्-भिध् पेततुर् धरणी-तटे ।
९२] ताव् उभौ शरर-दीनो `तौ न भाजते स्म सं-युगे ॥९७॥ [९०
ततोऽति-कायस् त् रेषीकै ससनौऽखं निशा-चरः ।
९३] छक्ष्मणस् त प्र-चिच्छेद णन्द्राऽख्ण महाः ॥९८॥ [२१
षीके नि-दतं दृष्ट्रा कुमारो रावणाऽऽत्मनः |
९४] याम्येनाऽस्त्रेण सं-करुद्रो योजयामास सायकम् ।९९॥ [९२
ततस् तद् अकं चिक्षेप लक्ष्मणाय निश-चरः
९९५1] वायव्येन तर्द अखेण निर्-जघान स रक्ष्णः ॥१००॥ [९३
श्र रा २-मुवि। २. लनल रब-घोरं । ३. म-नास्ति 1 ४. रारफमहाबाहुः।
४. रा योजयित्वा च चिक्षिपे । ६. लप लर बद प्र म-गास्ति॥ ७, रा
प्ररवीरहा । ८. ल० लर ब अ प्र-अतिसंधाय। £. ल्भ लर ब अ-इवोद्रतं ॥
१०. अतः परमधिकः पाठः-ल०१लच्च प्र फ-ष्ठा तु तं महाबाहुः शरं जमाह
कोपनः। ११. रा +-पौरं । १२. अ-नास्ति॥ १३. रार-तेजसौ संप्रदीप्तौ तौ । १४
लन-लरव श्च प्र रारफा-कत्पक्षये यथाप्राप्त द्वावेवाकौँ सुतेजसो ॥ १५. लनल १
ब अच ॥ १६. रा०-तं प्रचिच्छेद सोमित्रिरस्तेणैन्देण वीर्यवान् ॥ १७. ल० लर
बच्प्र रारफ-तं) १८. तञ्जरच द प्र-च। १६. अतः परमधिकः पाठः
लञ१ ल ब च प्र-ुबेरदत्तेनास्तरेणा त्रासयामास लचमशणं ॥
युद्धकाण्डम् । ५२ । ९०८ | २८३
अथेनं शर-धाराभिर् धाराभिर् -इव तोयदः ।
९६] भ्र-ववरषं सु-सङ्क्रुद्धो लक्ष्मणो रणा ऽऽत्मजम् १०९। [९४
तेऽति-कायस्य सम्भाऽऽप्य कवच वज-विंग्रहम्
९.८] भग्राऽग्र्ञस्याः सहसा नि-पेतुर भुवि सायकाः॥२०२। [९५
तान् मोघान् ` अभिसम्पेक्ष्य लक्षणः पर-वीर-हा ।
९९ ]-अभ्य्-अवर्षत बाणानाम् अयुतेन महा-यक्चाः ॥१०६।। [९६
स॒ वध्यमानो - बागौधेर् अति-कायो. महा-वः -।
१०८] ब्रह्म-दत्त-वरोः वीरो राक्षसेन्द्रो नं विव्यथे ॥९०५।। [९७
न श्लाक स्ज- कतुं यदा तस्य महा-रैः ।
९० ९ ]-अथेनम् अभ्युपाऽरगम्य वायुर् वाक्यम् अभाषत १०५ [१०१
ब्रह्म-दत्त-वरो च एष द्यु अंभे्यक्वचाऽऽदृतंः । [९०२
१०२] अह्याऽसेणेवं भगवन. जहि दैवत-कण्टकम् ॥९०६।। [२०३
ततस् तु वाक्यं सं नि-ज्म्य वायो ग.
सोमिभिर् इन्द्र-पतिमान-वीर्यः ।
स्मां-ददे बाणम् अमोघ-वेगं
१९३ | ` ˆ तं ब्रह्मणोऽश्नेण युयोज चर्व ॥९०७।। [१०४
तस्मिन् . वराऽस्ञे विनि-युज्यमनि |
सौमित्रिणा बाण-वरे शरिताभ््रे ।
देवाः स-चन्द्राऽके-महाग्रहाश् च
९०४] -नभो-गतास् असुर् अक्यतोर्वी १०८।। [१०५
-"-----"--~------------------------~- ~ नाता ५७ नक
१.-लरलसर्वंद्प्र रर फ-सर्वे. ते विफलीभूतास्तस्य लक्ष्मणसा-
यकाः । म-ततः प्रसद्य सहसा नि ०.॥ २, म~नस्ति ॥ ३. लऽ ब अ-महामुजः ।
छ; रा२-अभे्यकवचः सख्ये राक्षसो नैव ॥ ५. रा०-अमेथ० ॥ £. ल; ल?
म अः -तदून्रह्मणोखेण विमो । फ-त्रह्मणोखेण म०ः॥ ७. त१ लर बशः
ष्द्धे । च, प्र-नास्ति) £, ल तर ज. ए-च्खेण नि० | . १०. ल१ ल्
बश्ररादृ फ म-रराज चोवीं ॥
८ वारस्मीकीय-रामार्यणम् ।
त लक्ष्मणोष्छष्टम अमोघ-वेरम
समा-पतन्वं शवसन-प्रकाशम् ।
काराऽप्रि-तुल्यं सित-पीत-पुदं
१०६] ततोऽति-कायः सम्-अरे ददशे।।९०९॥ [९०७
ते प्रकष्यमाणस तरसौऽति-कायो
जघान बाणेर नि-चितेर अनेकैः ।
स॒ सायकस् तस्य सुपण-वेगस्
९०७] तदाऽति-वेगेन जगाम पाशवम् ॥१९०। [१०८
तम् आ-गतं प्रेक्ष्य तदाऽति-कायो ।
बाणं प्रदीप्राऽनल-काट-कल्पयं ।
नधान चाक्तय्-कष्टि-गदा-कगरेः
१०८] शुर हुटेश् चाऽप्य् अविधन-चेष्ट९९१ [१०९
तान्य् आ-युधान्य् अ-परतिविक्रमाणि
ि मोघानि त्वा स चरोऽभ्नि-कस्प
स-कुण्डछं तस्य किरीट-नुष
) ०९] तदाऽति-कायस्य शिरो जहार।॥११२॥ [९१०
तसच् छिरः स-शिरखराणं लक्ष्मणेन प्र-मदितम्
९९०] पपात सहसा भूमौ शङ्खं हिम-वतो यथा ॥११३। [१११
ततो हतान् राक्षस-पुड्वांस् तान्
स-कुम्भकणोऽतिरथाऽतिकायान् ।
१. म-ज्वलनप्र° । २. रा०-तीक्ष्णाग्रधरोन्नतचित्रपुंखं । ३. रा+-तदा-
तिवीयः ॥ ४. रा१-सहसाति०° । ४. रा प्र फ-नास्ति ॥ ६. रा फ-नास्तिं
७. ल१ लर ब अ फ-गकाल्वुल्यं । ८, प्र-नास्ति । £. रा+-०गदःप्रहारेः ।
१०. रा १-शूलगलेश् । ल५ ल रब अ प्र फ-शुलेनैगेर् । १९१. रा+-अभिपं० ॥
१२. रा १-अप्रतिमक्र ° । १३. ल१ लरवय् रार-दता। १ रौ०-प्रणंय
तच्चायुकि० ॥
युद्ध-काण्डम् । ५३} ३ । २८५
रक्षो-गणा वीरहताऽवशिष्टास्
१.९१] ते रावणाय त्वरिताः शकमुः ॥१९४८। [प
इत्यं रामायणे युद्ध-कण्डे अतिकाय~वधो नाम
द्विप्रश्रारः सगः ॥ ५२ ॥
[५२५३ |= [ त्रिपञ्चाशः सेः ] = दा-७३,७४]
तेषां वचस तत् तु निशम्य राजां
मुमोद शोकाऽश्रु-परिषुताशक्षः ।
भ्रातुर वधं पुत्रवधं च॑ घोरं
५ वि-चिन्त्य राजा तुमरे प्र-गडि ।॥१॥ [२
ततस् तु राजानम् अवेक्ष्य दीनं
सु-विहटं शोक-परीतनदेहमं ।
रथषभो राक्षस-राज-घूतुर्
३] अथेन्द्र-जिद् वाक्यम् इदं बभाषे ।२॥ [३
न तावं मोह-्भविषाद-कारो
यद् इन्द्र-जिज् जीवति राक्षसेन्द्रः ।
९. प्र-लुकाकांडे । म-युद्धपवैणि ॥ २. य+-ततो हरतास्तान् स नि० ।
रार~०चस्तक्रं नि ° । इतः पूवेमधिकः पाठः--रा र-तच्छत्वा वचनं तेषां रावणः
शोकविह्वलः । न किविदप्युवाचातो दीनात्मा जुव्धचेननः ॥ तं दष्टा रा्त-
सशरेष्ठ मन्युनात्तिपरिश्तं । न किंचित्कचिदप्याह् सवैः शोकान्वितोऽ भवत् ॥
३. सा०-सुघोरं । ४. रा^-°र प्रगाढं ॥ ५. रा म-रोकाणेवे संप्रति बध्रमानं ।
रार~स विह्नः रो० ॥ ६. रा ^-तात ते मोहवि ° ।
१८६ यास्मीकोय-रामायणय् ।
नेन्द्राऽरिबाणाऽभिहतोऽस्ति कश्-चित
द] प्राणान् हि शक्तो युधि षारयेद यः|| ३।| [४
परयाऽ्य्य रमं सह रक्ष्पणेन
मदु-वाग-निभिन्-विकीर्ण-देहम्
गताऽप्युषं भूमि-तले शयानं
९५] शितेः सरेर् आचित-सर्व-गाचम् ॥*। [५
इमां प्रतिज्ञं शृणु चेन्द्र-श्ोः
सु-निथितां पोरुष-दैव-युक्ताम् ।
यथाभ्यय रमं सह लक्ष्मणेन
द] सं-तपेयिष्यामि शरैर अ-मोधैः ॥५॥ [द
अचे-पेवस्वत-विष्णु-मित्राः
साध्याऽचिवेश्वानर-चन्द्र-सूयाः ।
्रकष्यन्ति मे विक्रमम् अप्रमेयं
७ | जि-विक्रमे विक्रम-वद् धिं विष्णोः ॥६।। [७
स॒ एवम् उक्त्वा त्रिदशेन्द्र-रनुर्
आपृच्छय राजानम् अ-दीनसन््वः ।
समा-रुरोहाऽनिल-तुस्य-वेगं
< रथ॑ संरश्रष्ट-सदस-युक्तम ॥७॥ [८
तम् आ-स्थाय महा-तेना रथं इरि-रथोपमम् ।
९] जगाम सहसा तत्र यत्र युद्धम् अरिदरमेः ॥८॥ [९
नी त क त
९. प्र-०विशीणं° । २. रार₹-अचितस० ॥ ३. ल लर व प्रक
अथेन्द्र । ४. रा१-्िविक्रमस्येव जयं च । प्र फ-म-°्मे विक्रममेव । ¦ 9
अंतः परमधिकः पाठः--रार-ये चागता र'घवकायेहतोरवेहि भत्सायक-
भिन्नगाघ्रःन् ॥ £. ठे ल रब अ-रथोत्तमं शरेष्ठसमद्िथु ° । रारफ-० हसमाधियु° ॥
| र ति द् ॥
युद्ध-काण्डम् । ५२ 1 १८ । २८७
तं प्रस्थितं महाऽऽत्मानम् अनु-जग्युर महम-बखाः, †
०] सं-स्पधेयाना बहवो धनुःषाऽऽसाऽसि-पाणयः ॥९। [५०
गज -स्कन्ध-गरताः के-चित् के-चिद् धय-मतास् तथा । [११प्
११ प्राऽऽस-युद्रर-निखिश्-परश्वध-परा; परे - ॥९०॥ [र्चपू
स॒ श््क-निनदेः पुण्येर् भेरीणां च महास्वनैः ।
१२] जगाम त्रिदशचेन्द्राऽरिः स्त्यानः सपन-जित् ॥९९॥ [२
स॒ शङ्ध-श्ि-वर्णेन छत्रेण रिपुसूदनः ।
९३] रराज प्रगृहीतेन मभश् चन्द्रमसा यथा ॥१२। [१५
ततस् `तं विषिजुर् भीमं मेघाऽऽभं हेप-भूषणम् । `
४] चार्-वामर-मुख्येश् च मुख्यं से-धनुष्मताप् ॥१ ३॥ [*९
ततस् त् इन्द्रजिता खडा सूये-परतिम-तेजसा ।
१५] रराजाऽपतिगीर्येग द्यौर् इवाऽकैण भास्वता ॥१५॥ [१९
स तु दष्टा षिनिर्-यान्तं बलेन महताऽभदतम् । ¦
१६ | राक्षसाऽधिपतिः श्री-पान् रणः; पुत्रम् अत्रवीत्॥।१५।।[१७
त्वम् अ-परतिरथः पुत्र नितस् ते युधि वासवः। ¦ -
९७] कि पुनर् मानुषं पष्य न वधिष्यसि राघवम् ॥९६॥ [१८
तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रति-ग् महाऽऽशिषः ।
९८] रथेनाऽश्व-युजा वीरः चीघं गत्वा नि-कुम्मिखाम् \ [प
१९३] स्थापषामास रक्षांसि रथांश चव समन्त-तः ॥१७।। [२०
* नज म००१०५१ १८० प ५.८५ ५४ +~ ५ = [/ १, क , च, थ क 0
सवै-तोऽग्नि समा-स्तीर्यशख-पातरैः स-तोमरैः ॥
२३] जुहोव रक्तं इृष्णस्य कण्ठाच् छागस्य जीवतः ॥*८॥ [२४
तातान
१, ल = -नास्ति ॥ २. प्र-रथग०॥ ३. ल०लरब अ-त मेजर । ४. म-
०रपुष्पैश् ॥ ५, २ा१-त ॥ £. रा० दस्य । ५. तल रव अ म-दनिष्यसि ॥ ह.
रा+ ल, लर ब-०्पातै सतोरणे । अ प्र-ण्तरै" सतोरणे । &. रार-आदाय ;
१० टि० अय॒ मध्यपाठ २७-शश्ेकात्परमधिकश्च पाठ २०-दासगैण सु ।
अत" परमधिक पाठ -- रा फ़-नुदाव पावक रात्रौ रक्ताक्ता. समिधस्तथा ॥
२८८ वारमीकीय-रामायणय् |
ततस् तं हृत-भोक्तारं हुतयुक्छ-सष्शे-प्रभः ।
२०] अजुहोद् राक्षस-श्रष्ठौ मन््राऽस्ं विधि-वत् तदा || ५९) [२१
जुहतस् तस्य तत्राऽभथि रक्तोष्णीष-वर-सनः ।
५ 9 ॐ
२१] आजग्मुर अथ सं-घ्रान्ता राक्षसा यत्र रषणिः।।२०॥ [7
शख्राणि शित-पाराणि सम-इथश् च वि-भीतकान् ।
२२] लोहितानि च वासांसि सुवं काप्णोऽऽयसं तथा ।२१॥ [२३
स हविर् होम-रानाऽभदैर् मास्य-गन्ध-सुसंयुतैः ।
पि] अज्ञुहोत् पावकं तत्र राक्षसेन्द्रः प्रताप-वान् ॥२२॥ [२२
सद् एव सर्म-इद्स्य वि-धूमस्य महाऽचिषः
२४] बभूवुस् तानि लिङ्गानि वि-नयं यान्य् अदर्श॑यन्॥२३॥ [२५
प्रदक्षिणाऽऽवते-शिखस् तप्-हारक-सन्निभः
२५] हविस् तत् प्रति-जग्राह पावकः स्वयम् उत्थि(द्-स्थि)तः;२०[२६
01110 ०0 ाा2
सोऽद्खम् आ-वाहयामास ब्राह्मम् अद्ख-विदां वरः ।
२६} धनुः ज्ञरान रथांग् चेव सवं तत्रा ऽय्य्-अमन््रयत्।।२५॥ [२७
तस्मिन्न आ-हयपाने च दयमाने च पावके ।
२७] साऽक॑-चन्द्रा स-नक्षजा वि-तज्रास मही तदा ॥२६॥ [२८
स॒ पावकं पावक-तुस्य-तेजा
जुहाव चक्र-प्रतिम-पभावः
स-चाप-बाणाऽसि-रथा ऽ व-सूतं ॥
पि] खेऽन्तर्-दधे त्पानम् अचिन्त्यरूपः ॥२७]। [२९
१. रार फ म-°शः प्रभुः ॥ २. रार-रक्तोष्णीषधराखयः । ३, रा१ ल.
लड षश्च प्र म-नास्ति॥ ४. रार-ततः समिद्धिरिद्रस्य । ५. रा० ल लर ब
च्मप्र फ् म-नास्ति ॥ ६. म-अखविशारदः ॥ ७. अतः परमधिकः पाठ--
रार फा-इन्द्रजिखथ संहृष्टो राक्तसेन्द्रसुतस्तदा । हृत्वाग्नि तपैयित्वा च
दैत्यदानवदपह! ॥। श्रारुरोह रथं दिव्यमन्तर्धानगतं शुभं । चतुरभिर्वाजिभिर्ुत
बाातूखीर संयुतं ॥।
युद्ध-काण्डम् । ५३ । ३०। २८९
स सैन्यम् उत-छल्य समुव-ससजं
बाणाय रणे वानरवाहिनीषु ।
अ-टश्ययपानः शर-नाटम् उग्र
२१] ववषं मेधो हि यथाऽस्बु-धाराः ॥।२८॥ [५३
ते श॒क्रनिद्-वाण-विरीर्ण-देहा
मायाऽविदो विस्वरम् उन्-नदर्न्त; ।
[रणे निपेतुर् हरयः सु-षोरा
३२ यथेद्रवजाऽभमिहता नगेन्द्राः । [२९॥ (५
ते केवलांस् तान् ददः सु-षोरान्
भ-णर्देतो वानरवाहिनीषु ॥
यथा निगूढं रहि सुरेन्द्र
श्मारोपितमहाचापः शुशुभे राज्ञसात्मजः । जाज्वल्यमानो वपुषो तपनीयं
विभूषितः ॥ तोमरेरेचन्द्रैच स्वर्थे बहलंकृते । नोनारक्तविचित्रे च
पताकाष्वजश्णेमिते ॥ नीलजीमूतसंकाशे शुश्यमे स्यंदने स्थितः । रावख-
स्यात्मजो वीरः शक्रजेता महाबलः ।। किरीटकेयुरधरः संमामेष्वनिषतेकः !
जाम्बूनद महावंशो दीप्तपावकसन्निमः ॥ बभूव चेनदरजित्केतुर्वद्धयंसमलंकृतः
तेन चादित्यकसल्येन ब्रहमाख्ेण सुपालितः । बभूव हषेद्धेतरो रावणिः
समलंकृतः ॥ स्वेन वीयेण समः श्रीमानस्तरेण॒ च महाद्युतिः ॥ राक्षसैश्च
महामात्येः सपत्नायुधि दुजेयः । अग्न्यागारात्स निर्याय शक्रजिक्च महा-
बलः ॥ अन्रवीप्रक्षसां मध्ये वचनं स दुरासदः । अद्य हत्वा वेधा्हौ तौ
मिथ्याप्र्रजितौ र्यो ॥ जयं पित्र प्रदाप्यामि हत्वा तौ रामलच्मणौ ।
अद्य निर्वानरासुवीं हतराघवलच्मणां । करिष्यामि सुसंक्रुद्ध इत्युक्तवान्त-
रधीयत ॥
१. रा१ लऽ लर ब अ म-ससजं बाणान् \, २. रा१ ल लर ब च्च
महारणे । म-भीसान्रणे ॥ ३. रार फ-न्विकीणं० । ¢. रा र-मायाहता वि ।
मु-नास्ति । ‰. रा१ ल१ लसर बच्म्र फम्-नास्ति॥
ॐ९,८ वारस्पीकीय-रामायणम् ।
३३] न तत्न रक्षो ऽभिपति व्य्-जपदयन्ः ॥३०॥] [५५
ततः स रक्षोऽधिपतिर् महाऽऽत्मा
सर्वा वै दिक्ष्व् अभिवर्षारणं
श्र-च्छादयामास रविपैभां चं
३४ विनद्रावयामास च वानरेन््रान् ।|३१॥ [५६
स-- -शुरख-निखिश-परम्वधानि
दीप्राऽनिलगऽकं-द्ुति-सन्निमामि ।
_ स-विस्फुखिड़ोज्वल-पावकानि
३८१ „, ववर्ष तस्मिन् एवगन््र-सेन्ये ॥३२॥ [५७
ततस् तेः पावक-पख्येः शखर वानर-पुडवाः ।
३६ | पीडिताः परथिवीं जग्मुर् वजाऽऽ क्रान्तो इवाऽचसः ३३ [५८
तेऽन्योऽन्यम् अभि-सपन्तो बि-नदन्त्् च सुस्वरम् ।
३७] ग्तेन्द्रास्-निभिना चि-नेदुर् वानरर्षभाः ॥२४॥ [५९
` स-कीक्माणा गगनं केचिन नेजेषु ताडिताः ।
हि]. शरैर चिविद्यग् अन्योऽन्यं निपेतुर् धरणी-तले ॥२५॥ [६०
` म्य सु-प्रीवै हनू-मन्तम् अङ्-दं गन्ध-मादनम् ।
'सनुललाम्ब-वन्तं सुषेणं च वेग-वन्तं च वानरम् ॥३६।। [६१
मेन्दं च द्विविदं नीं गजं गवयम् एव च)
४० विच् केसरिणं हरि-शोमानम् एव च ॥३७।। [६२
सुयाऽऽननं व्योतिर्-सुखं तथा दपि-युखं हरिम् ।
४१] पावकाशक्षं नलं चेव कुमुदं चैव वामनम् ॥३८॥ [६३
१. म-नास्ति ॥ २. रा२-दिष्चु प्रवेष बाणान् । ३ रार-°प्रभावान् ॥
रा१ल१लर्बवद्य प्र म-ते। ५. रा० लनलर ब अ-° क्रान्त इवाचलः ॥
&रार्ल१ लर ब-अन्यो* ॥ ७ म-नास्ति। ८ श्च-नास्ति॥ ६. रा
(लप लरव छ प्रू. म-चत्ति । १०. राऽलरबप्र फ-वानर । १९१. श्र
मृ-नास्ति ॥ ।
युदढ-कांण्डम् } ५३} ४५ । २९१
उल्का-गुखं शरभं च हरिं पनसम् एव च ।
४२] धूश्रं शत-षटलि तारं गवाऽक्षम् अपरान् हरीन् ॥३९॥ [1प.
बाणेः शुः रितः सद्र भिण्डि-पषेः परश्वधैः ।
४३] विव्याध कपि-शा्दैखान् स्वास् तान् राक्षसोत्तमः ॥४०।[६४
स॒ तांस् तदा वानर-राज-वीरान्
निर-भिद्य बणेस् तपनीयपुङ्खैः ।.
ववष रामं शर-हृष्टि-जषिः
५४] स-लक्ष्मणं वज्र-सम-पवेगेः ॥४१॥ ;{६५
स॒ बाण-वर्षैर् अभि-वधमाणो
धारा-निपातैर् इव पर्वतेन्द्रः।
तं वीक्ष्य(्षोमाणः परमाष्दूमुत-श्री _ .
४५ | रामस् तदा छक्ष्पणम् इत्य् उवाच ॥४२॥ [६६
असौ पुनर खक्ष्मण राक्षसेन्द्रो
बरह्माऽस्रम् आश्रित्य सुरेन्द्र-रदचः ।
सं-उदयय सवे हरि-सेन्यम् एतद्
टदे] आवां रथ-स्थो विटणोति वीरः ॥*२।॥[६७
स्वयं-सुवा दत्त-ेरो दुर्-आत्मा
पप] खम आ-ष्टुतोऽन्तहित-मीम-देईः ।
कथं तुं शक्यो युधि नष्ट-रूपो
नि-दन्तुम् अयन्द्र-जिद् अख-पाणिः॥४०।। [६८
मन्ये स्व्य-भूर् भग-वान् अचिन्त्यो
४७] मन्ये तद् असं हुत-मुक् च देवः । [६९
. १९. म-~नस्ति ॥ २. गा१ ल१लर ब्र प्र फ़-अभिदृष्यमाणो \
३. म-धीरः ॥ ४. प्र-°मीमरूपः । म-°मीमकर्मा । ५. प्र रार म-तु ॥
‰९२ वास्मीकीय-रामायणम् ।
ज्रयः सम-अथाी मप वीथ-धेरये
पपि] माया-बौच् छदयितुं रणाभ््रे ।॥५५॥ [ए
प्र-च्छादयत्य् एष रचे राक्षसेन्द्रः
४८३] सवो दिज्ञः सायक-शुल-नाषटेः ।
एतच् च सवे प्रविभग्र-शुरं
प्र-मु्यते वानर-रालं-सेन्यम् ॥४६॥ [७०
आवां तवं इष्टा पतितौ षि-सेज्ञौ
४९] निटत्त-युदधोत्तम-जात-हषै । [७९
प्र-याति मीमः पुनर् एव र्डं
प] परहरषयन् राक्षस-सेन्यम् एतद् ॥४७।। [7
ततम् तु ताव् इनद्र-जितोऽच-नाेर्
बभूवतुस् तत्र तदा विषण्णौ
स॒ राघवौ तो बिन विषाद
५१] ननाद हषोद् युधि राक्षसेन्द्रः ।॥४८॥ [७२
स॒ तव् तदा बानर-राज-सेन्यं
सं-राम-सोमित्रिम् अथाऽप्रमेयम् ।
वि-षा्य स्वं सहसा विवेच
५२] पुरीं दशषग्रीव-युजाऽग्र-युपाम । [७३
सं-स्वृयमानः स तु यातु-धानः
[णयोर
१. +ल. लर वप्र श्म फ म-समस्ता। २. प्र-वीयैवतो। म-वीेध्येयां ।
३ रारलश्च अ म्र फ म-°्लच्छादयतो ' ल १-°बलो छादयति । रा ₹-मया बलान्
छा° ॥ ४. रार फ म-हि । ५. अ-°रसेन्यमुप्र ॥ ६. रागलमलर वश्यं प्र-च॥
७. अ प्र फ-०जितास्त्र° 4 ८. म-अत्रैव सगंसमािरै्यते-युद्धपर्वणि इन्दजिल्क्मं
मामं सगं ॥
युढ-काण्डम् । ५३ । ५५ । ९३
4 पित्रे च सवं हृषितोऽभ्य्-उवाच। ॥९९॥ [७४
वं-५३] तयोस् तु तत्राऽदितयो रणाभ्मर [दा-७४
मुमोह सैन्यं हरि-युथपानाम् ।
सर्वे विषण्णां विगत-प्रभावा
१] न चाऽपि कि-चिव प्रति-पेदिर स्म ५०॥ [९
ततो विषण्णं समवेक्ष्य सैन्यं
वि-भीषणो पर्म-भृतां वरिष्िः ॥
उवाच शाखाप्रग-राज-वीरान्
२] आ-~श्वासयन् बाभ्मिर् अ-दीनसन्छः।।५१॥ [२
मा भैष्ट नास्त्य् अत्र विषाद-कत्यं
यद् आय-पुत्ो विषौ वि-षण्णौ ।
स्वरय॑-मुबो वाक्यम् अभिपन्नो
३] सं-छादिताव् इन्द्र-जितोऽख्-नाङे५।५२ [३
तस्मे हि दत्तं परमाऽद्लम् एतव
स्वर्ये-मुवा ब्राह्मम् अमोघ-वीर्यम् ।
_ तच मानयन्तौ यदि राजपुत्रौ
४} - बि-्पोदितौ नाऽत्र विषाद्-कालः॥५२॥ [६
स जाह्यम् अन्ञं तद् धी-मान् मानयिता त मारुतिः ।
५] बिभीषण-वचः श्रुता हन्-मान् इदम् अव्रवीत् ॥५४॥ [६
अस्मिन् शख-हते सैन्ये वानराणां तरस्विनाम् ।
१. श> ल प्र-स । २. अत परमधिकः पाठ-रार-ततो राबया-
मापा भिव कृताञ्जलिः । आखषचक्ते प्रियं पुत्रो निहतौ रामलकच्मणौ ॥
स हषैवेगानुगतान्तरात्मा चत्वा गिरस्तस्य महारथस्य । जक्ौ ज्वरं दाश-
रथै अमुत्थं प्रततीतचित्तश्च ननद पुत्रं ॥ रार-अन्रि्र स्गसमापिरैस्यते ।
३. म-विवर्णां ॥ ४. रा. त५ ल ब श्च प्र-विषादितौ । ४. म-नास्ति ॥
६. रा१ ले लङ वप्र फस, अ-च॥
२९४ वाट्मीकीय-रामायणम् ।
| यो यो धारयति प्राणांस् तं तम् आ-षासयामहे ।॥५५॥ [७
ताव् उभो युगपद् वीरौ वायुपुत्र-त्रिभीषणो ।
७] उस्का-हस्तौ तदा रात्रौ रण-स्चीप विचेरतुः ॥५६॥। [८
{ लेश ध विकीर्ण २
छिनन-खाङ्ख-दसतेश् च -रिरोधरेः ।
<] स्रोतोभिः क्षत-जं चाऽपि वि-स्तवद्विः समन्त-त॥५७॥ ९
पतितैः पर्वताऽऽकारेर् वानरैर अभिसं-कुटा ।
९] अखिश् च पतितैर दीपैर अभि-कीणा वसुं-धरा।५८]। [९०
घु-प्रीषम अङ्न्दं नीरं शरभं गन्ध-मादनम् ।
२०] जाम्ब-वन्तं सु-षेणं च पेग-बन्तं दधी-मुखम् ॥५९॥ [२९
११यू] ज्योतिर-मुखं नरं मेन्दं द्वि-षिदं नसं नम् । [१२्प्
पप] गवाऽक्षे गव धूश्रम् ऋषभं ति-नतं हरम् ॥६०॥ [7
पतांज् चाऽन्यांश् च सु-बहून वानरेन्द्रान् महा-बखान् ।
९३] विभीषण-हनूमन्तौ दश्शाते हतान रणे ॥६९॥ [१२
सप्त-षष्टिर् हताः कोस्यो वानराणां तरस्विनाम् ।
९८] अंहः पश्चिम-भागेन वहभेन स्वयं -भुवः ॥३६२॥ [१३
सागरोष-निभंयोरं दच्ष्टरा व्या-पादितं बलम् ।
४ € १२
१५1] विभीषण-दनूमन्तौ जाम्ब-वन्तं ममागेतुः ॥६३॥ [९४
स्यमाव-जरया युक्तं॑रद्धंशर-शतैश् चितम ।
९६] रजा परि-गतं वीरं शाम्यन्तम् इव॒ पावकम् ॥६४। [१५
१. रार प्र फ-गीर्ष ॥ २. म-°धराः । ३. रा२-वापि॥ ४. रारम-रसेर् ॥
५. म-च् वानरं ॥ ६. म-चापि वानरं । ७. रार्प्र-हरिं । ८. म-नास्ति ॥ ६. म-
` रणाजिरं \ १ ०.ल +ल रब प्र म-दतान्। ११. रा ₹-दिवसस्याषटमे भागे व्रदानात् ।
= फ़-न्मकाठे तु व° ॥ १२. म-~नास्ति ॥ १३. रा१ल.,वश्य- न्वाजरयाः ।
९४. रर-प्रजापतिसुते । १५. रा१ ल लब द्म प्र-पवेतमू ॥
युद्ध-काण्डम् । ५३ । ७२ । २९५
< ¶
अथैनम् उपसं-गम्य पौस्स्मो वाक्यम् अब्रवीत् ।
१७] क-चिद् आर्यं शरे रौद्र न प्राणा हिंसितास् त ॥६५।।[९६
९८उ] विभीषण-वचः श्रुत्वा जाम्ब-वान् एवगषेभः ।
[-:
कृच्छेण धारयन् भराणान् इदं वचनम् अत्रवीतः॥६६॥ [९७
९९] नेकतेन्द्र महा-वीर्यं स्वरेण त्वाऽभि-छक्षये ।
पीञ्यपानः रिवर बागेर् न त्वां पश्यामि चक्षुषा ६७ [१८
२०] अञ्जना सु-पजा येन मातरिश्वा च . नेक्रैत।
कर्च्-चिद् धारयति प्राणान् दन्-मान पुवगषेभः ॥६८।।२९
२१] श्रुता जाम्ब-वतो वाक्यम् अव्रवीत् तं वि-भीषणः । [२०
स्व-भा्वं तस्य जिक्नाघुः परजां च पात्-सचमः ॥६९॥ [प
२२] कछि्यामहे यत्-कृते स्म॑ यनू-मूटं चेव नो बम् । [प
ताब् आर्य-पु बू उव-ज्य हन्-मन्तं च पृच्छसि ।॥७०।।[२०३
२३] नेव राजनि सु-ग्रीष्े नाऽ्ड-दे न च राधवे।
~क य् १०
२४ ] आर्येण दितः कलेहो हनू-मति ठै देशितः ॥७१९॥ [२१
वानरेन्द्रान् महा-वीयोन् अतिक्रम्य महा-बछान् ।
प] बहन् अन्यां तम् एकं तु कस्मात पएच्छसि मारुतिम् ७२ [प्र
२४३] चिभीषण-वचः श्रुत्वा जाम्ब-वान् इदम् अन्रवीव ।
शृणु नेकत-शादख यन् मां पृच्छसि मारुतिम् ।॥७३।। [२२
` इ. अतः परमभिकः पाठः--रार-कचिन्ीवसि ऋनञनदर कचि विपुलं
बह्व । २. म-तीकष्णनं प्रणेष्व॑सितो रणे । ३. ल१ लर ब-नास्ति ॥ ४. रा,
ह+ लर व अ प्र-कचिद्। ‰. रार-हदमान् ॥ ६. म-नास्ति ॥ ७. रा१ ल
लर अच । ८. रारे प्र फ-दि॥ ६. रार फ म-विद्०। १०, अतः परम-
यिकः पाठः--रार-जाम्बवंश्च महाबाहो यत्त्वां वच्यामि तच्छुरणु । गवाचतं
गवयं धूम्चगरषरभं गंधमादन ।॥ ११. रार-दनूमन्तं ॥ १२. म-अत्रवीद् वचः ¦
१३. अ-नास्ति । १४. रारल१ ल बप्र मु-नास्ति॥
१९.९६ ब्रास्मीकीय-रामाबणम् |
२५] तस्मित्र् जीति दूरं -धर्षे हतम अप्य् अ-हतं बकम् ।
हनू-मति हवे सवै जीवन्तोऽपि हता वयम् ॥७५।। [२३
२६] एत् छत्वाऽद्युभं वाक्यं प्रत्य-रवाच वि-भीषणः । [7१
धियते मारूतिस् तात मारूत-पतिमो जवे ॥७५॥
>ञ| वैश्वानर-समे तेजो धारयन् एवगर्षभः । [२४
त्वाम् एव मागेयन्न आस्ते मयेहाऽय सह भर-मो।।७६।|[7
२८ | ततो दद्धम् उषाऽऽगम्म पि-नयेनाऽभ्य्-अवादयत् ।
जाम्बवन्तं महा-षेजा हनू-मान् मारुताऽऽत्मजः ॥७।|[२५
२९] श्रुता -हनै-मतो वाक्यं तथा स व्यथितेद्धियः ।,
पुनर जातम् इवा ऽऽत्मानं मेने पवग-पुद्धवः ॥७८॥ [२६
३5] तव्रोऽत्रवीन् सहा-तेजा हनू-मन्ते स॒ जाम्ब-बान् ।
आगच्छ हरि-श्ाद वानरांस जातुम असि ॥७९।। [२७
३९ ]-भवान् विक्रम-सम्प्रननस् त्वम् एषां परमा गतिः।
स्रव्-पराऽऽक्रम-कारोऽयं नाऽन्ये पश्यामि कचन ८०॥ [२८
३२] ैक्ष-वानर-वीराणाम् अनीकानि प्र-हषेम ।
वि-्स्यौ कुरु चाऽप्य् एतौ रारध॑वौ राम-क्ष्मणौ ।८१। [२९
देर] गत्वा परमम् अध्वानम् उपय् उपरि सागरम् । .
हिम-बन्तं नग-श्रषटं हनुमन् गन्तुम अहेसि ॥८२॥ [३०
३४] ततः काच्चनम् अत्य्-उग्रम् ऋषमं पवेतोपमम् ।
कैटास-शिखरं चैव द्रश्यसि रिपु-सुदन ॥ ८३॥ | (३९
१. रार-वीरे दि ॥ २. म-नास्ति ॥ ३. र१ ल१लरवञ्चं प्र फ-
.इतु । %, म-नस्ति ॥ ४. रा लम तस्व च प्र-ष्ुद्रवा°
६.. -साश््रातरौ । म-सादितौ ५ ७ ,ल, लड ब-पधैवं ॥ ८६.
म-नास्ति ॥
युद्ध-काण्डम् । ५२ ।९३। २९.७
३५] तयोः रिखरयोर् मध्ये प्रदीप्तम् अदुरम्ेम्
सर्बौषधि-युते श्री-मत तद् दरक्षयस्य् ओषधि-पर्वैतम् ८४ [३९
१६] तस्य॒ वानर-शषारैक चतस्रो मृधि स-पभाः ।
ओषधीर द्रष्यसि वीर दीपयन्तीर् दिशो दश्च ॥८५॥ [३३
३७] मृत-सञओजीवनी चैव॒ विज्ञल्य-करणी तथा । |
हुव्ण-करणी चैव सं-धानी च महौषधी ।॥८६॥ [३४
३८] ग्रहीता हवु-मन् सर्वाः क्षिषम् आगन्तुम् असि । -
आश्वासय हरीन् सवान् मराणेर् गन्धवहाऽऽत्मच|।८७। [२९
३९. श्वुल्मा जम्ब-वतो घाक्यं॑हनु-मान् हरि-पुङ्वः ।
आपूर्यत बोधेन वारि-पूरेर इवाऽर्णैभः ॥८८॥ [३६
४० | स॒पवेव-तराऽग्र-स्थः पीडयन् पषतोर्धमम् ।
हन्-मान् अभवत् तश्र द्वितीय इव पर्वतः ॥८९॥ [३७
४१| इरि-पाद-निमक्श् च भि-षसाद स पर्वतः ।
४२] न ्ञल्ाक बदाऽऽत्बानम् अष-स्थापयित. तर्षः ॥९०॥ [३८
फ] तस्य पेतुर् नगा भूरमीब् उर-ना्् चाऽपि जज्वलुः ।
४२८] श्ङ्णि ख रिदा चैव विनि-पेतुः समन्त-तः ॥२१॥ [३९
तस्मिन प-वीञ्यमाने तु मग्र-म-रिखा-तेङे ।
४३] न ब्र गानराः स्थातुं शुर्णमाने नगो्मे ॥९२। [४०
स॒ यूणित-वहाद्रारा परभस्-बृह-गोपैरा ।
४४] छड्का सम्ज्ान्त-रज्ञोधां प-यतव वभूध ह ॥९३॥ [४९
१. म-नास्ति ॥ २. राजलन्लर ब अ प्र-अपपूर्णोतिब०। ३. रा १ल ल श्व-
"पणर । प्र रार फ म-वाचििगैर् ॥ ४. रा१ अ रार-ण्तोपम। ५. राश रा
दमान् ॥ ६ म-यत । ७. रा१ ल१ लस्बञ्चप्र फ-नास्ति॥ ८, रार-मूमौ
पगार ॥ £ ल१लयरवच् प्र फ-°तट। १० रार-नास्ति ५ ११, म-°हतोस्णाये
१२. रा१ लद बश्च प्र रार२-०रक्षोधा। १३. म-त्थैतीव ॥
२९८ वाल्मीकीय-रामायणय् ।
,॥
४५९ |
४३]
४७]
८]
ए]
४९]
इ. 1
पृथिवीधर-सङ्कासो नि-पीड्य पथिवी-धरम् ।
पृथिवीं क्षोभयामास साऽ्णेवां मारुताऽऽत्मजः॥९४।। [४२
पद्भ्यां स शेटम् आ-पीड्य बडवा-मुख-वन् मुखम् ¦
ननाद च विटत्योग्रं जासयन्न् इव राक्षसान् ॥९५॥ [४७
तस्य॒ नानद्यमौनस्य श्रुत्वा नि-नदम् उव्-तमम् ।
लड्मयां राक्षसाः सर्वे न शेकुः स्पन्दितुं भयात्॥९६॥ [४८
नमस्-ङरत्य स देवेभ्यो मारुतिर भीम-विक्र्यः ।
राघवार्थे परं कर्म कम् इच्छति स-त्वरः ॥९७॥। [४९
स पुच्छम्' उद्-यस्य युजद्ध-कस्पं
वि-नम्य पृषं श्रवणौ निकुञ्च्य ।
पि-हत्य वक्त भृशम् उन्-ननाद
॥ खम् उत्-षपाता१द्भुत-चण्डवेगेः।।९८।। [५०
स ॒दक्ष-खैण्डं तरसाऽऽजिघृक्षच्
डेलास् छिलाः प्राकृत-पर्वतेभ्यः ।
बाहूऽ५रु-पातोदत-सम्पणुन्नास्
- ते क्षीण-वेगाः सिरे नि-पेतुः॥९९। | [५१
स॒ तौ प्र-सार्योरग-मोग-कस्पौ
भुजौ युजङ्गाऽरि-निकाश-कस्पः ।
वैदे भरं सुर-राज-कल्पो
दिशः भ-कषैन्त् इव॒ वायुपुत्रः । [५२
आ-ष्टुत्य वेगात सहसा जगाम
क्रं यथा विष्णु-युन-परयुक्तम्॥॥९००। [५३
१. म्-नास्ति । २. रार-नरस्ति ॥ ३. फ-नानयेमा०° ॥ ४. रा ल१ लश
ब छ प्र-भीमदशन.॥.रा२ म-०चण्डविक्रम. ॥ ६ क्ञ१तर ब म-वृक्षषण्ड।
७. अ-°तवानराश्च । ८. रा-नास्ति ॥ ६* रार-०कल्पो । १०. रा२ म-जगाम । ›
११. शर म-वायुसूलु; ¡ १२ राश्-विष्णुकरप्रयुत्त॑ष म-° जप्रयुक्तम् ॥ `
युद-काण्शपर् । ९५२ । ९०७ । २२९९.
स॒ पवेतान् शक्ष-गणान सरांसि
नदीस् तडागानि पुरोत्तमामि ।
स्फीताय् जनास् तान् अपि सम्म-परयन्
५१] जगाम वेगाद् अति-चण्डवेगः ॥१० १॥ [५४
आदित्य-पथम् आ-साद् स जगाम नतोऽभ्बरम् । [५५प्
५२] सं ददश हा-शेखे दिम-वन्ते महा-केपिः ॥१०२॥ [५७
नाना-परखवणोपेतं बहू-कन्दर-निङरम्
५३] श्वेते रनत-्ङ्कारैः शिखरेश् चारूददीनम् ॥२९०.२। [५८
ततः समा-साद्य महा-नगेन्द्रम्
अतिप्रहदोत्तम-घोर-भृङ्गम्
ददै पुण्यानि तपो-षनानि
५] सुरषिसंदयोत्तम-सेवितानि ॥९०५॥ [५९
स॒व्रहम-लोकं रजताऽचलं च
रक्राऽऽख्यं र्द्र-शर-भमोक्षम ।
हयाऽऽननं ब्रह्म-शिरश्च् च दी
५९] ददं वेवस्वत-किडराणाम् ॥९०५॥ [६०
वजाऽऽकरं वैश्रवणाऽऽख्य च
सूर्य-पभं सूर्य-निबन्धनं च ।
बरह्माऽऽसनं - शङ्र-कामकै च
५६] ददशे नासां च बसु-धरायाः ॥१०६॥ [६१
कैलासम् उग्रं दिमवच्-छ्छाश् च
तं चषमं काचन-शडम् उग्रम् ।
९, रार-तत्र प० ॥ २. रार-अतिक्रम्य । ३ रार म-म्बरे। ४. म्-
ददशं सहसा शेक ¦ ५ प्र-महागिरिं ॥ ६. रा» ल > ल ब अ पर-नह्यरोलन ॥
७, भ्र रार फ म-गनश्ैलम् ।
299 वरास्पीप्ीयनरामाऋणव् ।
दीप्र च सर्वोषधि-म्बयुक्तं
५७] ददर सर्वोषधि-पर्वतेनद्रम् ॥९०७॥ [६३
ख॒ तं सम्-इ्याऽनर-सम्थदीत्
विसिष्मिये वासव-दृत-सूमुः ।
आ-एत्य तं चोषधि-पर्वतेनद्र
7१] विवेश्च यत्रौषधयत्च् चतस्रः ॥१०८॥ [६४
स॒ योजन-सदस्राणि समा-करम्य महाकपिः । [६५
५८] अविश्रान्तो महा-तेजा वि-चिकाय महौषधीः ॥१०९॥ [पि
ततस् ताः काम-रूपिण्यो महौषध्यो महा-कपिम् ।
५९1] विज्ञायाऽथिनम् आ-यान्तं तदा जग्मुर् अ-दशैनम् ९१० [६६
स॒ तास् त्व् अ-परयन् भृशम् आ-चुकोप
ननाद कोपाच च वि-दत्य वक्रम् ।
अचयष्यमाए्स् च वि-खत्य नेत्र
६०] ` ते शैल-राजानम् उवाच रोषाव्॥९.९१९॥ [६७
फम् एतद् एवं स-षिनिशचिवं ते
यद् राघवे नाऽस्ति तवाऽनु-कम्पा ।
पर्याऽदय मद्-षाहू-बराऽभिभूतं
६१] विनकीर्णम् आत्मानम् इहाऽदविराजे ११२ [६८
ब॒ तस्य भुङ्ख षरमोषपीकै
स-काञ्चनं धातुन्पदषटपुक्तप 1
विकी-कूटे ज्वटिताऽग्रभृज्ं
६२] प-गरह्य वेगात सहसोर्दै-षबहं ॥९९३॥ [६९
१. रा₹- गसधयुक्त ॥ २. रार-नास्ति ४ ३. म-अवीत्ष्यना० # ४, संर
भुवि नि । ४. राइ~नास्ति ॥ ६. पए-°सोद्रवाद । म-गसौन्ममथ ५
यद्ध-काण्डम् । ५३ । १९९ । ३०१
स॒ तं सयुत-पाट्य खम् शत्-पपात
वि-जास्य छोकान् स-सुराऽसुरेन्द्रान् ।
सं-स्तूयमानः सुर-सिद्ध-सङ्केर्
६३] जमाम वेगाद् अति-चण्डवेगः ॥९१४॥ [७०
स॒ तेन रशेेन भृच रराज
तैरोत्तमेपमो) गन्ध-वहस्य सूतुः ।
सहस्च-धारेण स-पावकेन
६५] चक्रेण विष्णुर् दिषिं चो(्वो)दु-यतेन ॥११५ [७
स॒ भास्कराऽध्वानम् अभिपरपन्नम्
तदू भास्कराऽऽभं शिखरं भरण्य ।
बभो तदा मास्कर-सन्निकाशो
\॥ रषेः सकारे प्रतिमास्कराऽऽभः ९१६ [७१
ते वानराः प्रक्ष्य सुदा पणेः
स॒ चाऽपि तान् प्रेष्य यदा ननाद ।
तेषां सयुक्कृष्ट-रषं नि-गम्य
६५ लङ्काऽभि({भ)तो भीमतरं विनेदुः ९१७७३
स॒ तं ग्रहीत्वा नि-पपात तस्मिन्
छैलोन्तमे वानर-सैन्य-मध्ये ।
हर्य-उत्तमेस तैर अभि-शस्यमानो
8६] वि-मीषणेनाऽपि च शस्यमानः॥११८ [७४
ततस् ठ तौ संयति रान-पुजौ
तं घर्यम् आ-घ्ाय महोषधीनाम् ।
बभूवतुम् तत्र तदा विशल्यौ
६७] संरूढ-सवे-ण-नष्ट-शोको ॥९१९॥ [७५
१. सऽ-बोधितेन ॥ २, रार फ म-अदुप्र° ॥ ३.प्र रार फ
समु्ननाद् ॥ ४, म-गन्धमासाद्य ॥
युदध-काण्डम् ! ५४ । ९६ । ३०३
गो-पुरेषु भ-तोरीषु रथ्याघ्रु भि-विधाघु च ।
७] प्रासादेषु च संहृष्टाः सखल्लस् ते इताऽशनम् ॥६॥
तेषां गह-सदस्राणि ददाह हृत-युङ् तदा । {६
८] राक्षसानां समा-साद्य सर्वेषां द्वाररक्षिणाम् ॥७।॥ [९३३
हेम-चित्र-तनुजाणां सग्दामाऽम्बर-धारिणाम् ।
९] शीधु-व्याकुखिताऽक्षाणां मद-मन्थर-गामिनाम् ॥८॥ [१४
कान्ताऽऽखम्बित-वखाणां शन्रु-सङ्खात-मेदिनाम् |
९०] गदाऽसिंशूख-हस्तानां खादतां दशनान् अपि ॥९॥ [१५
९१प् ] शयनेषु महार्ह शअयितानां तथेव च ।
९४ ] चस्तानां गच्छतां चेष पुत्रान् आ-दाय स-तरा१॥१०॥ [१६
तेषां दश-सदस्राणि रप्तसां पुर-बासिनाम् ।
१२] अदहत् पावकम् तत्र जज्वार च पुनः पुनः ॥११॥ {९७
१७३] सातु-मन्ति महाऽदहौणि गम्भीर-पण-वन्ति च ।
प] हेमचित्राऽचन्द्राणि तपनीय-निमानि च ॥९२॥ [१८
रत्र-चित्र-गवाऽक्षाणि साऽधिष्ठानानि सवशः ।
९८] मणि-विदूम-चित्राणि स्प्रन्तीऽव्र भास्-करम् ॥१२।। [१९
क्रो-ब्िण-वीणनिं भूषणानां च निः-स्रनैः ।
९९] नादितान्य् आ-कुखानि स वेध्माम्य् अधिर् ददाह वै ९४ [२०
ञ्यखनेन परीऽतानि तोरणानि चकाशिरे ।
२०] वि-दयुद्धिर् इव नद्धानि मेष-जाखानि पुष्करे ॥१५॥ [२९
स॒पूम-माखी दीप्ताऽचिः सं-बभूव हूताऽशनः ।
१. प्र-नास्ति। २. अ पर-मदविष्ठवगा० । रारम-मदचिदहवर्गा०। ३. फ-
नास्ति ॥ ४, अ फ-नास्ति । ४. रार-गदात्िद्चू° ॥ ६. लर अ ब-०गुरुवन्ति ।
७. रा२-१२-गशछोकादारभ्य १ ६-रपूर्वा्थं यावत्नार्ति ॥ £. म-°णरावाणा ॥
६ फ स-घमंगे ॥
३6४ वास्मीकीय-रामायणम् ¦
7] युगाऽन्त इव भूतानि दिधक्ुर् अतुरु-प्रभः ॥१६॥ [प
ज्वाखा-माखा-परिक्षिप्नो ददाह पवनाऽन्वितः ।
पप] कृष्ण-वत्मा ततो घोरो छड्ं रावण-पालिताम् ॥९७॥ [प
` ` तस्यां. ठु दह्यमानायां र्यां वानरोत्तमाः.
प] बभूवुर् हृषट-मनसो नदन्त च महा-बलछः ॥१८॥ [ष
` : ते राक्षसान् बहुस् तत्र प्रग्र हरि-पुद्वाः ।
१ २ रि
प] चिक्षिपुर ज्वलने दीपे किचिद् दग्धान् भयाऽऽतुरान ९९ [ए
` स्पष्टश् चटचटा-श्ब्दो .भवनानां वि-दश्चवे ।
प] घूम-जाल-परीऽतानां वि-पमश् चित्र-भानुना ॥२०॥ [प
प] [क-चिव् सं-मूषितान्य् एव दृश्यन्ते मनानि ब॥।२१॥] [प `
बहु-रत्र-समाकोणां नाना-धातु-समन्विताम्
प] ददाह हृत-मुग छ्डां तीत्र-वायु-समन्धितः ॥२२॥ [7
युगाऽन्ताऽभि-सेमं बह्धिम उस्थि(द्-स्थि)तं रोम-ह्षणम्।
६] ददशर् व्योम-निख्या लङ्कायां मुदिता भृशम् ॥२२॥ [प
काञ्चनानि विमानानि सुक्ता-वेडय-वन्ति च ।
प] दह्यमानानि राजन्ते जरे पत्यमि-वव तदा ॥२४॥ [प
धूम-जाङ-परीऽतांऽग्यो बहू-धा दहनाऽदिताः
पि] वि-दञ्वन्ते स्प राक्षस्यो बहि-ज्वाला-भयाऽऽकखः२५॥ [घ
१. रार. म-विक्िपुर् ।` २.‡ रार-तीते ॥ ३. रा, लप लर ब श्न
सवर । श. मच शु° ¦ ४. म-नास्ति ॥ £. म-नास्ति । अचर गङित
ईति संभाव्यते 1 य॑थास्थिते नेराकाक्ष्यादरौनाव् ॥ ७. रा, ल१ लर वश्च भ्र-
नानाधयुरधस्च° 1 ८, री र२-नास्ति ॥ ६. म-°भिनिभं ` ॥ १०, रार-मिनाः-जज्ञे ॥
११. फ म~°तास्यां बभूवुर् । १२. प्र रार फ म-राक्षस्यो विनंदति स्म ।
१३. म-°भयादिताः ॥
युद्ध-काण्डम् । ५.४ । ३५ । ३०५
वि-मानेषु प्रसुप्ता च दह्यमाना वराऽङ्ना,;-।
२१] त्यक्ताऽऽभरण-संपक्ता हारै्य उचैर वि-चुक्रः ॥२६ [२३
काञ्-चिद् भवेन् समा-छिङ्य निद्रा-पान-वं-गताः ।
प] यथा सुप्तस् तथा दग्धाः शीप्रनेषु वराऽङ्गनाः 1२७॥ [षि
काश्-चिन् निद्रा-परीऽताशक्ष्यः प्र-मृञ्य नयनान्यं अथ।
प] आदी ग्रहम् आलक्ष्य शिशून् आदाय दुबु; ॥२८॥ {रप
तत्र चाऽभ्चि-परीऽतानि नि-पेतुर् भुवनान्य् अर्थं ।
२२] वजि-वज-हतानी ऽव शिखराणि मही-गृताम् ॥२९॥ [२२
तानि निर्-भिर्च॑मानानि दरतः भर-चकाशिरे ।
२३] हिमवच-खिखराणीऽव दह्यमानानि सर्वशः ॥३०॥ [२४
हरम्याऽग्रेर दह्यमानेश् च तछेः भ-ज्वरितेम् तथा ।
२४] राजौ सा द्मे खडा किं-छकेर इष पुष्पितैः ॥३१९॥। [२५
उद्विर् सुक्तेर गजर युक्तैर युक्तैश् च तुर-गेर अपि।
२५] बभूव रोको ङायां चान्त-ग्राह इवाऽणैवः ॥३२॥ (३६
अश्वं मुक्तं गजो दृष्ट्रा क-चिद् दुद्राव वेगितः ।
२६] भीतः सोऽपि गजं दृष्ट्रा क-चिद् द्धो न्य्-अंवतेत ३३ [२७
अपरे हैम-कत्याश् च संनद्धा वरयारणाः ।
प] चरस्त-बन्धाः समाक्षिप्य येन केन प-दृदुषुः ॥३ ५।॥ [र
पानीयं पातुम् इच्छन्तः परिभ्रमण-कषिताः ।
ए] भक्त-बिम्बं जले दष्टा तम् अग्निम इति मेनिरे ॥३५॥ [प
१, अ प्र रार फ-०णसयोगान् । २. रा? लल ब रार-दिरि च ।
३. अ-नास्ति ॥ ४. रार-ररणेषु । ५. फ़ म-गनास्ति ॥ ६. रार-नास्तथा । ७.६
नास्ति ॥ ट. सारफ़-उत । £. प्र रारफ-घरदृता ॥ १०. रारफ़ म-निद॑द्यमानानि।
११. रा२ फ़ म-सवेत ॥ १२. रा? ल१ लर ब ञ्-न्त । १३. लग्न्ुद्राव
वेगित, ॥ १४. रार-नास्ति ॥ १५. रा१ ल लर ब अ प्र फ़-अभिर् ॥
३.५६. वाल्मीकीय-रामायणम् । ` `
भ्रासादेषूऽव्थि(द-स्थि)तो द अभिः सम्प-दीप्र व्य्-अरो चत ।
पप] लङ्क द्रष्टुम इवाऽऽरूढो दग्धाम् इति विभावसुः २६।। [1
सा बभुव युहूतेन हरिभिः पीडिता पुरी ।
२७] छोकस्याऽस्य क्षये घोरे प्रदीपे वधं-धरा ॥३७॥ [२९
स्ी-पुसोश चाऽपि मोहेन व्य्-अक्तिर् नाऽऽसीद् वि-नेदुषोः
२८] नादिता च धरा तत्र शुश्रुवे दशच-योजनम् ॥३८।। [३०
प्रदग्ध-कायान् सम-अरे निर गतान् राक्षसान् बहिः ।
२९] सहसाऽभिप-पेतुस् तीन क्रोशन्तो हरयो भक्षम् ॥३९।। [३१
उर्त-क्रष्टो. वानराणां च राक्षसानां च निः-स्नः।
३९] दिशो दश सम्-उद्र च प्रथिवीं च व्य्-अनादयत् ।४०॥ [३२
प्रगाह्य च महाऽऽत्मानौ ताव् उभौ राम-रक्ष्मणौ ।
३२] अ-सम्भ्रान्तो जणहतुर् धतुषी धन्विनां वरौ - ॥॥४१॥ [३३
ततो वि-स्फारयामास रामस् तद् धनुर् उव्-तमम् । [३४्
३३] भग-वान्. इव संकरो रद्र वेदमयं धनुः ॥४२॥ [३५
राक्षसो्कष्ट-घोषश् च वानराणां च निःस्वनः । [रेदेषू
३५] ज्या-घोषश् चाऽपि रामस्य जयौ व्य्-आापुर् दिशो दक्च४३[३७
तस्य कायुक-पुक्तेग् च शरस् तत् पुर-गोपुरम् ।
३६] पावकेन च निर्-द्ग्धम् अपतच् छत-शो भुवि ॥४५॥ [३८
ततो राम-शरान् दृष्ट्रा विमानेषु ब्रेषु च । `
॑ १. रार-नास्ति ॥ २. रा१ तम लर व-निदंग्धान् । ३. ग ५ ल१
लर्बञ्म-ते ॥ .9. रा१ व म~उक्कष्टं । ल लर .अ प्रउक्तुष्टं ।
फ़त ॥ ५. अतः प्रमधिकः पाठः--रा२ म-लचमर्श्च महातेजास्तथा
विस्फारयद्धमुः । £. लम१-वेधमयं । रार~देवमयं ॥ ७, प्र रा२-०सोत्कृष्ट° ।
ट. म-त्रिमिन्याप्ना ॥
युद्ध-काण्डम् । ५४ । ५३ । ३०७ .
३७] सं-नादो राश्वसेन््रणां तुयः सम्-अपद्यत ॥५५ | [३९
आ-दिष्ा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण पहाऽऽस्मना |
४०] आ-स्थिता द्रारम आश्रित्य पुव-गायुद्ध-काङ्किणः ४६॥ [४१
यश् च नो वितथं कुयात् तत्रं श्राव उप-स्थिे ।
४१] स हन्तव्योऽभिसं-हृह्य बल-वान् यः पायते ॥४७।। [८२
इत्य् एवं निधिता्थैषु पुश्रीव-वक्न-वतिषु ।
४२. स्थितेषु द्रारम आश्रित्य रावणं मन्धुर् आऽविश्चत्४८।। [५२
तस्य॒ जस्मित-क्रिर्व-उ्यामषाद् अति-संकुैः ।
` ४३] रूपवान् इव रु्रस्य मन्युर् गत्रेष्वू अजायत ॥४९। [४४
्टपू] स निकुम्भं च कुम्भं च कुम्भकर्णीऽऽत्मनाब् उभौ |
४५९३] प्रेषयामास सं-करुदः सं-ग्रामं राक्षसाऽभिपः ॥५०॥ [४५
४दपू| शशास चव सवास् तान् राक्नसान् राक्नसांऽधिषः।[५७प्
पि | महा-खान् महा-कायान् सवे-युद्ध-विशारदान् ।
दद्उ] तवरितं गच्छतेत्य् एवं कुदः भिह् इवोन-नदन् ॥५१॥ [प
तेन सं-नोदितास् तेतु तदा पञ्वङिताऽऽयुधाः | [7
४७ | छंकाया निर-ययुर् द्रारान नदन्तो भीम-निस्वनाः॥५२ [४८उ
कुम्भकणाऽऽत्मजौ वीरो परि सेभन्त-तः |
१. भ-रावंया । २. अतः परमधिकः पाटः म-तेषां सज्नायमानाना
सिंहनादं ख ङुषेतां । भ-हन्यमानास्तनश्चैवं दद्य मानाश्च वहिना ।
राच्तसा निलयं अग्मुर्मेघा वातेरिता इव ॥ अर्दिता बाणजालैश्व निशिते
रजनीचराः । बध्मुश्चस्खलुर्नदुः समृत्पेतुर्जिंशाचराः ॥ ३. भ-न वा
युद्धयेत वानरः । ४. भ-°सम्प्क्ष्य राजशासनदूषकः ॥ ५. ग" ल-लर ब प्र
फ-प्युर् । रा२-मन्युम् ॥ £. म-°विक्षेपे व्य,° । भ-श्क्षेपाद् व्प्ा०। राव
छअ-न्यामरशाद् । ७. भ-आकुखात्मनः । ८. रार-नास्ति ॥ ६. रार फम-
सुमहाबलान् । १०, ब-नास्ति । १९१. रारण म अ-नास्ि । १२. म भ-राक्षता।
१३. {म-सिंहनादं चकार ह । भ-सिहनादं व्यसंचत ॥ १४. प्र रार फ-भीम-
विक्रमाः ।'म-घोरदशेनाः । भ-० निःस्वनं ॥ १५४. म भ-नास्ति ।
1 रै
३०८ वाल्मीकीय-रामायणम् ।
प] बहू-ेन्य-परीवरारौ सीं रावण-चोदितौ ॥५३॥ [7
तयोर् आभरण-स्थाभिर् भाभिः स्वाभि च स्तः ।
प] चक्रम् ते सपरं व्योम हरय चाऽभिना पुनः ॥ ९४) [४९
तत्र ताराऽधिपस्याऽऽभास् तारणां च तथेव माः ।
प] तयोर् आ-भरणेभ्यस् तु प्र-दीप्तम् इव सवै-तः |५५५॥ [५०
तत्र चाऽधे-पदीप्तानां ग्रहाणां सागरः धनः
घ] भासा संसक्त-पातारग् चलोभिः छद्म भश्षम्॥५६॥ [५२
प] तद् वानरवरं घोरं राक्षसानां तथा वरम् । [५०
४८३] दरो ञ्यखितं-पाऽऽसं किंकिणी-रत-शोभितम् ५७॥ [५५
भीमाऽन्व-रथ-मातदं हय-काहन-सुखम् । [५३
६९ | दी्-शूल-गदा-रक्ति-खङ्-यु्र-धारिणम् | [५८
पि] हेमजालाचित॑८त~)व्योप८व्यामं)निशितान्तपरम्वधम् ५८ [५५
५०पू] व्याघूगित-पहाशखच घन-संसक्त-कार्मुंकम् | .
पि] माल्य-गन्ध-सयुत्सकं समाचित-महाषरम |
५०३] घोर-शूर-जनाऽऽकीणं महद् अम्बुद-निःस्वनम्।।५९॥ [५६
तद् रष्ट्रा बलम् आयातं राक्षसानां महत तदा ।
१२
५१] सं-चचार कपीनां तु बम् उच्चैर् ननाद च ॥६०। [५७
१. म॒ भ~नास्ति ॥ २. फ-तारकाणां तथैव च । ३. म-ण्ञ्यश्च
उ््रालानामंपि सवेरः ॥ ४. रा५ लम लर बश्च प्र-सागराम्बुना । ५. रा२-
नास्ति ॥ ६. रार-तथैव च । ७. रा१-०ते ज्वरितं प्रासं । रार~तद्रा्रौ ज्व
भ्-उयतज्वख्ति° ॥ ८. रा५१ लल तरव अ-नास्ति) अतः परमधिकः पाठः-भ-
पताकाध्व नसंयुक्तमुत्तमायुधमू षितं । £. र'२ म-°तं व्योम निरितन्तु प° ।
म-°लावरृतमुजं व्यवेष्टितप० ॥ १०. या र-नास्ति । ११. ब म-°रसमाकीर्ण ।
अ-°गूलसमाक्रीण ॥ १२. भतः परमधिकः पाटः--भ-प्रगृहीतमहावरचं
समुत्थितमहाशिलं । समतिष्ठत्सुदुधेषं परस्परकृतोयमं ॥
युद्धकाण्डम् । ५४ । ६८ । ३०९ ¦
जवेनाऽऽ क्रम्य चं पुनस् तद् बट. रक्षसां महत् ।
५३] अभ्य्-अयात् प्रत्य-अरि-वटं पते-गा इव पाव्रकम्।।६१।। [५८
५४ ] तेषां भुन-पराऽऽमद्रौद् आमृषट-कनकाऽङ्दः . । [५९पू
ष] ऋक्ष-नाँद-स्वनश् चित्रो दीपि-न् दर्थ॑मे भृशम् ६२॥ [प
पि] स्वै ते बङिभिर् भिन्ना कि-चेरुस् तत्र राक्षसाः । [प
स] तथेवाऽप्य् अपरे तेषां कपीनाम् अभि-ताडिताः । [६४
५दड] प्र-वीरान् जभि-तो ज्र राक्षसान अन्तरे स्थितान् ६३ [६३द
घ्रन्तम् अन्यं जघानाऽन्यः पतितोऽन्यम् अपातयत् ॥
५८] गरईैमाणे जगहौऽन्यो दन्तम् अदशत् तधा ।2५। [६६
देहीऽस्य् अन्थो ददात्य् अन्यो ददामीऽस्य् अपरः पुन \॥
६९] हिश्रासि कि मा हिंसी ऽति तज्राऽन्योऽन्यम् अभाषतद५ [६७
तद् उच्रत-गदा-पराऽऽस-शक्ति-शुलाऽसि-तेकुलम् |
६०] भाऽवतेत महा-रौद॑ युद्धं वानररक्षसाम् ॥६६॥ [६८
राक्षसान् दश॒ सप्तेति वानरा जप्रर् आ-हवे ,
६२] वानरान अपि सप्राऽष्टौ दश्च गाक्षस-पुधवाः ॥६७॥ [६९
प्रतिरम्बित-वख्रांच् च॒ प्रमुक्त-कवचाऽऽयुधान् ।
१. रार-वल्वांस् । २, लन लर ब भ-पतग ॥ ३. रा लप
लरवश्प्र रार फ म-र्षद् । ४. लर-अघ्र । ५. रा५+ ल५ लर व्य
ऋक्षनादः स्व° । प्र-ऋक्षवादस्व° ! ६. रा ल लर ब प्र-दीप्तमाश्चु०।
फ-दीप्तानाद्ु° । ७. रार-नास्ति ॥ ८. म-रशि जद्रुमविभिन्नाऽङ्गा । ६. फ-
अभिलक्षिताः । १०. भ-प्रवरानभिसंज् । ११. भ-ङ्धिदयमानास्तथा चान्ये ततस्ते
पतिताः प्रथक् । १२. प्र-नास्ति ॥ १३. म्र भ-नस्ति। १४. रा >-हिधेऽसि ॥
१९५. म भ--समुष्िु०.॥
३९१० वारंमीकीय-रामायणप् । .
६२ राक्षसान सम्प-रग्म्याऽऽदख वानराः पय्-अवारयन् ६८ [७०
वानरा राक्षसा चव व्यति-षक्ताः परम्-परम् |
६८] आ-विषटा इव युध्यन्तच् चक्कस् तुमुलम् अट्तम्।।६९॥ [प
प-५५] पर-त्ते सं-छुटे व्यथं तस्मिन् वीर-वर-क्षये । [दा-७६
१] अङ्गदो ऽकम्पनं वीरम् आ-ससाद रणोत्कटः; ।७०।। [९
आहूय सोऽङ्ग-द्म् अपि ताडयामास वेगितः
२] गदयाऽकम्पनः श्री-पान् स चचाडाऽचरोपमः।(७९। [२
स॒ सं-ननां प्राऽऽप्य तेजस्वी चिक्षेप शिखरं गिरेः ।
१. ररम भ-अतः पर सगसमाप्ति-- इति ठंकाकांडे उत्काहरणे संकुल-
युद्धं नाम सगः ॥ २. रारम भ-नास्ति ॥ ३. रार-नास्ति॥ ४. भ-गदया चांगदः
पूवं संचचाल शरं हतः ॥ ५; अतः परसधिकः पाठः-- भ-छर्दितो हि प्रहारेण
वजरकंठोऽपतद्मुवि । वच्रकंठे हते तसिमन्नंगदेन महात्मना ॥ ततस्तं
पतितं दष्टा धरातरं निहतं रणे । रथेनाभ्यपतत् जिप्रमथ संकंपनस्तदा ॥
अंगदं बहुभिर्बाैः शितैर्विष्याध वेगितः । शरीरदारोप्तीच्यौः काला-
भ्िसदशम्रभेः । जुसहुरपरनाराचेवेत्सदंतशिली मुखै; । कशिशत्य विपादश्च
बहुभिश्च शितेः शरेः । अगदः प्रतिविद्धांगो वालिपुत्रः प्रतापवान् । रथ-
मश्वान्धनुश्चास्य ममदं तरसा बली ॥ ततः संकंपनः शीघ्रमसिचभं समाददे ।
उत्पपात दिवं चापि वेगवानविचार्यन्॥ तं रिप्रं दूरसुत्तिप्य दो्यामिादाय
चांगद्ः । करेया तस्य तं खङ्गं समाघ्रष्य ननाद च ॥ तस्याथ गलके सङ्खं
निचखान तदांगदः । यज्ञोपवीतच्छेदेन चिच्छेद कपिङ्कंनरः ॥ स प्रगर्यासि-
मासंत्यं॑विनदन् खे सुहुसृहुः । वालिपुत्रो महावीयौ दुद्राव प्रहसन्निव ॥
आयसीं तु तदा वीरो गदामादाय रा्तसः । शो शिताक्तः समाविध्य अंगं
समुपाष्रवत् ॥ प्रजंषस्तु तदा कीरो युपाक्ञसदितो बली । रथेन हि ययौ कुद्धो
वालिपुत्रं महाबलम् ॥ त्योमेध्ये कपिश्रेष्ठ; शो णितान्तप्रजंवयोः । विशाख.
योमध्यगतः पूोचन्द्र इवाबमो । चं &&॑परिरततंतौ दो द्विविद एव च ।
तस्य॒तस्थतुरभ्यासे परस्परजिष्रांसया ॥ चअथोदीर्णात्मदाकायान्प्रतीयु-
स्तान्महाबलान् । रात्तसा वानरभरेष्ठानघ्िबाणगदधंणः ॥ एतस्मिन्नेव
काले तु युपाक्तो रात्तसैवतः । अत्िशक्तिगदाकुतेद्रवि्ामास राक्तघः ॥
युद्ध-काण्डम् । ^ ४ । ७५५ । ना ड ५ ॥ |
७] मधि सम्प्राऽपतत् तस्य स पपात हतो भुषि ॥७२॥ [३
हत-पवीरा मथिता राक्षसेन्द्रस्य सा चमूः
३५] जगामाऽभि-यखं तृणं कुम्भकर्ण-घुतो यतः ॥७३॥ [३
३५य्] आ-पतन्तीं च वेगेन कुम्भस् तीं सान्तयंश्् चमूम् । [३७
प] अथोव-क्रण(ष्रो)महा-षेगैर् खब्ध-क्यैः एव-गमेः ७४ [३८प्
स-धनुर् धन्विनां श्रेष्ठौ षि-रथः सु-समाऽऽदहितः।
३७] य॒मो चाऽऽसीविष-परूयास् छरान् हरिषु वीर्य-वानऽ७५ [३९
तरयाणां वानरेन्द्राणां त्रिभिः सह निशाचरैः । संसक्तानां बो युद्धमेक-
भावगतात्मनाम् ॥ ते तु ब्र्लानस्माद्य चिक्षिपुः सुमहाबलाः । सब्गेन
तान्भरचिच्छेद् प्रजबोऽथ महाबलः रथानश्वान् गजाश्चैव ते प्रचित्तिपुराहवे।
शरौवैस्तान्प्रचिच्छेद युपान्ञो राक्तसषमः॥ मेन्दद्धिविदसठांस्तान् द्रुमा-
तुत्पास्य वीयेवान् । बभंज गद्या मध्ये शोशितान्ञः प्रतापवान् ॥ उद्यभ्य
विपुलं खङ्घं परममे निछरृतनम् । प्रजंघो बाजिनः पुत्रमभिदुद्राव वेरिषतः ॥
तमभ्यासगतं दृषा वाकिपुत्रो महाबलः । निजघनाश्वकर्णोन द्र मेणातिबल-
स्तदा ॥ बाहुं चाध्य सनिखिरमाज्वान स मुष्टिना । अंगणदोऽस्य
प्रज॑यस्य स॒ पपात क्तिताव्रसिः ॥ तं दृष्टा प ततं भूमो खङ्खं वैडयसन्निभम् ।
मुष्टि प्रकरल्पयामास वज्रकल्पं महावलः ।। ललाटे स महावीयमंगद्ं वान-
रषेभप् । आजघान महातेनना सहत संवचाज्ञ सः॥ स संज्ञां प्राप्य तेजस्वी `
वालिपुत्रः प्रतापवान् । प्रजवध्य शिरः काव्राद्।रयामास मुष्टिना ॥ तं
यूपान्नोऽ्रपूर्णा्तः पितरन्यं वीचय सुदितम् । अवरुह्य रथात्निप्र कीयोषु
खद्ग माददे ॥ त मापत॑तं सम्ब्रेय यूषाक्तं स्ञवगषमः । जघानोरसि संकद्धो
जग्राह च महाबलः ॥ गृदीतं भ्रातरं दृष्टा शोणितान्ञः प्रतापवान् । च्राज-
धान महातेजा वक्तलि द्विषद् तथा॥ स तथाभिहतस्तेन विचचाल सुहुुहुः।
उ्तां च पुनस्तस्य मुष्टि दृष्ट रज्ञसः । द्विविदः शो शिताक्ञं तं विददार
नखैप्तदा । निष्पिपेष च रषेण॒क्तितावाविध्य वीयैवान् ॥ युपाक्तमभि-
संक्द्धो मेन्दो वानरयूथपः । |
१.रा२ल०लयस्वश्चप्र फम-ग्मुखी। २. म-नास्ति॥ ३. रागः
स्वा ¦ भ्-स्वकां । ४. रार्-नास्ति ॥
३९२. वारमीकीय-रामायणम् ।
तस्र तच् दुद्भे भूयः स-शरं धनुर् उत-तमम् ।
४०] वि-द्युतेवाऽऽगताऽविष्मद् द्वितीयेन्द्रधनुर् यथा ७2. | [५०
तेन ह्यटक-वर्णेन पत्रिणा विच्र-वाससा |
४१९] आकरुण्डल-विकृष्टेन रिव्याध द्वि-विदं वटी ॥७७। [८१
सः तथाऽभि-हतद् तेन विपयुक्त-पदः स्फुरन् ।
४२] नि-पपाताऽद्विकूटाऽऽभो वि-हटो गाढ-वेदनः ।(७८।। [४२
मेन्धस् तु भातरं शष्ट वि-हटं गाढ-पेदनम् ।
४३] कुम्भम् अभ्य-अपतत् क्षिपं पग महतीं चिखाम्।।७९।। [४३
तां शिलां साछ-नाटं च तस्मे चिक्षेप रक्षसे।
४] तीं मरिमेद तदा करम्भः पयुक्तं पचभिः शरेः॥८०॥ [४४
सं-पाय सायकं तीक्ष्णं मुमोच सु-समादितः ।
४५] वक्षस्य् अंपि च तेनाऽसौ मेन्दं विव्याध राक्षसः ॥८१॥ [४५
सं वानर-वरस् तेन मेन्दः सु-दटम् आ-हतः ।
४६] रुधिराऽक्तस् ततो भूमो नि-पपातों ऽभि-मूच्छितः।।८२ [४६
ततोऽङ्गदम् तौ पतितो मातुछाब् अभि-जम्मिषान् ।
४७] अभिदुद्राव वेगेन कुम्भम् उद्-यम्य पै चिलाप्॥८३॥ [८७
तम् आपतन्तं वेगेन दकुरम्भः पञ्चभिर् आयसैः ।
क] चिभिच् चौऽन्यैर् पिमेदाऽऽ्य मातङ्गप् इव तोमरै; ८४ [८
स. श्रौघ-परिभिन्नाऽङ्खो वालि-पुजरः सपादप ।
१. भ-तिुद्धिरावृतं व्योन्नि शक्रचापरमिवापरं ॥ २. लनलरब पा-स्फुटन् ॥
३. म-नास्ति ॥ ४.रा३ल१लतलसर्बवश्मम-त। ५. रा भ-क्रदः। ६. ल
लर-णक्तं । भ-प्रहसन् ॥ ७. रा+ तल०लरय्मफ-व्पातदहिमू्० । प्रम-
न्पातहमू० ॥ ८. रार-कुम्भश्च त्रिभिः सायकैः । ६. रार-तरिभिरन्येर ॥
१०, रा) ल१ल२बच्प्र फ-सपाद्पः । भु-प्रतापवान्।
युद्ध-काण्डम् । ५४ । ९५। २९१३
ग~
प] शिखा-वषेम् अचिन्त्याऽऽत्मा ववष सु-चिरं रिपौ ।८५ [५०
ततश् चिच्छेद तान् दक्षान् बिमेद च शिखाः शरः ।
प] कुम्भकणाऽऽत्मजः शुरो बासि-पुज्-समीरितान्।।८६॥ [५१
समुद्-यम्य शिखाः करद्धम आ-पतन्ते सु-वेगितम् ।
५८] भरवोर् विव्याध बाणाभ्याम् उस्काभयाम् ईव कु्ञरम्॥।८७[५२
अङ्गदः पाणिना नेतरे रर-मृज्य रुधिरोक्षिते ।
४९] साम् आ-तन्नम् एकाक)न्ते(न)परि जग्राह पाणिना ८८ [५३
तस् इन्द्र-केतु-प्रतिमं सारं साई-सुजो बी ।
५०] उव-ससजीऽङ्-दो वेगात् तं द्राद् अन्ववैक्षत ॥८९॥ [५५
स चिच्छेड शितैर बाणः सै-पतैः काय-मेदिभिः,
५९ कुस्भकणा ऽऽत्मजो दक्षं सु-पुङ्केर दशभिः शरै ६।९०॥ [प
ततः स कुम्भः सं-पाय शरान् अभधिशिखोपमान् ।
५२] अङ्क-दस्य महा-बेगान् मुमोचोरसि राक्षसः ॥९१॥ [प
स॒ वज्राऽशनि-तंस्पर्चैः शरः काचन-भूषणेः ।
५३] बि-क्षतः शर-बेगाऽऽत्ते; पपात च मुमोह च ॥९२॥ [प
अन्दं व्यथिते दृष्ट्रा सीदन्तप् इव कुञ्जरम् ।
५४] दुरा-पषं राज-पुत्रं धूभ्रो च् अभ्य्-अपतद् रुषा ॥९३॥ [५७
प] अथ धूमः शिखा-हस्तः कोप-संरक्त-खोचनः ।
रिरकषिष॑न् अभ्यू-अपतद् अड-दं वानरषभः ॥२४॥ [६०
५५] जाम्ब-वांश् च सु-षेणश्् च बेग-द्तीं च वानराः ।
कुम्भम् अभ्य-अद्रवन् ष्ट्रा मेषा गिरिम् इवाऽसितम् ९५ [६१
१. भ-स प्रचि ० । २. भ-श्रीमान् ॥ ३. भ-अकुरोनेव ॥ ४. रार फ म-
विम्रूञ्य । भ-पिधाय । ४५. म-ल्ाल्म् । ६. रातु बृक्च । ७. रार-प्रतिज ० ॥
६. रर म भ-श्ाक शाक ॥ & रार म भ-सप्तमि । १० राश्नास्ति॥
११. रार-नास्ति ॥ १२ श प्र-रिरक्षिष्यन् । भ-रिरघ्षुर् । १३. मं-नास्ति ॥
३९४ | वार्मीकीय-रामायणम् ।
५६] समू-दक्ष्याऽऽपततस् तास् तु वानरेन्द्रंस् तरस्िनः।
अवारयत् स बाणोेर वायुर् घोरान् इवाऽम्बु-दान् ९६ [६२
५७] तस्य॒ बाण-पथं पराऽऽ्प्य न शेकुर् अति-व॑तितुम् |
वानरेन्द्रा महाऽऽत्मानो वेछाप्र इवं महोमयः ।९७} [६३
५८] ताम् तु रृष्ट्रा हरीन् सवाञ् छर-दष्टि-निवारितान ।
अङ्गदं पृष्-तः कृत्वा भरा्त-जं स महाऽऽहवे ॥९८॥ [६५
५९] अभिदुद्राव सु-प्रीवः कुम्भक्णीऽऽत्मजं रणे ।
शेकं सानु-चैरस्याभ्थ वेग-बान् केसरी यथा ॥(९९॥ [६५
६०] उत्-पाटय बि-विधान् रक्षान् अश्व-कणौन धवान् अपि
प] अन्यांश् च वि-षिधान् हज्ञान् सम्प-चिक्चेष रक्षसे १०० [६
तां छादयन्तीम आकारौ रक्षि दुरा-सदाप् ।
६१] कुम्भकर्ण-घुतन् चित्रैः शरेश् चिच्छेद नैकधा ९०१ [६७
अति-रक्षेणे शीप्रेण कुम्भेन नि-शितिः शरेः ।
६२] आ-चितास् ते दमाः पेतुर यथा घोराः शत-घ्रयः १०२ [
दरम-वषै ततश् चिन्न दष्टा कुम्भेन वीर्यवान् ।
६३] वानराऽपिपतिः श्री-पान् महा-सत्तवो न विन्यथे॥।१० ३ [६९
निर-भिद्यमानः सहसा सहमान च ताञ् छरान् ।
६४] कुम्भस्य तुर आ-च्छ्यि ब भजेन्द्राऽऽयुधोपमम् १०४८ [७०
अव-पुत्य ततः शीघं कृत्वा कम ॑च दुष्-करम् ।
६५] अब्रवीत् कुपितः कुम्भं मग्न-भृद्धम् इवषेभ् ॥१०५॥ [७१
[2 पाकाय
१. म्~नास्ति । २, भ-आजघान ॥३. प्र॒ रार फ-अमिव० ॥
४. रा१ल१लरवञश्प्र म भ-घ्रठन्यं ॥ ‰. रा१ ल० लर-सादुवर° ।
६. रा+-नास्ति ॥ ७. प्र रार फ म-रैलान् ॥ ८. रा१ लप लर ब-
शेखृ्टि ॥ ६. राश-लक्ष्येण । १०. सा५ ल ० लरब अ-ररा रेजुर । भ-दमा
रेजुर ॥ ११. रा ल लरबच्प्र फ-चित्रं ॥ १२. रार म म-सुदुष्करं।
१३. भ-इव द्विपं ॥
युद्ध-कण्डम् । ५. । ९२४ । ३९१५
निङ्कम्भाऽग्रज वीयं ते वटं च महद् अटुतम्
६६] सं-नतिश् च प्र-भाषश् च तव वा रावणस्य वा| १०६॥। [७२
परकाभे चल-चित्त-च् माया-वल-विश्ारद' ।
2७. एफ् त्म् इह जातोऽसि पितुन् च वंलछव्रत्-तरः १०७ [७३
त्वम एको हि महा-वीयैः शुल-इस्तोऽरि-पर्दन ¦ ।
६८] भरि-दज्ञानाम अपि करद्धो विजेता रण-मूरधनि॥१०८॥ [७
व्र-दानाव् पितृव्यस् ते समेतान् देत्य॑-दानवान् ।
६९] कुम्भ-कर्णस्य वीर्येण सहते वि-बुधान् अ पि ॥९०९॥ [७६
७०३] धनुषीऽन्द्रजितस् तुस्यः प्रतापाद् रावणस्य च ।
७१] त्वम् एको रक्षसां मध्ये श्रेष्ठोऽसि बर-वीयं-तः॥९१९॥ [७७
वि-मर्दम् आवयोर् एतं समेतस्य मम॒ त्या ।
७२] अश्च परयन्तु भूतानि शक्र-शम्बरयोर् ईवं ॥९९१॥ [७८
कृतम् अ-परतिमं कर्म॑दशितं चाऽस्र-कोश्चटम् ।
७३] पातितान् च प्र-बीरा ये सखयाऽनुपम-तेनसः।११२॥ [७९
उपाऽऽखम्भ-मयाच् चैव नाऽसि वीर हतो मया।
७८] कृत-कमो परिश्रान्तो विश्रान्तः पर्य मे बलम्॥९१३॥ [८०
तेन सुग्रीव-वाक्येन साऽवमानेन मानिनः ।
१. रा२-प्रभावबल्कृत्यज्ञ माया ० । म-प्रह्ादवस्वृत्रन््वलिसूयैयमोपम ।
२. रार-एषस् । ३. रा२-पूज्योसि । भ-जेता वै ॥ ४. प्र फ-ण्स्तो विम ० । भ-
°स्तमरिन्दमं । ५. प्र रार फ म-निर्जता॥ £. रा१ल१लसरवय्मम्र रार
समेतो । भ-बाधते । ७. मवै सदानवान् । भ-देवदा° । ८. रा१ ल१ लर ब
-संहतान्दानवानपि । भ-सददस्त्वं महाबल । £. रार्-नास्ति ॥ १०. रार-
नास्ति । ११. रा० लप लद ब-जपि ॥ १२. मम-न्सा ॥ १३.
रार-नास्ति \
३९६ वाल्पीीय-रामायणम्
७९९] अग्नेर् आञ्याऽऽइतेर् यद्-बत् तेनस् तस्य व्य्-अवधैत ११४
८९उ] ततः कुम्भः सयुत-पत्य स्ु-ग्ीवम् अभि-पैत्य च । [८१९ `
आ-जयानोरसि क्रद्धौ वज-वेगेन युष्टिना ॥९१ ५॥ [<दप्
८२] च्मं॑प्र-स्फुरिते तस्य प्र-सुख्लाव च शोणितम् ।
स तु सुष्टिर् महावेगः पतितो ह अंस्थि-सच्चये ॥१९६॥ [८७
८३] वेगेन पहता तस्य॒ तेजः समुद्-अपद्यत ।
वज-निष्पेष-सम्भ्रान्ता ज्वाला मेरौ यथा गिरौ॥ ९९७] [८८
८] स॒ तथाऽभि-हतस् देन सु-प्रीषो वानरेश्वरः ।
मुष्टिं सं-वर्तैमामास वज-वेमं महा-वर्टः ॥१९८॥ [८९
८५] ज्वटिताऽनल-सङ्धाल्ं रवि-पण्डल-सननिमम् ॥
<८दपू] सुटि स पातयामस कुम्भस्योपरि वानरः ॥११९॥ [२०
१. रा२-ण्हुतस्थेव न्यवधेत महाबली । म्-णहुतस्येव तेजस्तस्य त्वष ० ।
२.अतः पर्मधिकः पाठः- भ-युद्धायामिसखष्धेवमम्ययाद्राक्ञपषेभः । युप्रीबः
कौम्भकरिश्च युद्धाय समुपस्थितौ ॥ गजाविगपीत पदौ निवत मुहुमुहुः ।
्न्योन्यगात्रमथितौ क्ैन्तावितरेतसम ॥ कम्पयंतौ महावीरो पदभारै-
मुहुमुहुः । सुष्टिभिनपुभिष्ठेव जघ्नुश्च परस्परम् ॥ उच्निलन्तौ च दंष्राभिः
सिंहाविव विरेजतुः । रुधिरोत्तितसर्वाणो पुष्िताविव किंशुकौ ॥ तो युदरत्त
समाश्वस्य पांसुना चावगुंठितो । करैर्नीग करपरख्यैभूय एवाभिपेततुः ॥
वानरा रात्तसाश्चेव प्रेता निश्चलाः स्थिताः । इतरेतरयोवीरय
कथयंतः परस्परम् ।॥ कपिरान्ञपराजानौ भतरेकये व्यवस्थितो । सधूमा
मुखतो ज्वाला विमुंचंताबुभो श्रमात् ॥ तयोः पादावगाढाचच निन्नदेशाभ-
वन्मही । विधूणिततरंगश्च चु्युभे वरुणालयः ॥ ततः हुम्भं समुल्न्तप्य
सुभ्रीषो लवणाम्भसि । पातयामास वेगेन दशेयन्नदधेस्तलम् । ततः ुम्भ-
निपातेन जलराशिः समुत्थितः । चिन्ध्यमन्दरसंकाशो विससपे समन्तत ॥
३. या२-°पात्य । भ-उपगृह्य । ४ म-नारित ॥ ५. रार-हदि सं । भ-अस्थि-
मडरे । ६. रार-नास्ति ॥ ७. रार-नास्ति ॥ ८. मनासि । £. प्र-नास्ति ।
अतः परमधिकः पाठः-भस तु तेन प्रह्मरेण हिहृलो हृदि पीडितः ।
रुधिरा रणे म्भो निवैपत् पावकाचिषः ॥
युद्धकाण्डम् } ५५ । ३ । २१७
सुष्टिनाऽभि-हतस् तेन नि-पपाताऽऽ्य राक्षसः ।
८७] छोहिताऽङ्ग इवाऽऽकाशाद् दीद्-रश्िपर् यदच्छया।१२०।[९२
दम्भस्य पततो रूपं भधरस्योपरि सुष्टिना ।
८८] ह्वरेणाऽभि-पन्नस्य दध्छर् नो-पतेर् इव ॥१२१॥ [२३
तो इहते तनं महा-पराऽऽक्रमे
| पुव-गमानाम् . षभेण रसं-युगे ।
मही स-रैखा ति-चचार साऽभ्पगा
८९] भयं च रक्षास्य् अधिकं समाऽविशन्।९२२।[२४
इत्थं रामायणे युद्धकाण्डे कुभ्भ~वधो नाम
चतुःपथारः सर्गः ॥ ५४ ॥
[न
[वं-५६]= [ पञ्चपन्चाशः सगः] = =दा-७७]
नि-ऊुम्भो भातरं श्रा सु-प्रीवेम निपातितम् ।
१] मर्दहन्न् ख कोपेन सुग्रीवं पर्यवक्तत ॥१॥ [९
कृत-संग्रामम् आ-तिथेग् दत्-पचाऽङ्गछं खभम् ।
२] आददे परि वीरो नगेन्दरशिखरोपमम् ॥२॥ [२
पिनद्धम् आयतैः परैर् देम-ज्वछितिम् आ-यतम् । `ˆ
३] यमदण्डोपमं पोरं रक्षसां मय-ना्नम् ॥२॥ [३
१. प्र रार म-प्पत स । २. ल-०का्ं | प्र रार२-°काडो ॥
३. रार~नास्ति ॥ ४. रार-ङम्भे । भ-तस्मिन् । ५. रार-तेन ॥
६..ब म्र रार भ-रुकाकाण्डे। म-युद्रपर्वणि ॥ ५. म-निषूदितं . भ~रणे हतं ।
८. म-प्रहसन्न् । ६. म-पयेवै ° । भ-समुदेक्षत ॥ १०, रार-नास्ति । भ-ततः
खण्डामसंच्छन्ने दत्त । ११. रार म-घोरं ॥ १२. प्र फए्मभ-आयसं । १३.
राश-मास्ति ॥ ॥
३९८ ` वाटपीकीय-रामायणम् ।
तम् आ-विध्य महातेजा मरहाशक्रध्वजोपमम् ।
४] पि-ननाद् तिहत्ताऽऽस्यो नि-कुम्भो भेर रषम् ।४।। [४
उरो-गतेन निष्केन सुन-स्थैर् अपि चाऽङ्दै; ।
५] कुण्डलाभ्यां स्ु-तप्राभ्यां खजा च स्ु-विचिज्रया ॥५॥ [५
निकुम्भो भुषभेर् माति परि-चेणाऽऽयतेनं च ।
2] यथेन्द्र-घनुषा मेधः स-वरिद्युत् स्तनैयिस्तु-मान् ॥२६॥ [द
परिवाऽग्र तथाऽऽस्फोर्य वर-परन्थि महा-स्वनम् ।
७] जजञ्वार च स-धूमोऽत्र सं-रषीद् इव पावकः || [७
नगयो किटैपा-कस्या मन्पर्व-नगरैर् अपि ।
प] सहसैवाऽमरा-बस्या सवश. च भवनैः सह ॥८॥ [८
स-तारागग-नक्चत्रे सचन्द्र सं-महाग्रहप् ।
प] निङुम्भपरिघोद्धूतं शरपतीऽव नभस्-तलम् ॥९॥ [९
दुरा-थषेः स सं-कोपाव परिषाऽऽभर्ण-पभः 1
प] कपी ऽन्धनो निङुम्भाऽभिर् युगाऽन्ताऽभिर् इवोत्थितः ९०[९१
राक्षसान वनरा चैव न शेफुर् मथितुं भयात् ।
८] हसु-मांस् तु विदत्तोरस् तस्थो प्रति-सुखो वशी ॥९१॥ [२
~ ~
-~----~-----~-----~------~-~~ "~ -------~- ~
१. अ प्र-स त° । फ-स ्र्टाम्यां } म स-च ब्रभ्यां ॥ २.रा२भ-
°णायसेन । ३. रा१ ल० लर वस्र प्र-ग्यित्तुना। भ-°यिलुवान । ४. रा
नास्ति.॥ ५. म-रप्रयि । भ-वातग्रंथि । ६. व~पधूम्रोऽत्र ।॥ ७, भ-रंकया सार्थं ।
८. भ-सह चवा० । 8. भ-भुषनैः। १०. सार-नास्ति ॥ ११. रल नकर व अ
प्र गार-गनक्षत्रैः. म-ताराग्रहन० । १२. रा लत तशर्ञफनतुम० बप्र-
च म० ॥ १३. प्र रारफ् भ-कोपेन्धनो । म-कोपोक्षितो । १४. अतः परमधिक्र
पाठः-म-अमिगम्य गृहीताश्च निपतन्त्युत्पततन्ति च । हरिराजस्तथा द्रा
तापिततारहरियूथपान् ॥ हनुमन्तमथोवाच शीघं नाशय राक्तपान् ॥ १५
रार फम भ-राक्षसा । १६. म-चाऽपि । १५. रार-सपितुं । म भ-छयंदितु '
१६. रा१ त १ लर व अ प्र-णतताक्षस् । रा२-वृ्योरुस् | म-गवृत्तोर्स्को ॥ .
युद्धकाण्डम् । ५५ । १९ । . ३१९
परिषोपप-बाहूस तं परिधं मास्करप्रभम् ।
९] बली बछ-वतस् तस्य पातयामास वक्षसि ॥९२॥ [९२
क्षिघ॑म् तस्योरसि व्य्-ऊटे परि-घः र॒त-धा गतः ।
१०] विशीर्यमाणः पर-भया ह उस्का-रर्तम् इवाऽम्बरे।।*२॥ [९३
सतु तेन विनिर्-भिन्नो वि-चचार पहा-कपिः ।
` ¶१]| परिघेण समा-धूतो यथा भूमि-चरेऽचलः ॥१४। [९४
स॒तथाऽभि-हतस् तेन हन्-वीन् एवर्गपमः ।
९२] मुष्टि सं-बतेयामास वज्-वेगोपमे वरी ॥१५॥ [१६५
तम् उदु-यम्य महावीरो निकुम्भं प्रति वीय-वान् ।
१३] मुष्टं सं-पातयामास वेग-वांस तस्-जिघांसया ॥*६॥ [१६
ततः पर-स्फोध्थ चर्माऽस्य भाऽवर्तत च शोणितम् ।
\ द] मुष्टिना तेन सं-जङ्ञे ज्वाखा वि-चुद् इवोधिि(द-स्थि)ता९७ [९७
स॒ तु तेन प्रहारेण व्य्-अनुम्भत मुहुर्-पुहुः ।[९८य्
१५] आथू्ऽत-दुत्य निजग्राह इन्-मन्तं स राक्षसः ॥९८॥ [प
ततो रक्षोभिर् उतकट मीमं ख्ङ्का-गतैर् अपि । [प
१६] नि-कुम्भेनोदु-धतं दृषा हनू-मन्तं जयेषिणा ॥९९॥ [१९
१. रार भ-ण्हुः स ॥ २. रार-स्थिरस् । फ़-स्थिते । म-स्थिरे ।
भ-मिनैषु-स्थितस् ! ३. यरप्रकीयं ° । भ-विकीयं ° । ४. म-शुष्कारनिर्॥ ५.म-
विभिन्नङ्गो । भ--प्रदरेण ॥ £. रा ल= तलरब अ~परिषेण पएवंगमः । प्र-हनु° ।
७, रार भ-नास्ति ॥ ८. प्र म-°वीर्यो । फ-ण्वेगो । ६. अ-नास्ति । १०. प्र फ
म-स विमर्दिषुः ॥ ११. रा५ ल० लर ब छ प्र-पुर्फोट ॥ १२. रार-रारस्तांशा-
भिजग्राह हनू° । अत; परमधिकः पाठः--भ-जघान शंखदेशे च मुष्टिना कपि-
करंजरम् । स तु तेन प्रहारेण किचिन्मूचच्छाऽन्वितोऽभवत् ॥ तं मूच्छितमादाय
गन्तुमैच्छत रात्तसः ॥ १३. ल्ब प्र फ म-उच्छृष्टं । ९४. अतः परमधिकः
पाठः--भ-च्मपरे त्वन्र॑स्तत्र श्रा तं रसां गणाः । आ दाहको गृहीतोऽवं
निङ्धुभेन चलीधस्रा ॥
३२० वास्पीकोय-रामायणम् ।
स॒ तथाऽऽहियमाणस् तु कुम्भकणे-सुवं तदा ।
१८] नि-नघानोरसि कद्धो वज-वेगेन मुष्टिना ॥२०। [२
उव्-क्षिप्य हनु-मांम् तं च निष्-पिपेषाऽऽश् वीयं-वान) [रपू
१९] वि-मोक्षयिता चाऽऽत्पानं क्षितिम् अभ्या-ससाद इ ।२१
हनु-मान् उत-पयाताऽऽछ निकुम्भं मारुताऽऽस्मनः । [२१
२०] समुव-पत्य च वेगेन नि-पपाताऽस्य वक्षसि ॥२२। [२२
परि-गृह्य च बाहुभ्यां परिहृत्य दिरो-पराम् ।
२९] अपातयत् त॑स्य शिरसो भेरवं नदतः स्वनम् ॥२३। [२३
अथ विनदति सूदिते निकुम्भे
पवन-युतेन बभूव तत्र युद्धम् ।
दशषरथसुत-राक्षसेन्द्र-चम्बोर्
२२| भृश-तरम् आगत-रोषयोः सु-भीमम्।।२४। | [२द
इत्याषें रामायणे युद्धकाण्डे निकुम्भ-वधो नाम
पञथपञ्वाशः सग; ॥५५॥
१. रार-सोऽपातयचास्य । भ-उत्पारयामास । २. रा०ललर्व र प्र
स्वरम् । भ-मुहुः ॥ ३. रा९-°सेश्वरयोश् । भ-न्तवाहिनी समग्रा | ४. प्र-नास्ति ॥
४. वप्र रार भन्लंकाकाण्डे | फ-युद्धपर्वणि ॥
२२९
"~~.
[व-^७]= [षट्पञ्ाशः सगः] =[दा-७<)
निकुम्भं नि-हतं श्रुता कुम्भं च विनि-पातितम्।
१] रावणः परमाऽमर्षी प्र-जज्वाख यथाऽनरः ॥*१।॥ [९
नेक्ैतः कोध-सोकाभ्यां द्वाभ्यां तँ परि-मूच्छितः । [रप्
२] ततो वि-चि्न्स्यं मनसा दशग्रीव चिरात् स्वयम् । [प
खर-पुत्र विक्ाखऽक्षं मकराशक्षम् अचोदयत् ॥२॥ [२
३] गच्छ पुत्र मयाऽभ्न्प्नो बेन पहताऽऽइतः।
राघवे लक्ष्मणं चेव जहि तय् च वनौकसः ॥२॥ [३
] लटयम् चद-धर मे क्षिप्रं स्व-पौरुष-वमादतः। `
अयं ते श॒क्र-जिद् वीर प्रष्ट-तोऽनु-गपिष्यति ।४।। [7
५] खरस्य सदशो वीयं तम् अस्य् अमित-विक्रमः
तथा दिव्याऽद-विच् चेव माया-रेत-विशारदः ॥५॥ [प
६| एवम् उक्त्वा खर-घतं समुत्था(द-स्था)याऽऽसनाव खंयम् |
दते गन्धेन च मास्ये च वासोभिश् च सम-अचैयत्। ६ [ष
७] रावणस्य वचः श्रुता शुर-पानी निकशौ-चरः
बाढम् इत्य् अव्रवीद् धृष्टो मकराऽक्षः खंराऽऽत्मजः।७॥ [४
<| सोऽभि-वाच् दश्च-ग्रीवे कृत्वा चाऽमि-पदक्षिणम्। [५य्
रथम् आ-नीयतां शीघ्र सेन्यं चस्य अव्रवीद् दरतम्।।८॥ [दख
१. ब॒-नास्त्ययं सगः । २. रा१ लर द मप्र-त॒हतं । रार-च हतं ॥
३. रार म-च । ४. रार फ़ भ-ततः संचिन्त्य । म-अथ संचिन्त्य ॥ ४. मतौ
सवनौकसौ ॥ भ-चाथ व ° ॥ ६, रार-०षमुपाथितः । भ-०षसमाश्रितः । ७, अ-
नास्ति ॥ ©. रार मतं च । भ-वली ¦ £. म॒-मायायुद्धवि° ॥ १०. भ्रफम-
भदत ॥ १९१. प्रयारफम भ-स्वर्य॥ १२. रार म-शूरो मानी । १३. अ-
विशारदः। प्र रारफ म भ-खरात्मजः। १४. प्ररारफमम क्षो निडाचरः॥
१५. रारम भ-चापि प्र । १६. अतः परमधिक्ः पाट--भ-निञेगाम गृहच
भ्राद्रावणस्याज्ञया शनैः । आदिशन्र वलाध्यक्तं खरपुघ्रो मदाबलः॥ १ ७.रार-
चवात्रवीतत्वरन्। प्र ए-चेत्त्रवीतत्वरन.। म-आटरयर्ता महत । भ-चाहयतामिति ॥
2; वास्पीकीय-रामायणम् ।
स॒ तथाऽऽहियमाणस् तु कुम्भकण-पुतं तदा ।
१८] नि-जघानोरसि कढो वज-वेगेन युष्टिना ॥२०। [२
उत-क्षिप्य हनु-मांस तं च निष्-पिपेषाऽऽय् वीरय-वान्। [ररपू
१९] वि-पोक्षयित्वा चाऽऽत्मानं क्षितिम् अभ्या-ससाद इ ।।२९
हमु-पान् उत-पयाताऽऽद्य नि-कुम्भं मारूताऽऽत्मजः । [२१
२०] समुव-पत्य च वेगेन नि-पपाताऽस्य वक्षसि ॥>२२॥ [२२
परिगृह्य च बाहुभ्यां परिहृत्य शिरो-धराम् ।
२९] अपातयत् त॑स्य शिरो भैरवं नदतः स्वनम् ॥(२३॥ [२३
अथ वि-नदति रुदिते निकुम्भे
पवन-सुतेन वभूव तत्र युद्धम् ।
दशरथघुत-राक्षसेन्द्र-चम्बोर्
२२] भृश-तरम् आगत-रोषयोः सु-भीमम्)।२। | [२६
इत्यार्षे रामायणे युद्ध-कंण्डे निकुम्भ-वधो नाम
पञ्चपञ्चाशः सगः ॥५५५
१. रार-सोऽपातयचास्य । भ-उत्पारयामास । २. रा-ल.लशर्व श प्र
स्वरम् । भ-मुहुः ॥ ३. रा₹-०सेश्वरयोश्च | भ-०तवाहिनी समम्रा। ४. भ्र-नास्ति ॥
४, ब् प्र रार भन्लंकाकाण्डे। फ-युद्धपर्वणि ॥
ध
[क५७]= [षटुपञ्चाशः सगेः] = =[दा-७८]
निकुम्भं नि-हतं श्रुत्वा कुम्भं च विनिपातितम् ।
९] रावणः परमाऽम्षीं प्र-जज्वाल यथाऽनलः ॥१।॥ [९
नेत्रैतः कोध-शसोकाभ्यां द्वाभ्यां तँ परि-मूच्छितः । [रपू
२] ततो विचिन्त्यं मनसा दश्-ग्रीवश्च् चिरात् स्वयम् । [पि
खर-पुञ विक्ञाखाशक्षं मकराऽश्षम् अचोदयत् ॥२॥ [२३
३] गच्छ पुत्र पयाऽभ्ङ्ञप्नो बेन पहताऽऽतः।
राघवे लक्ष्मणं चेव जहि तींश् च वनोकसंः ॥२३॥ [३
४] शट्यम् उद्र मे क्षिप्रं स्व-पौरुष-समाहतः। `
अथं ते शक्र-जिद् वीर प्रष्ट-तोऽतु-गपिष्यति ।¦* ॥ [प
५ | खरस्य सदशो वीर्ये त्वम् अस्य् अमित-विक्रमः।
तथा दिव्याऽस्न-विच् चैव माया-दैत-विशारदः ॥५॥ [1१
द] एवम् उक्त्वा खर-घुतं समुत्या(द्-स्था)याऽऽसनाव खयम् ।
दरुतं गन्धञ् च मास्थैग् च वासोभिग् च सम्-अचैयत्। ६ [ष
७] रावणस्य वचः श्रुत्वा शूरमानी नि्ञा-चरः
बाढम् इत्य् अबवीद् धृष मकराऽक्नः खंराऽऽत्मनः।।७॥। [४
८] सोऽभि-वाच् दशग्रीवे करवा चाऽभि-पदक्षिणम्। [५पू
रथम् आ-नीयतां शीघ्र सेन्यं चेत्यं अव्रवीद् दरतम्।।८। [दख
९. ब~नास्त्ययं सगे: । २. रा१ लर म्र-तहते । रार-च हतं॥
३. रा२ म-च । ४. रार फ़ भ-ततः सेचिन्त्य । म-अथ संचिन्त्य ॥ ५, मतौ
सवनौकसौ ॥ भ-चाथ व° ॥ ६. सार-°षमुपाधितः । भ-°षसमाध्रितः । ७. श
नास्ति ॥ ©. रार म-त्वं च । भ-वली । ६. स्-मायायुद्धवि° ॥ १०. प्र फ म-
भदत ॥ १९१. प्ररारफम म-स्वर्य॥ १२. रार म-शरो मानी । १३. अ-
विदारदः। प्र राफ म भ-खरात्मजः। १४. प्ररारफमम शक्षो निशाचरः॥
१५. रारम भ-चापि प्र° । १६. अतः परमधिकरः पाठः--भ-निञेगाम ृहाच्छु-
भ्राद्रायणस्याज्ञया शनेः । आदिशज वलाध्यन्तं खरपुत्रो महाबलः॥ १७.रा२-
चवा्वीत्त्वरन्। प्र फ-वेत्यत्रवीत्वरन । म-जाहूयतां महव । भ-चाह्ूयतामिति ॥ `
२९ । बाल्मीकीय-रामायणम् ।
९०] तस्य॒ तद् वचनं श्रुत्वा वलाऽध्यक्षो निक्षा-चरः
स्यन्दनं च ब चैव समीप सयुपाऽनयत् ॥९॥।
११] प्रदक्षिणं रथं कृखा श्च॒ आ-ररोह निज्ा-चरः ।
सूतं सं-चोदयामासर शीघ्रे सम॑मि-बाहय ॥१९०॥ [८
१२] अथ तान् राक्षसान् सवन मकराऽक्षोऽबरवीद् इदम् ।
आगच्छत, प्र-यास्यार्मः, पुरतो मम राक्षसाः ॥११॥ [९
१३] अहै राक्षसराजेन रावणेन महाऽऽत्मना ।
आ-न्प्रः सम्-अरे हन्तं ताब् उभौ राम-खक्ष्मणो ।१२। [९०
१४] अद्य रमं वधिष्यामि लक्ष्मण च निक्चा-चराः)
शाखा-मृगं च घु-प्रीवे बानरांश् च शरोत्तमैः ॥१३॥ [११
९५] अद्य शुख-निपातेश्् च वानराणां महा-चमूम् ।
आ-दहिष्यामि सम्पराऽऽप्य छष्केन्धनम् इवाऽनलः॥९४।[९२
९६] मकराऽक्ष-वचः श्रता तेच घोरा निशाचराः)
सर्वै नानाऽऽयुधोपेतौं बल-बन्तोऽति-वेगिताः ॥*५॥ [९३
१७] ते काम-रूपिणः शरा दंष्टिणिः पिमलेक्षणाः ।
मातङ्गा इव नर्दन्तो ध्वस्त-केशा भयानशाः ॥९६। [१४
१८] परि-वायं महा-काया महा-कायं खराऽऽस्मनम् ।
अभि-जग्मुम् तेदा हृष्टाश् चाख्यन्तो वभुँ-पराम्॥१७॥ [९५
१९] चैख-मेरी-पदस्राणाम आ-हतानां तु समेतः ।
२०प] ध्वेडिताऽऽस्फोटितानां च तत्र शब्दो महान् अभूत्।९८।।[९६
१. रा ल लर ब-नास्ति॥ २. फ म-सनोद० । ३. गार-मामति-
बाह्य । भ-याहीति रसितः ॥ ४. रार-प्रयास्यध्वं प्रेरिता । भ-°म पुरस्तान्. ॥
५. रान. ल, ल र-हनिष्यामि । £. म~नास्ति ॥ ७. रा१ल१तलसर्चमप्रफ-
नास्ति ॥ ८. रर-गकायं राक्षसास्ते भ-महापायं महात्मानं । ६. साञ ल
लश प्रमुद् । १०, म-नारित ॥ १९१. रार्-च 1 ९२. अतः परमधिकः पाठ्ः--
युद््-कण्डम् । ५2 । २३ । ३२३
प्र-ध्रषोऽथ करात् तस्य प-तोदः सारथेम् तदा)
२४] पपात सहसा चैवं रा्सस्यं रथ-वनः ॥१९॥ [१७
तस्य ये रथयुक्तास् ते हया विक्रम-वजिताः ।
२५५] चरणेर् आ-ङुेर गत्या साऽसुपात-सुखा यदुः ॥२०॥ [१८
प्र-वाति . पवनस् तस्य स-पांघुः खर-दारूणः ।
२६] निर्-णे चाऽति-रो्रस्य मकराक्षस्य दुर्-पतेः।२१॥ [१९
` तानि चष्ट निमित्तानि राक्षसा वीर-समताः |
२७] अ-सिन्त्य गताः सवै यत्र तो राम-लक्ष्मणौ ।॥२२।॥ [२०
घन-गज-मदहिषाऽङ्-तुल्य-वणाः
समर-गुखेष्व् अ-सकृच छरोऽसि-भिन्नाः।
अहम् अहम् इति युद्ध-खर्सास् ते
प्] रजनि-चः परि-चुक्श्चर नदन्तः॥।२३॥ [२१
इत्यार्भ रामायणे युद्र-काण्डे मकराऽक्ष-निर्याणं नाम
षट्पश्चाराः सगः ॥५५,६॥
१ णी
१२ अतः परमधिकः पाठः भ-समारूढो सथं दिन्यं दी एानलशिखोपमम् ।
रणोपकरणैः स्वैः की हेमपुरस्कृतम् ॥ युक्तं बहद्भ्तुरगौजाम्बूनद्-
विभूषयोः ॥ स दंशितः शयी खङ्गो क्रिरीदी रुक्पंडलः । शुभे राक्तस-
अठ: सुयेश्छिष्ठ इवाम्बुदः ॥ वतः स बलिभिर रा्तसे्घोरदशेनेः । चिनि-
यैयौ रो धीरः यियासुयेमसादनम् ॥ १.रा२-तस्य। २. रा२-०स्य रथाद् ध्वजः ।
म-राक्षसः सहजाठभिः॥ ३. रा र-तस्याथ रथ ० । म-तस्य ते वर ० । £. रारफ म-
साश्चु° ॥ ५.रा२-खरनिस्वनः। ६.रार-निवति ॥ ७. प्र रार फ म भ-वीयेसं०॥
८. भवन ० । ६. भ-ण्खेऽथ सद्रद्रदासि ° । १०, अ-°निवराः परिवभ्रमुर् ॥ १९.
प्र रार भ-लंकाकाण्डे ॥
वि^<}= [सप्पञ्ाशः सगः] =दिा-७९।
निर्गते मकराक्षं ते र्षा वानर-पुङ्वाः
१] आ(-पुस्याऽऽपुर्य सहसा योद्ध-कामा व्यव-स्थिताः १) [*
ततः प्र-हत्तं युद्ध तु तमु रोम-हषणम्।
२] नि्ाचर-पुवङ्धानां देवानां दानवैर इ ॥२॥ [2
्-मूर-निपतिश्च च बाणं -पातेश्च च सं-म (त) तैः (तम)!
३] अन्योऽन्यं पोथयन्ति स्म तदा कपि-निश्षाचराः ।॥३॥ [३
पसर भिण्डि-पारैश्च् च खेर-पुतरेण वानराः ।
2] सम्भ्रान्त-मनसः सवै दुद्रबुर् भय-पीडिताः ॥४॥ [&
तान् दष्टा राक्षसाः सर्वे द्रवमाणान् षनोकसः।
७] नेदुस् ते सिहबद् धृष्टी युध्यन्तो जित-कारिनः ॥५॥ [७
विनदरवत्यु तदा तेषु वानरेषु समन्ततः,
८] रामस् तान् वारयामास शर-वषण राक्षसान् ॥६॥ [८
वारितान् राक्षसान् दषा मकरारक्षो निश्ा-चरः
९.] क्रोधात् कार-समाविष्टो वचनं चेदम् अत्रवीव्।।७। [९
काऽसौ रामः सु-दवुद्धिर येन मे निहतः पिता ।
९०] जन-स्थान-गतः पूवं साऽनुजः सपरिच्छदः \८॥| [प
अद्य गन्ताऽस्मि वैरस्य पारं वै रजनी-चराः
| १. व-नास्त्ययं सगः । २. प्र-नास्ति ॥ ३. रर-रोम० । ४. रा, ल,
लर-अपि ॥ ‰. रा ल० लर्अमप्रफम भ-शिलापरिषपातंनेः। ६. अतः
परमभिकः पाठः--रार फ भ-प्रासमुद्ररदरडश्च निर्घातंययसैस्तथा । ७. रार-
कदन कपियूथानां चक्रुस्ते रजनीचराः ] अतः परमधिकः पाठः--चअ प्र फ भ-रक्ति-
। ~ ४४ नहे, रोचैर्
शूलगदाप्रासेः तोमरेश्च निशाचराः ॥ ८, रार-दरोवैर् । भ-पषिरैर । ६. फ-
बाणपातश्च सततं ॥ १०. रा१ ल० म-दृष्ट ॥ ११. सार-विषण्णान्. । १२,
। रा+~नास्ति । ।
युद्धकाण्डम् । ५७ 1 ९९. । ३२८
९१] सु-हृदां चेव सर्वेषां निहतानां रणाऽजिरे ॥९॥ [प
हता रामे सु-दबदधि खक्ष्मगं च नराऽथमम् ।
१२] तयोः शोणित-निष्यन्दैः करिष्ये सटिल-क्रियाम्।।५० [प
एवम् उक्ता महा-बाहूर् युद्धे स रजनी-चरः।
९३] आऽलोकयत तत सवं बट राम-दिरक्षया ॥११॥ [प
आ-हूयमानो बहुभिर् वानरैर बल-गािभिः ।
९४] युद्धाय दु-महातेजा रामाद् अन्यं न चेच्छति ॥१२॥ [7
मागै-माणस् तदा रामं बल-वान् रजनी-चरः।
९५] रथेनाऽम्बुद-पोषेण व्य्-अचरत ताम् अनीकिनीम १३ [प
दृषा रपिस दृस्थं रक्ष्षणं च महा-रथम्(्यः)
,द] सेषुमा-वांणिनाऽ हूय ततो वचनम् अत्रवीत् ॥१५।। [५
तिष्ः राम मया सापे द्रद्ध-यद्ं प-येच्छ मे।
१७] त्याजयिष्यामि ते प्राणीन् घतुर-पुक्तंः शितैः शरेः १५॥ [१०
यन रभयं दण्डकाऽरण्ये पितरं हतवान् असि ।
९८] अन्-आगसं स्व-कमे-स्थ स्पत्वा कोपो वि-र्वधते ॥९६ [९१
दहन्ते चाऽपि गात्राणि दुर्-आद्मन् मम राघव ।
१९] यन् मया हि न दृष्टस् त्वं तस्मिन् कारे मर्हा-वने ॥१७॥ [१२
दिष्ट्याऽसि गोचरं राम तं प्राऽभ्प्रो मम दर्षन)
२०] कांक्षितस्य क्ुधाऽऽतेस्य सिहस्येवेतरो मगः ॥१८।। [१३
अद्य मद्-बाण-वेगेन पेताँनां विष्यं गतः ।
२९] ये स्वृ ओजो नि-हताः शूरास तेः संहाऽय् समेष्यसि १९ [९४
१, भ-युग्रप्सु ॥ २. रा१ ल१ लर म भ-वकिभिर्। ३. म-चम०।भ्-
सम०॥ ४. श्म मरमं सुदू० । रार~राम सुद्धर्ष ॥ ५. भ-प्रवतैय । ६. रार
, त्याजयिष्यामि त्वां प्रणेर् ॥ ५, रा? म भ-यत्तदा । ८. भ-कोपोमिव०॥ ६. अ
प्र यर पम म-तेऽयाऽपि चाऽङ्गानि। १०. भ-महाहवे ॥ ११. भ-दरानं प्रपतो
मम राम रणाजिरे । १२. अ~ग्जनाः । फ म-न्तरे श्रगाः ॥ १३. भ-प्रेतराः
विषयं । १४. रार्फम भ-व्वयाजो । १५. भ-सह त्वं ॥
३२६ बास्पीकीय-रामायणम् ।
बहुनाऽत्र किम् उक्तेन शृणु राम वचो मम 1
२२] पश्यन्तु सकलं रोक्राम् त्वां च पां च रणाऽजिरे।।२०॥) [१५
सर् वा गदया वाऽपि बाहुभ्यां वा महाऽऽहवे ।
२३] अभ्य्-अरत येन यद् राम दतेतं तेननौ अधम् । [९६
तेन मां प्रति-युध्यस यदि जातोऽसि सत्-कुरे ॥२१॥
२४] अद्य पद्-बाग-निभिन्नं सेसताऽगं क्षतजोक्षितम् ।
करव्याऽद-सधाः कषन्तु रणे रेणु-परिष्टरतम् ॥२२॥ [1
२५] मद्-बाहू-गोचंर-गतः साम्पतं न भविष्यसि । [पि
पकराऽक्ष-वचः श्रुत्वा रामो दशरथाऽऽत्मनः ।
२द| अव्रवीत् प्रहसन् वाक्यम् उत्तरोत्तर-पादिनम्।२३। [१७
चतुदश्॒-सदस्राणि रक्षसां त्वत-पिता च“ सः. ।
२] त्रिशिरा दूषणम् चैव॒ हता मे दण्डके वने -॥२५।। [१९
रव्-आशितास् तव॒ मांसेन गृघ्र-गोमाधु-बायसाः' ।
२९] ्भिष्य॑त्य् अद्य ते पार्पं तीक्ष्णतुण्डनखाऽऽयुधाः ।२५।। [२०
रुधिराऽप्दर-मुखा हृष्टा रक्तपक्षाऽण्डजान्् चये ।
३०] खे गता वसु-धां चव भ्रमिष्यन्ति संमन्त-तः ॥२६। [२१
कत्थसे किं छया मूढ बहून्य् अ-सद्शानि तु।
३ %] न रणे शक्यते जेतुं विना युद्धेन वाग्-वरखत् ॥२७]। [१८
भ रणरणो णण 11
१. भ-व्नावा | २.अप्ररारफ म-खोकाः समरे तां मां चैव ॥
३. रा१ लन लर य प्र-अस्तरिध) ४. प्ररार फनो युधि। ४. भवतां तेन
वा युद्धमभ्यस्तं चापि यत्त्वया ॥ £. अतः परमधिकः पाठः-- भ-त्वामय निह्-
निष्यामि यदि तिष्ठसि सयुगे।। 9. भ-स्वष्दुना ८, भ-अथ ठप्ता भविष्यन्ति ॥
€ भद । १०.भ -खं। ११. भये चान्ये पिरितारिनः॥ १२. भ-रक्षो |
१३. अतः परमथिकः पाठः प-एवमुक्तवा महाबाहुः संधाय धनुषि शरम्,
आकशोपृो पराकृष्य चिन्ेपाहितवन्मि ॥ तमापतंतं संप्र शरमन्तक-
युद-कण्डम् । ५७! ३०। ३२.७
एवम् उक्तस् तु रामेण खर-पुत्रो निश्ा-चरः |
३२] बाणौधान् युमुचे तस्मे राघवाय रणाऽजिरे ॥२८।। [२२
तान् छन् छर-वर्षेण रामस् चिच्छेद नैकधा ।
३३] नि-पेुर मुवि ते छिन्ना सुक्म-पुङ्धः सद्च-श्षः ॥२९।। [२३
। तद् युद्धम् अभवत् तत्र समेत्याऽन्योऽम्यम् ओजसा ¦
३४] खर-राक्षस-पुत्रस्य रामस्य च महाऽऽत्मनः ॥३०। [२४
सन्निभम् । मकराक्ञः प्रचिच्छेद त्रिभिभेल्ैः प्रतापवान्।॥ ततो रामः शितेबणिः
पड्भिस्तं राक्तसोत्तमम् । खयुनद्धेः शिल्लाधौतैलेलाटे समताडयत् ॥ तों ष्टा
संप्रयुक्तौ तु यमांतकसमप्रमो । अन्योन्यं समरे जघ्नुः पुनर्वानगराक्ञताः॥ चि~
` कीषुः प्रतिकर्तु स मक्रराक्तो महाबलः । मुमोचाशीपरिषाकारान्नाराचनेकवि-
श ॥ वैहेमपुखैस्तीच्णाप्रेलंलाटे ताडितः समम् । चुक्रोध राघवः अीमान्ना-
राचेभरंशताडितः ॥ चिन्तेप राक्तसे राओो नाराचान्सुसमाहिवान् । नाराच-
माला सा तस्य शुश्चमे बदनाचिता । यथा शरदि सत्तानामावली मधुषा-
यिनाम् ॥ ज्ञं निशितमादाय ततो रामो तरतां वरः । अस्यतः त्तिप्रहुस्तस्य
धनुश्चिच्छेद भासुरम् ॥ ध्वजमेकेषुणा चैव प्रतोदं सारथेस्तदा । चतुर्भिश्चतुरो
वाहान्मकरा्ञं च पंचभिः ॥ ततो निमेषाद्परं सज्यं कृत्वा महाधनुः ।
उत्सस्तज महाबाहूर्मदलीङत काकः ॥ मकराक्तः शरान्धोरान् ऋालांतक्य-
मोपमान् । तयोशक्तेन च तदा शरजालेन भास्वता । द्वितीयमिव चाकाशं
तलबद्ध मभृत्तदा । अथाग्नेयं महाघोरं तामसं नाम नामतः । उत्से
महाबाहुरस्त्रमभरतिवारणम् ॥ सौरेणास्त्रेण तं चाप काङ्ुत्स्थः परममाथ ह ।
ततोस्तयुद्धममभवततुमुलं लोमहष णम् ॥ अभूतपूर्वं सुमहद्रामराच्तसयोस्तदा ।
निहत्यासत्रमहावष मकरा्ञस्य रक्ञसः ॥ १. भ-नास्ति । २. भ-भखनव् ॥
३ म-ततस्तान् । ४. भ-पेतुस्ते भुवि विच्छिन्ना ॥ ५. भ-राक्षसस्य चं
पुत्रस्य सूनोदेदारथस्य च ॥
३२८ बास्मीकीय-रामायणम् |
जीमूतयोर् इवाऽऽकाश्चे शब्दो ज्या-तल्योस् तयोः |
३५] धतुर-मुक्तः स्वनोककृषट श्रूयते दि रणाऽजिरे ।।३१॥ [२
देव-दानव-गन्धवोः कि-नरा्ं च महोरगाः ।
३६] अन्तरिक्ष-गताः सवं द्रष्ट-कामास् तद् अद्तम् ॥३२॥ [२६
विद्धम् अन्योऽन्य-गानरेषु द्वि-गुणं वध्यते परः
३७]तं-(त~)पकृत (त) म्अन्यो ऽन्यं कुवते तौ रणाऽजिरे३३[२७
शरोौध-सन्तताः सव दिश्चस् चै वि-दिशस् तथा ।
३८] सं-छन्ना वसु-पा चव सम्-अन्तान् न प्रकाशते ।३५।। [२२
राम-मुक्तान् छितौन् बाणान् राक्षसोऽप्य् अच्छिनद् रण।
३९] रक्षो-पक्तांग् च रामो तर नैकधा पाऽच्छिनच् छरैः ॥ ३५ [२८
ततः क्रुद्धो महा-बाहूर् धनुश् चिच्छेद सं-युगे ।
४०] अष्टभिर् अथं नाराचैः स्रुते विव्याध राघवः ॥३६॥ [३०
छित्वा शरै रथं रामो रथाद अग्वान् अपोक्षयंत् ।
९] वि-रथो वसु-पां पांऽऽप्य मकराऽक्षो निशा-चरः ॥३७ [३९
अधिकं क्रोध-सरन्धः शुं जग्राह पाणिना)
४२] जासनं सर्व-भूतानां युगाऽन्ताऽभ्रि-सम-पमम् ॥३८॥ [३२
से वि-्राम्याऽथ ते शुरं पज्वरन्तं निशा-चरः ।
४३] क्रोधाच च प्राऽदहिणोतव तस्मे राघवाय महाऽऽत्मने ।॥३९ [३४
आ-पतन्तं ज्वलन्तं तु खर-पुत्र-कर-च्युतम् ।
४४] बाणेस् तु त्रिभिर् आ-काशे शुरं चिच्छेद राषवः॥॥४०॥ [३५ ¦
"=~--~+------------------------------------~~-~-~~~-~_~~-~~-~-~~~~~-~-~-----~- ++
१. लल २ अ-सुवि । भ-तद्।। २. अ-स्म॥ ३. भ-गराः सम० । ४, फ
°क्षचराः । भ-अन्तरित्ते स्थिताः । ५. रा-ल ल र-नास्ति॥ ६. भ-गत्रेषु विन्यथे
न्योन्यं द्वियुणं विव्यथे पुनः । ७. भ-कृतप्रतिकृते यत्नौ चेरदुस् ॥ &, भ-बाणौचै
संततैः । ६. भ-प्रच्छादितास् ॥ १०. भ-हिः बाणांस्तात्नक्षरिचच्छेद सायकैः । १९. भ-
रामोपि ॥ १२. भ-° भिदेव ॥ १३. भ-परस्तथा । १४. भ-न्यपोथयत् । ९५. भ-
°थोप्यय भूमिष्ठो ॥ १६. भ-क्रोवरकतेक्षणः शीघ्र ॥ १७. भ-प्रदस्याविष्य तच्छरुख
मकराक्षो ॥ शट. क्ष, लर प्र भ-च॥
युद्धकाण्डम् । ५७ । ४७ । ३२९
तच् छिन्नं वसु-धां शुर दिव्यं हाटक-भूषितम् |
८५] व्य्-अदीयैत महोर्केव राम-बागाऽदितं भृशम् ।॥४९। [३६
तच् छूलं निहतं दृष्ट्रा रपरेणाऽद्रत-कमणा ।
४६] साधु साध्व् इति भूतानि व्याहरन्ति नभस्-त्छाव् ४२[३७
तद् ष्ट्रा बि-फरं शुरं मकराशन्नो निज्ञा-चरः।
४७] मुष्टिम् उद्-यम्य काङुस्स्थ तिष्र तिष्टेति चाऽत्रवीव्। ४३३८
ख तंदृषटरा पतन्त ठु प्रहस्य रघु-नन्दनः
४८] पावकाऽद्ं ततो रमेः स-दपे च शराऽऽसने ॥४०॥ [३९
तेनाऽस्ेण हतो रक्षः काकुत्स्थेन र्णोँऽनिरे।
४९] साभेन्न-हृदयस् रतत पपात च मपार च ॥४५॥ [४०
ततस् ते राक्षसाः सवै मकराश्च हते तदोा।
प] छडाम् एव प्र-पाषन्ति राम्बाण-प्रथीडिताः ॥४६॥ [४१
दसरथ-नृपनपुत्र-बाण-वेगे
रजनि-चरं नि-हतं खराऽऽत्मजं तम् ।
ददश्चर आति-बरं सुराः प्रहृष्टा
नि गिरिम् इव वज-हतं क्षणाद् वि-श्रीणम् ॥८७॥ [८२
इत्या रामायणे युद्धकाण्डे मकराऽक्ष-वधो नाम
१
सप्रपश्चाराः सगः ॥५७॥
१. भ-विहतं । २. भ-°रंत विहायसि ॥ ३, अतः परमधिकः पाठः-भ-
स्थितोहं यदि ते शक्तियेध्यस्वा्य मया सह् ॥ ४. भ-च । ५. भ-रीधरं । ६, भ~ `
स्वश ० ॥ ७. भ-तदा रणे । ८. भ-छिन्नवमेतयुत्राणं ॥ ६. भ-निपातिते । १०. ग्र
रा२फ म-°वाणार्दितास्तदा । भ-~रामेणाम्य्दिता ययुः ॥ ११. भ-अथ च देवताः ।
६२. भ-तद। विशालं ॥ १३. प्र रार भ-करकाकाण्डे । म-युद्रपवणि । १४. भ-
मृकराक्षवधः ॥
व-५२५९]= [अष्टापञ्चाशः सगः] = क-<०]
मकराऽङ्षं हते श्रुलखा रावणः समिति-जयः | [१पू
प] राक्षसाय चैव ये तज प्रधाना निहता रणे ॥१॥ [९
तौ चाऽपि चरातरौ श्ुला कुम्भकणीऽऽत्मनौ रणे [प
प] आ-दिदेशाऽथ सं-करद्धौ रणायेन्द्र-निवं पुनः ॥>॥ [२उ
जहि वीर महा-वीर्यो रणे राघर्वै-छक्ष्मणो।
अ-दर्यो दृश्यमानो वा सवै-था सख बलाऽधिकः । [३
प] वानरं चेव सु-प्रीवे तं वाऽनायं विभीषणम् ।॥३॥ [ष
म् अप्रतिम-कमाणं जितवांम् स्व शची-पतिम्।
प] कि पुनर मनु-नौ वीरो न हनिष्यसि सं-युगे ॥४॥ [४
विनि वि नि ति 1.8 कका
प] तथोक्ते राक्षसेन्द्रेण प्रति-गृह् पितुर् वचः।
९९ ]यज्ञ-भूमो स विधिवन् जुहावाऽभ्निम् अथेन्द्र-जिव् ॥५५॥ [५
7] जुह्वतश् चाऽस्य तत्राऽ्धिं रक्षसो भीम-क्मणः
२९] आ-ययुस् तत्र स-घ्रान्ता राक्षसा यत्र र्णिः ॥६॥ [दे
शख्धणि शर-पत्राणि संम्-इथद्् च विभीतकाः
२२] लोहितानि च ्वसांसि सुवा कार्गाऽऽयसी तथा ॥७॥ [७
१. रा फ म-हतेषु तेषु रक्षस्सु रवणो रक्षसाधिपरः । र्.रारफम-
नास्ति ॥ ३. प्र॒ भ-ग्त्मजावुभो । ४. भ-सुतं । ‰. रार फ म-अत आरभ्य
११.-दरलोकान्तः पाठः ४१-शदलोकात्परं व्यत्यासेन पठितः ॥ £* रा१ ल१ लर
-ब् छ प्र-याहि। ७. भतं रामर ।८. रान्लच्लर वंच प्र-तथाय च। ६ भ-
नासति ॥ १०. रा२ फ मदनं जयसि संयुगे । ११. रा२ फ म-रिभुक्तो मानुषौ
-ट्द्यौ । म-न्जौ वीर ॥ १२. लरबब्मप्र फम् भ-तथोक्तो | १३. रा१ ल१
बय प्र-सर््राणि। रार फ-दर्मास्चि । १४. म-नास्ति॥
युद्ध-काण्डम् । ५८ । ‰,७ । ३३१.
सर्व-तोऽथि समा-सी्य शरपत्रैः स-तोमरः
२३1] छागस्य कण्ठ-दे त॒ छित्वा जग्राह शोणितम् ॥८॥ [८
२४] ज्हाव च संम्-इद्धस्य ततो वहेर् महाऽचिषः ।
बभूवुस् तानि लिङ्ानि वि-जये प्रति तस्य वे ॥९॥। [९
२५] प्रदक्षिणाऽऽवत-शिखस् तप्र-काचचन-सननिभः ।
२देपू] हविस् व परति-जग्राह पावकः स्वयम् उस्थि(द्-स्थि)तः॥ ९०९०
हृत्वाऽधरि तपैयित्वा त॒ दैत्य-दानव-राक्षसान् ॥
२९] आ-रुरोह रथं दी-घ्म् अन्तधन-गते श्भम् । [११
प] स वाजिभिन्न चतुभिश् च बाणम् च नि-शितेर युतम्।१९[९२प्
&
क्रोधेन महताऽऽविष्टो निर्-नगाम महा-बटः ।
राक्षसाश् चैव ये तत्र प्रधानाँऽसुरसम्मताः ।
प] परि-वार्याऽऽश निर-जग्मुः सरवे ते काम-रूपिणः॥१२॥ [ध
ततो रावणिम् आ-यान्ते पताका-ध्वन-शोभितम् ।
प] अभ्य्-अयाद् राक्षस-बरं वि-नदद वे युयुत्सया ।५३॥ [१
नादास् तू्य-पधानास् च रीखानां च सदस्र-शः ।
प] जहिरे सिह-नादान् च भेरीणां च महास्वनाः ॥९४।। [ष
तं ते सम-श्ष्य निर्-यान्तं रावणि राक्षसैर हतम् ।
प] आ-पेतुर् हरयः सवे गजाः पुष्करिणीम् इव ॥१५॥ (व
ततः प्रत्तः सु-महान् रक्षसां वानरैः सह ।
५९,२]सं-ग्रामस् तुमुरस् तत्र जयम् अन्योऽन्यम् इच्छताम् १६ [रि
३] ततस् ते राक्षसा वीरा वानराणां महौजसाम् ।
` १. प्ररा०फ़म भ-जीवितं॥ २. फ्-शरहोमस० | म-सदहोमस० ॥
३. फ म म-तत् ॥ ४. राजल ल रब अ-श्रीमद्। ५. रारफ म-अतः परं विंश्चति-
सभेस्थः १३-३८-शदलोकान्तः पाठोऽधिकपाठतेन पठितिचरः द ॥ ६. रार् फ
मं-अत आरभ्य २२-शदलोकान्तः पाठो नस्ति । ७. ब्प्र-ग्नाः सु°॥
<+भ-अन्वयाद् ॥ ६. म-नानातूय॑निनादाङ्व ॥
३३२ वास्मीकीय-रामायणम्।
प] जास्यन्ति ह अनीकानि धर्ृष्य् उद्-यम्य वेगिताः॥१७॥ [प
] ते शरेर् बहुभिश चित्रम् तीक््ण-वेगेर् अलं-ङृतेः ।
तोमरेर अंकुरेश् चैव षानराञ् जघ्नुर् आ-हवे ॥१८॥ [प
४] गदा-परिघ-निसिश-शुख-पषटिस-युदरेः ।
उ] राक्ति-ख्व-युसुण्टीभिर ऋष्टि-पात-विकम्पनेः ।॥१९॥ [प
गदा-युसट-चकरेश् च भिण्डिपाछ-परण्वपैः ।
पि] पांसुवाताऽग्निसिटेर् मस्म-रोष्ट-तृण-द्रमैः ॥२०॥ [प
सं-रुनाऽऽरुज भिन्धीऽति जहि विद्रावयेति च)
. ५] तयोस् तद् अभवद् युद्धं सेनयोर् हरि-रक्षसाम्।।२२। [7
एकः समेति चकेन द्वाभ्यां द्रौ चैव राक्षसौ ।
2. न्य्-अपातयन् रणे तस्पिस् जयस् जीन् बहवो बहून्।|२> [प
` रावणिस् तु ततैः क्रुद्धस् तान् उवाच निश्ञा-चरान् ।
७] हृष्टा भवन्तो युष्यन्तु वानराणां निघांसया ॥२३॥ [प
ततस् ते राक्षसाः सर्वे नदन्तो जय-कांषिणः ।
८] अभ्य्-अवर्षस् तदा घोरा वानरान् छर-दृष्टिमिः॥२५॥ [प
, ते वध्यमानाः सम-अरे वानराः पादपाऽऽयुधाः ।
९] अभ्य्-अद्रवन्त सहसा गवितास् तान् निज्ा-चरनि ॥२५ |
१. प्र भ-तासयन्तो ॥ २. लल २ ब-तेः। ३. रा लऽ लशर्बश्चप्र-
बणिस् । ४. ल० लर ब-तीक्ष्णेवेगैर् ॥ ५. भ-यष्टिप्रासवि° ॥ ६. भ-महा-
मुसल ० ॥ ७. म-प्रर० ॥ ८. राजल गल रब अ प्र-चेके द्रौ । ६. अतः परमधिकः
पाठः--रारफ म-निहतं मकरात्तं तं दष्टा रामेण संयुगे । शक्रजित्सुमहातेजा
विवेश रणासंकटम् ॥ ततो युद्धं समभवद् रतां वानरैः सह् । निंघता तंर
चान्योन्यं निशाचरवनोकसाम् ॥ अःकीड इव र्रस्य चरतः कालंत्यियै
पशून् ।। १०. रा२ फ म-घुसंक्रद्रस् ॥ ११. भ-नदन्तो युद्धकां ° ॥ १२. रार
फ़ म-राक्षसा भीमविक्रमाः । भ-सदितांस्तासिनिसाचरान् । ५३. अतः परमधिकः
पाठः--अ प्र फ म स-केचिच्छलाः समादाय मुष्टिमुद्यम्य चापरे । वानरः
समरे तस्मिन् रा्तसांश्च निजघिरे ॥ जानुभ्यां पतिताः केचिद्वानरेरते
निशाचराः । युखदुबेसुधोपान्ते हन्यमाना निशाचराः ॥
युद -काण्डम् । ५८ । ३२ । ३३३
निरस्त-नासा-कणाग् च राक्षसा भिन्न-मस्तकाः ।
१३] सुखवृ रुधिरं भूरि नगा गेरिक-धातु-वत् ॥९६॥ [प
तेर् हतैर हम्यमानेश् च रपद्धिः पतितैर अपि ।
१४] क्रूरम् आ-योधनं तेषां बभो वानररक्षसाम् ॥२७॥ [प
राक्षसा बंहयस् तत्र वानरैर अदित रणे ।
१५] व्य्-अधावन्त तदा कां स्यक्छेन््र-नितम् आ-हषे ।।२८॥[प
दष] तेषां परदरवतां लंका मभ-चकम्प स-कानना ।
प] शौखामूगभयाऽऽतोनां राक्षसानां समन्ततः ॥२९॥ [1
उ] इन्द्र-जिच च ततः क्रुद्धो मदा-तेजा महा-वरः ।
वानराणां शरीराणि व्य्-अपमन् नि-रितंः शरेः ।३०॥ [
१७] शरेगेकेन स तदा हरीणां पञ्च सप्र च ।
बिभेद सम्-भरे क्रद्धो राक्षसान् सम्प्-हषेयन् ।।३१। [प
१८] स॒ बोणेः मूर्य-तकामैः शौतकोम्भ-परिष्करतैः
वानरान् सम॒-अरे भीमः प्र-पमाय सु-दुजयः ॥३२॥ [५
१९] ततोऽश्ा-दश्चमिर् बणे; स विदध्या गन्धमादनम् ।
विव्याध नवंभिक्् चेव नरं दूराद् अध-स्थितम् ॥३३॥ [प
१. भ-रस्तददुक ० । २. रालभ्लयर ब अप्र म-छवदूरुषिरधाराद्व.।
३. रा+ लर ब-नागा ॥ ४. रार फ म-नास्ति। ४. फ़-स्तनद्धिनेपतद्धिद्च
ररमायोधनं बभौ | म-अधिकं निस्तनद्धिदच क्रूरमायोधनं बभौ ॥ ६. रार-निहतास्।
७. रा२- वानरा निहता । फ म-निहता वानरे । ८. रार फ़ मप्र त्यक्त्वा
ठेकामेव निशाचराः ॥ ६. भ-०कम्पे । १०. रार-वानरैदव भ । ११. फ-
नास्ति ॥ १२, रार फ म-°मद्रावणात्मजः ॥ १३. रा र-शरण्येकेन । १४. रार
फ़मभ-च हरीन् नव पश्च च सप्त च॥ १५. रार फम भरैः १६. रार
शातङ्कुभविभूषितेः । फ अ-> भविभूषणेः । भ-रातङ्ुभप० | १७. भ-भीमान् ॥
९६. रया० ल= लर्बच्मप्र रारे म-सविद्धाग० । फ-अत आरभ्य ३७-श
स्छेकषय प्रथमपादं यावन्नास्ति । १६. दा र-नवसिर्वाणर् ॥
३३१ बार्मीकीय-रामांयणम् ।
२०] सप्रमिश् च मर्हा-गीयं गवय शीघ्रगः शरेः ।
पचभिर् परि-रिखेञ् चैव गजं विव्याध स-धुगे ॥२४८॥ [7
२९१] अपरांग च प्रयग बाभेर् वानरान् अरिदनः।
प] प्रति-पिव्याय चैकैकं सप्तभिः सप्तभिः ररः ॥२३५॥ [प
ततस् ते वानः सवं भिन्नदेहा षि-चेतैसः ।
२२] व्यथिता विनद्रन्ति स्प रुधिरेण सम्-उक्षिताः ।।३६॥ [र
के-चिद् आरतै-स्रं चछर विनने्ईश् चर्पैरेरणे ।
२३] रण वा निरताः के-चिन् नि-पेतुर् विशताऽसवः।२७॥ [प
ते हन्यमाना बागोवेस् तेनाऽमित्रेण संयुगे 1 |
२७] चख्भा इ स-पेतुग् वानगः सवै-तो दिशः ॥३८॥ [प
के-चिद् आ-ररुुर् दक्षान् के-चिद् आ-रुरृर् न-ननि।
२५] के-चिद् आ-प्टुप्य ससा वांनरास् तु गता वनम्॥३९॥ [प
६०-१प्] विद्राव्य वानरान सर्वान् इन्द्र-जित् समिति-जयः। `
प] रणात् परति-पयोौ ज्ीघ स्वां पुरीं रावणा ऽऽत्मजः।।*० ॥ [1२
इत्ये रामायणे युद्धकाण्डे इन्द्रजिद् -युद्रं नामाऽगपञ्चासः समः ॥ ध ॥ `
(गोणि) 0)
क न ०००
| १. रार मवी नीरं मर्मविदारणेः । २. रार-मागेणेः ॥
३. रार फ मत रणाजिरे । भ-अरिसूदनः ॥ ४. रा तरव श्म प्र
फ-शूरा । ५. रार-०्तनाः ॥ ६, रारफ म-विमिन्ना वानरा । ७. रा९ म क
भ-रक्षोवाणहताः । ८. रार्फ म म-ण्तुशच ग० ॥ £. अतः परमधिकः पाठः--
फ- ते कूटयोधिनस्तस्य संग्रमे टृष्टरिक्रमाः ॥ १०. रार फ म-केचिच
धरणीषरान् । ११. रा१ ल१ लर वंद प्र-वानरा ययुरम्बरम् ¦ म-°रास्ते
गता क्षयं । १२. रार फ-केचिच तत्रा युध्यन्त युद्रवतममनुव्रताः ॥
१२. अतः परमधिकः पाठ--रा१ ल१लरव अ प्र-विद्रान्य. सर्वान्क्ष-
` वगान्नगरं प्रविवेश ह । तं रावणः परिष्वज्य सुदा उचनमन्रीत् ॥ लघुलक्ता
महावीर्या येषि राज्ञउपुगवाः । ते वै सव हताः पुत्र राघवेण दुरात्मना ॥
[वै-६०]= [ एकोनषष्टितमः सगः] ={द-८५।
प्र] स विज्ञाय मतं तस्य रावणस्य महाऽऽत्मनः ।
१उ] सन्नि-हत्याऽऽहवातव तस्पात् प्र-विवेज् पुरीं वतः ॥१। [१
सोऽनु-चिन्त्यं वधं तेषां राक्षसानां तरस्विनाम् ।
२] रोषता्रर्षणो वीरो निर्-जगाम पुनर् बेखी ॥२॥ [२
सख च पश्चिमनद्रारेण निर-ययो राक्षसेश्वरः ।
३] इन्द्र-जित् परमोद्विः परेषां जनयन् भयम् ॥३॥ [३
मेध-नादस् ततो दृष्टा भ्रातरौ रम-रक्ष्पणौ ।
प] रणायाऽभ्युषयि(द्-स्थि)तौ वीरौ जुह्वे पावकं तदा॥५॥ [४
रथं ततो व्यवस्थाप्य रावणी राक्रिर् इतः ।
पि] सीतां माया-पयीं का तस्या वधम् अरोचयत् ॥५॥ [५
पि] सवषां मोहनाऽ्यं तु कृता बुद्धि सु-दुरमति
त्वया धुनभरशं तत्र राघवः सहलदद्दमणः। घोरेण शरवंधेन संयतो रणमूैन ॥
साप्रतं तु हरीन्सर्वान्द्रावयित्वा मुहुर: । आगतोसि रणाद्रीर कोन्योस्वि
सदृशस्त्वया ।॥ तद्गच्छ पुत्र भूयस्त्वमायोधनशिरः प्रति । जहि तौ पाप- .
कर्माणौ श्रातसे रामलच््मणौ ॥ पुरा त्वयेनदरं निर्जित्य देवराजं सुराधिषम्।
रा्ञसा हपितास्तात यशः प्राप्तमनुत्तमम् ॥ अशक्यं च दीनाभ्यां च मनु-
ष्याभ्यां रणाजिरे #॥ १. प्र रार फ म भ-रावस्य। २. रार फ म-पुनः
। पुरी ॥ २. रार फ़ भ-गवुस्प्रत्य । ४. रा ल्ल लर वब दअ-°ग्रमुखो वेगान् ।
४. भ-युद्रायेव मनो दधे ॥ £. रा१ ल१ ल स्व अ प्र-गसाविपः | म-र्सेृतः |
७ सर्वेषा ॥ ८. भ-इन्द्रजित्तु तथा । शर फ़ म~न्तदा। £ रा१-०तो की ।
रार फम म-०म्युदयतो। प्रणतो वी से जुहाव ॥ १०, भवेन महतावृत्य ॥
011, ।
# अतः परं यथोक्तं ` इत्यादि सस वाजिभिः" इत्यन्तं ५-११ ~रारटोकान्तं
पाठ पुनः पटित्वा जज्वाल वपुषा चेव रावथः पावको यथा। इत्ये रामायणे
यु्-काण्डे रावणवाक्यं नाम सर्गः, इति चाऽपिकः पश्ठितः॥
३२६ वार्मीकीय-रामायणम् ।
ड हन्तुं सीतां व्यव-सितः कपीनाम् अभि-तो ययौ ॥६॥ [६
तेतु दृष्टा षिनिर्-यान्तं नगयः काननौकसः । `
५] उत-पेतुर् अभिसं-रब्धाः शिख-हस्ता युयुत्सवः ॥७॥ [७
हनू-मान् पुर-तस् तेषां जगाम हरि-यूथपः ।
६.| उद्-यम्य सु-मदच् दछृङ्गं॑पवेतस्य दुरा-सदम् ॥८॥ [८
स॒ ददश निश-छम्बां स्थिताम् इन्द्र-जितो र्थे ।
७] एक-वेणी-धरां सीतां रेक्षो-हरण-कषिताम् ॥९॥ [९
परिष्ितरेकवसनां मण्डनाऽहीम् अ-मण्डिताम् ।
र] रण-रेणु-समादिग्धां भीम-रूपां वराऽऽननाम् ॥१०। [५
रजो-परखभ्यां स-टपिः सवे-गाजेर अव-स्थिताम् । [१०
द्दशे हनु-मांभ् तत्र स-पेकाम् इव पच्चिनीम् । [प
पि] स मुहूतंम् इव ध्याला सीतेयम् इति वानरः ॥९९॥ [१११
तां दीनां मर-दिग्धाऽ्ीं रथ-स्थां परेक्ष्य मेथिरीम् ।
८] बाष्प-पयाोक्रख-मुखो हनू-मान् व्यथितोऽभवत्॥९२।॥ [१२
अब्रवीत् तां तु सोकाऽऽतां निर-आनन्दां तपस्िनीम्।
९] दृष्टा सीतां रथे तस्य रावणस्य दुर्-आस्पनः ॥१३। [१३
फ चिकीषितम् अस्येति चिन्तयन् स महा-कपिः।
९०] सह तैर् वानरैः सर्वैर् अभ्य्-अधाषत स रावणिम् १४। [१४
१. मवानराभिमुखं ॥ २. भ-नास्ति ३, श्र-नास्ति ॥ ४, भ-
ततो दीनां सीतां । ५. र१्तल१लरबव अ प्र भ-उपवासक्राननां ॥
£. रा ल+ लरव अ म-दीनां विवणेवदनां मूच्छया शरदुःखितां । प्र
नास्ति । ७. प्र म-नास्ति ॥ ८. रा१ल१लयर् बद प्र-रक्तामिषाभ्यां। ६.फ
भ-भच्िः । १०. रा ल० लर ब अ प्र-अर्धग्रेर्। ११. यर म~नास्ति ।
१२. रा ल१लरवब अ प्र-सायाह । १३. भ-मेदिनीं । १४. ल१ लश
अप्र रार-सुमु ॥ १५. रा ल; लर ब अ प्र-१२-शदरोकादास्भ्य
१७-शरखोकपूर्वार्धान्तः पाठो नास्ति ॥
युद्धकाण्डम् ५९ । २ ३ ३.७
तद् वानर-बरं चषा रणि क्रोध-मूच्छितः ।
११] कृता वि-कोक्े निसिन्ं पर-जहास पहा-स्वनम् ॥१५॥ [१५
तां प-ग्रुह् स केशेषु रावणिर् जनकाऽऽत्मजाम् ।
१२| क्रोशन्तीं राम रामेति दष्ट माया-मयीं तदा । [१६
खद्ध-~रनं समा-ग्रूह्य केश-पक्षे पराऽपरशत् ॥१६॥ [९९
९३] शरहीतां तंतदा दृष्टा हमु-मान देन्यम् आ-गतः । [१७
पि] बभूव चिर-दष्टा हि तेन सा जनकाऽऽत्मजा ॥९७।। [१९३
पि] तद्-वधायोद-यतं पपं हनू-पान परवनाऽऽत्मजः । [१७३
अब्रवीत परम-करद्धो रोबणि परि-मस्स्यन् ॥१८॥ [१८३
१५] नृ-दसाऽन-आयं दुर्-र्त शुद्र पाप-विनिश्चय । [२०
प] ब्रह्मर्षीणां कुरे जातो राक्षसीं योनिम् जआ-स्थितः।।१९। [१९३
एप] धिक् तलां पाप-समाचारं यस्य ते मतिर् ईटशी।
अ-कायं नाऽद्य ते कायम् ईसं सु-विर्गहितम् ॥२०॥ [२०
१५] च्युतां गरहाच् च राञ्योच् च राम-हस्ताच च मेथिटीम् । [२१ष्
अन्-आगसां खं वि-वश्ाम् अपापां फं जिघांससि । [ध
द] कितु चेवाऽपराध्रोषि यद् एनां हन्तुम् इच्छसि ॥२१।[२१ं
सीतां च हत्वा न चिरान् जीविते मोक्ष्यसे परियम ।
१७] वधाऽदैः कर्मणाऽनेन मम हस्त-गतो श असि ॥२२॥ [२२
ये च स्त्री-घातिनो छोके ये चेवाऽवेभ्य-घातिनः
१८] इह जीवितम् उत-खञ्य प्रस्य तान् उप-भो््यसे ॥२३।।[२३
एवं व्रवाणो हतु-मात् बहुभिर् वानरेर् हतः ।
[वि
१. भ-रक्ष्मणेति च तां मुहुः ॥ २. भ-मू्धजेषु । ३. भ-दुःखितोऽभवत् ॥
ट. रार फस भ-दुःखजं वारि नेत्राभ्यामुत्छनन् । ५. अ म-रावणिः । &.
अ-राक्षसाधमं ॥ ७, भ्-पापपराक्रम ॥ ८. भ-वृरंस लोकगदहितं ॥ ६. रा५ ल
लर ब प्र-मोगाच्। १०. रारफ म-नास्ति ॥ ११. भ-जीविष्यसि कथंचन ॥
१२. फ़- चेव रिद्युघा° ॥ १३. ग १-तामयुभोक्ष्यसि ॥
युद्ध-काण्डम् । >? । ९.। ३३९
व्यादिताऽऽस्यस्य नदतय् तम् उग्रं भीम-निखनम् ४
२९] वानराः य॒श्च; शब्दम् अनु-रूपम् अव-स्थिताः ॥३४।॥ [३५
तर्द अशनि-षद् उसूेर्ग-निःखनं |
नि-नदम् अथेन्द्रजितो महास्वनम् ।
रिपु-भय-जननं निशम्यते च
पष] टघु-हृदयाः कपय् चकम्पिरे ।\३ ५॥ [घ
तवै हृष्ट-रूपं समुद् -दैक्य वानरा
विषण्ण-रूपाः समभिप्र-दुद्रबुः ।*
विहाय सेग्रार्म-शिरो महोजसः
प] -तस्थिरे वायु-युतं तरस्विनम् ।३६॥ [१
तथा तु सीतां विनिहत्य हर्-पतिः
प्रहष्-चेताः स वभूव रभिः ।
अचिन्तयच् चाऽपि तदा स राक्षसः .
ष] कथं वि-जेयौ युधि राघवाव् इति ॥३७॥ [1
इत्या रामायणे युद्ध-कीण्ड मायासीता-वधो नम्कोनषष्टितमः सर्गः ॥५९॥
[-६१]= [षष्टितमः सर्गः] =दा-<स]
` श्रुत्वा तं भीम-निहीदं रेश्दं शक्राऽशनि-स्वनम् ।
१] धीऽऽक्षमाणा दिकः सवे दुदर वानरषमाः ॥१॥ [१
१. भ-समरे तस्योम्रं । २. रा५ ल, लर वञ्च भ-अदूरे प्रत्यव ।
३. प्र-नस्ति ॥ ४. प्र रा० ल लर ब अ-तमशनिपटु मेषनिः° ।
४. रार-नास्ति ॥ ६. फ मच निरीक्ष्य | ७.. रार-नास्ति । अतः
परमधिकः पाठः म-विधशेचेता बल्लिनं बलीयश्ने बलाधिकं शक्रबल-
प्रमदनम् । ८. रार-०्मगति 1 ६. भ-हतौजसः । १०. रा१ ल० लर ब ञ्चप्र
भ-वनौकसः संप्रतिपेदिरे स्म ते । ११. फ-नास्ति ॥ १२. फ म-नास्ति ॥ १३. ब
प्र रार भ-रुकाकाण्डे । म~युद्धपवंणि ॥ १४. रा लप तरव अ प्र भ-तत्र।
१५. लम लरवबञ्मम्र रार फ़ म-~वील््य° ॥
३४० वास्मीकोय-रामांयणम् ।
तान् उवाच हरीन् सवौन् हनँ-मान् पव॑नाऽऽत्पजः ।
२] षिषण्ण-वदनात् दीनस चस्तान् विद्रवतः प्रथक् ॥२। [२
किं षिषण्ण-मुखा दीनं विद्रवध्वं प्रवे-गमाः।
२] त्यक्ता युद्धं समुर्व-साहं शुर-स्वं १; क तद् गतम् ॥३। [३
पृष्रु-तो ऽनु-नध्वं माम् अग्र-तो यान्तम् आहे ।
८] शरैर् अभिजनो्पनैर् न युक्तं हि" पलायितुम् ॥४।। [४
त्य् एवम् उक्ता हरयः सप्-अरे मीम-विक्रमाः ।
५] रेख-मृ्भाणि गर्णन्तो द्र पांज् च वि-विंधान् बन् ।५॥ [५
अभि-पेतुश्च् च नर्दन्तो राक्षसान् वानरषभाः
द| परि-वायं हनूमन्तम् अन्वू-अयुश् च महाऽऽहवे ॥६।॥ [३
स्वैर् वानर-पुख्येः स॒ हनू-मान् परि-वारितः
७] हुताऽश॒न इवाऽपिष-मान् अंदह्च् छ्च-बाहिनीम् ॥७।॥ [७
स॒ राक्षसानां कदन चकार सु-महाबरः।
८] छतो वानर-सेन्येन काराऽन्तकयम्रोपमः ॥८। [८
स॒ त॒ शोक-समाण्िष्टः कोपेन च पक्ष-कपिः ।
९] ह्ू-मान् रंविणि-रथे शिखी गुर्धीम् अपोतयव् ॥९। [९
ताम्र आपतन्तीं दष्ातु रथः सारथि वदा।
९०] विषेयाऽश्व-समायुक्तः सु-दरम् अपवाहितः ॥१०।। [९०
| १. राश्फ म-दनरू° । भ-समेतःन्मारुतात्मजः । २. भ-गौतांस् ॥ ३. गर
फ़ भ-करिमिदं विषण्णवदना । ७. प्रम भ-महोत्० ५.रा. कश लमर्षश्य
प्र-च कृतं कृतं । म-तत्कुतो गतं ॥ ६. भ-°नोपेतैर् । ७. रार फ म-विनिवर्िु ॥
८. रा२ फ-अपि। म-तथा । ६. अ-रलाग्राणि द्ुमांस्यापि जगृुहैषटमानसाः ॥
१०. रा; ल लर ब अ-नदन्तो॥ ११. भ-सतेर् । १९. रा,» ल१ल२
ब्र फ भ-°ख्यैरच। १३. म म-सवैतो वृतः । १४. भ-प्राद० ॥ १५. रार
| फ-राक्षसानां च ॥ १६. रारफ म-कोपेन चाविष्टो शोकेन । भ-°न चायिष्टो क्रोधेन ।
१७. भ-महावलः । १८. प्र रार पए-ददमान्तक्षसरथे । १६. रार फ-पातया- `
मास वे शिलां । म-अपातयन्महती शिखां ॥ २०. रा लम लन ब अ
भ्र-स शीघ्रं ॥
युद्ध्-काण्डम् । ६० । २०। ३.४९
तम् इन्द्र-भितम् अ-प्राऽऽप्य स-सारथि-रथं तदा!
१९] विवेश धरणीं भिचा शिखा सा शत-धा तदा॥९९॥ [
राक्षसानाम् अभूद् भरो दृषन्र-जितम् आदे ।
प] मुक्तं बायु-षुताद् वीरं सारथि चाप्य् अपूनयरन् ॥१२ [7५
` प्रतितायां रि्छियां तु व्यथितां रक्षसां चमूम् ।
१२] ताम् अभ्यू-अधाषन् छत-रो नदन्तः काननोकसः।१३। [९३
ते दर्पा च महाकाया गिरीणां शिखराणि च॑।
९३] चिक्षिपू रक्षतां पध्ये वानरा मीम-विक्रमाः ॥१४। [९४
शिर्ख-वषे तथाऽहं वि-जन्तः प्रवे-गमाः ।
प] शत्रणां कदनं चक्कर नेद् च वि-विधैः खनैः ॥१५॥ [१५
वानरेस् तैर महा-वीर्येर् भीमरूपा निशा-चराः
१४] वि-दायाऽभि-हता दृकषेर् व्य-अचेष्ठन्त धरणी-तठे॥९६।[१६
स सेन्यम् अभिवीऽशक्ष्याऽथ वानराऽदितम इन्द्र-जिव्।
९५] प्रगृहीताऽऽयुधः कुदः परान् अभि-युखो ययो ॥१७।) [९७
ररौ धौन व्यू-अषनत् सेन्ये ख-सेन्येनाऽभिसं-टतः
१६] नघान कपि-शादखान् कुपितो रावणाऽऽर्त्मजः॥१८॥ [१८
सं शुङैः शक्तिभिः खङ्खः पितः कूट-पुदरैः
१७] ते चाऽ्य् अनु-चरास् तस्य वानराञ् जध्नुर् आ-दहषे।९९॥१९
वानराश्च चेव" सं-कुद्धाः शिखाभिः पर्वतेम् तथा ।' <
१. भ-रथ सारवस्ारथि । २. फ़ म-शिखा सा न्यथतां गता। प्र रार-न्या
गता। भ-रिलम्यथ समुद्धता॥ ३. भ-चम् दर्षाद् ।४. म भ-चाभ्यपून० । ल
लरब द प्ररा२-ग्यत्॥ ४. स-नदैन्तः 1 £..भ-गिरिदगाि चेव हि। ७. राश्फ-
आक्षिपन् द्विषतां ॥ ८. रारफ् म-वृक्षरैररिखावष । 8. लनल रब अ प्र-नदन्तो
विक्रतस्वनाः ! १०. म-नास्ति ॥१९१. म-त महामीैर्घोरल्पा । १२. राजल लर
बश्मप्र-तदारणे ॥ १३१. रार फ़ म-स शरोधानवदजत् । भ-र्ानख्जततत्र |
१४. रा२ फ म-सुवटन्पदयतो दमान् ॥ १५. रार फ म भ-सुटेररनिभिः ।
१६. रा२ प्म मन्दः प्रासमु° ॥ १७. भ-चापि । १६. फए-नास्ति |
३५२ वास्मीकीम-रामायणम् ।
९८] दक्षे च सु-महा-कायान राक्षसान् समुपाद्रवन ॥२०॥ [१५
राक्षसा वानरैः साधं वानरान् चाऽपि राक्षसैः ।
१९] अयुध्यन्त महा-वेगां चि-बुधा दानैर् इव ॥२१॥ [प
स-स्कन्ध-षिव्पैर् रैः शिखाभि् च मज्ञ-ब्टः ।
२०] हतु-मान् कदनं चक्रे रक्षसां भीम-कमेणाम् ॥२२।। [२०
तेने म्नाल च चक्रन्द राक्षसा रुधिरोक्षिताः ॥
२९] विरताः शत-शः स्वँ सम-अररे जीवितैषिणः ॥२३। [प
प] हनु-पान अथ सं-रन्यो बिमुखी-करत्य राक्षसान् ।
सं नि-वाये पराऽनीकम् भववीत् कौननोकसः ।
२२] सच्छ-वन्तो नि-वरतध्वं मम शक्यम् इदं बम् ॥२४।। [२१
त्यक्ता प्राणान हि युध्यामो राम-प्रिय-चिक्ीर्षया।
२३] यन्-निमित्तं वयं सवं इता सा जनकाऽऽत्मना ।२५॥ [२२
इमम् अथं चं विज्ञाप्य राम-यु्रीवयोर् द्ैथोः।
२४] तौ यत् प्रति-करिष्येते तव् करिष्यामहे वयम्।२६। [२३
इत्य् उक्ता वानर-श्रषए़ो वारयन् युधि रक्षसान् ।
२५] शनैः शनैर् अ-सम्भ्रान्तो श्च अगच्छद् यत्र रधिषौ ।* [२५
२६३] क्षत-विक्षत-गाचास् ते हरयस् च व्युपाऽरन् ॥२७।॥ [२९य्
रावणिश् चाऽपि सेष्टः पर-याते मारताऽऽत्मने । | `
२७] नि-कुम्मिछाम् अधि -षीय जुहावाऽभिम् अथेन्द्र-जिव।२८।[२६
१. फ़ म-नास्ति ॥२. लगलरद-ण्वेग ॥ ३. रार मदेः ४. प्र-°वलाः॥
४. भ्-ते तेन भप्नाश्वस्कन्दू। ६. भ-समराज् ७. फ म-नास्ति॥ ८. भ-तक्कदयो । &.
भ-सनि०। १०. भ-तान्वनो०॥ ११.रार-च युध्यामो सा हता \ १२. भ-तु । १३.
राल१्लरवञ्च प्र भ-रामे सुग्रीवमेव च | १४. गार फः म-प्रतिविधा-
स्येते ॥ १५. रार फ म-राक्चसांस्तदा । १६. रार फ म भ-सवरः सन्न्यवर्तत
१७. रा२ फ मततः प्रेष्य हनूमन्तं जन्तं यतर राघवौ | १८. भ-चाप्युपागमन् ध
९६ रा फ़ म-नास्ति । २०. रा२ फ-अथासाय । २१. म-नास्ति ॥
युद्ध-कण्डम् । ६९ । ५ । ३५३
यज्ञभूमौ तु विधिना पावकस् तेन रक्षसा ¦
२८] हूवमानः प्र-जजञ्वाट जप-होम-पुरस्छरृतः ॥२९॥ [२७
सोऽपिर्-षिष्द्ो दशे होम-शोणित-तपितः ।
२९] सन्ध्या-गत इवाऽऽदित्यस् तीकष्ण-रूपो हताऽश्नः। ३०।॥ [२८
अथेन्दर-जिद् राक्षस-मूतये तदा
जुहाव हव्यं विधिना विधिज्ञः ।
ष्ठा व्य्-अतिष्ुन्त च राक्षसाम् ते |
प] महा-समूहेषु नयाऽनय-ज्ञाः ॥२१॥ [२९
इत्या रामायणे युर्द्-काण्डे वानराऽपरसर्षणं |
नाम षष्टितमः सगः ॥ ६० ॥
[व-६२]= [एकषष्टितमः सगः] =[दा-<३]
राघवद्म चाऽपि तव-काटं तद् राक्षस-वनौकसाम् ।
१] श्रुता सेग्राम-निर्घोषं जाम्ब-वन्तम् ईवाच ई ।॥१।॥ [९
सोम्य नूनं हुता स्रामः क्रियते महान् ।
२] श्रूयते हि यथा भीमः सु-पहान् आयुध-खनः ॥२॥ [२
. तद् गच्छ कुरु साहास्यं क्षिभम् ऋक्ष-पते स्वयम् ।
३] स्व-षटेन समायुक्तो युध्यमानस्य मारुतेः ॥३।॥ [३
ऋषक्ष-रानस् तथोक्तस् तु स्वेनाऽनीकेन सं-शतः ।*'
४] आगच्छत् पशिमद्रारं हनै-मान् यत्र वानरः ॥९। [२ `
अर्थौऽऽयान्तं हनू-मन्तं ददशेक्ष-पतिः पथि ।
१. रार फमभ-ग्परिष्कृतः ॥२. रार फ म~परिवेषसमन्वितः । भ-तीनरूपो
इ ॥ २. भ-°सरघमूत्यै । ४. भ-हृटाः स्थिता राक्षसयोधमुख्या । ५, प्र-०्ह
तु ॥ ६. भर ब भ-लकाकंडे । म-युद्धपवेणि ॥ ७, म्-अमाषत ॥ ८. ब म-न्मतो
नित्यं संम्राममूधेनि ॥ ६. रार फ़ म-स्ववलेनामिसंवरतः । १०. रार फ-क्षिप्र
ऋक्षपते तस्य सहायो मव युध्यतः । म-नास्ति ॥ ११. भ-नास्ति । १२. ल+ ब-
अग०। १३. अ रार-दद° ॥ १४. रा त १ ल ब-अथ यान्तं ।
३४४ वाल्मीकोय-रामायणम् ।
५] वानरैर द्त-सैग्रामेः श्वसदधिः परिवारितम् ॥५॥ [५
दष्टा पथि हन्-मास् तु तम् ऋक्ष-पतिम् उद्-यतम् ।
६] नीछ-मेष-निभं घोरं स॒ सम्-एत्य न्य्-अवर्तेत ॥६॥ [६
अथ जाम्बवता साधं राघवाऽन्तिकम् षत्य सः
७] शंस इतु-पान् वीरो यत् तद् इन्द्र-जिता कृतम् ॥७।। [७
गर्जतां युध्यमानानाम् असिना परै्यतां च नः ।
८] जघान सुदतीं सीताम् इन्द्र-जित पाप-निश्चयः ॥८।। [८
उद्भ्रान्त-चित्तस् तां दृषा वि-षण्णोऽहम् अरि-देमै ।
९] तमसा महता छनो विज्ञापयितुम् आ-गतः ॥९।। [९
वैरेय तद् वचनं श्रुत्वा रामो दुःखेन मूच्छितः ।
९०] निपपात तदा भूमौ कत्त-मूढ इव दमः ॥१०। [१०
त भूमौ देवसंकाशं प्रतितं पेक्ष्य राघवम् ।[९१प्
९९] जग्राह रक्ष्मणः शीघ्रम् अभ्युपेत्य सु-दुःखितम्।।९१। [ए
जाम्ब-वान् हनु-मान् मेन्दो नखो नीर च वैनिराः
९२] 'अभि-पेतुः सयुत्-पत्य सवे-ती हरि-युथपाः ॥१२॥ [7५
सिषिचुः सरि चेन पद्मोत्पर-सुगन्धिभिः ।
९३] दह्यमानं पहा-दःखेर् महा-कक्ष्यम् ह्वाऽभिभिः ।॥९३। [१२
१. रा० ल१तलरवय भ-कतसं० | २, रार फ म-अभिसंवृतं ॥
३. रा२ फ म- ° मार्च तदक्षवलम् 1 ४. रफ म-°वचयप्रख्यं । ‰. श्-नास्ति॥ ६.
नास्ति । राश्फ म-स तेन सह सेन्येन सन्निकर्षं महात्मनः। ७, रार प-रीघ्रमा-
गत्य रामाय व्यथितो वाक्यमब्रवीत् । म-नास्ति ॥ ८. रा २-जनानां । प्-यत्तानां।
६. रा प्ठ-द्विषतां प्रक््यतां । १०. म-नास्ति । ११. रा१ ल लयरवञ्प्र-
रावणात्मजः ॥ १२. रार फ़ म-°न्तचेतनो। १३. ल= लर ब-°ण्णो ह्यरिम्देन ।
१४. रा-विज्ञ ° ॥ १५. रा१ ल१ लयरवञ्म म्र म-स सीतां निहतां । १६.
प्र-चिन ० ॥ १७. फ म-नास्ति ॥ १८. ल बद म्र रयार-°्रः । १६. अतः
परमधिकः पाठः--रा, ल१ लर अ प्र रार-लच्मणश्च महाबाहुस्तव समा-
श्वासयन्प्रसुम्। फए.म-न स्ति) २०. रारण म-कपियू०॥ २१. प्र-नास्ति। गारफम-
प्रदहन्तमसद्यं च समिद्धसिव पावकं ॥
युंदध-काण्डम् £ १९ | >२९। ३५५८४
बाहुभ्यां सम्परि-ष्वज्य सु-दुःखितम् उवाच ह ।
९४] ठक्ष्मणो रामम् अ-स्वस्थं वाक्यं हे्वथ॑-सेयुतम् ॥१४।। [१३
दुमे वर्त्मनि तिष्ठन्तं त्वाम् ओल्ल विनितेन्धियम्।
१५] अन्-अर्थैभ्यो न शक्रोति बातुं पर्मो निर-अथकः॥९५।। [९४
भूव्ानां स्थावराणां च जंगमानां च दनय ।
९६] यैथाऽस्तिन तथा धमम् तेन नास्तीऽति मेर्मतिः ॥९६। [१५
यथेव स्थावरं सवं जगमे च तथा-विधम् | ॥
प] नाऽये धपेस् तथा युक्तस् तद्-विधेन नि-षेविपुम्॥ १७१९६
यदि धर्मो भवेत् सत्यो रणो व्रजेत् ।
९७] मांस चं धर्प-सयुक्तो नेदं व्य्-असनम् आप्तुयात्॥।९८।।[९७
तस्य चाऽव्यसनं दष्टाः तव च व्य्-असनं तथा ।[१८प्
१८] धर्मेगोप-रुभे धमम् अ-धमें वाऽप्य् अ-धमताम् ॥१९॥ [९९
ये हि धर्मेण युज्येरस्ते हि ध्म-्रता नराः ।
१९] अ-धा्मिका ल अधर्मेण फलं स्यात् समम् एतयोः।।२०। [२०
यस्माद् अर्थैर् वि-वर्न्ते येष्व् अ-पमः सुदारुणः
२०] अन्-अर्थो येषु धमज च तस्माद् घमो निर-अथकः।।२१।।[२१
१. रार फ म-लक्ष्मणस्तं तु बाहुभ्यां परिष्वज्य सुदुःखितः ।
२. गर फ म-उवाच ॥ ३. रार फ म-शुचौ । ४. रार फ़ म
भ-जायं ॥ ५. रा० तम लर.ब ओ प्र-सवेशः । ६. रार-तथास्ते | ७. रार `
फ़ म-सत्येन नास्ति सः ॥८.रा+ ल० लर वश्च प्र रार-अथस् । ९. ल
न्तं १०. फ म-नस्ति।॥ ११. रा.+ ल" लर ब अ~न भविष्यति। भन.
भवेत्पुनः । १२. रा" लल रव श प्र-चेद् ॥ १३. रारफ़ म-तस्य च व्यसना- `
भावाद्रयसनेस्चावृते तयि । १४. रा१ल१ लर ब अ-°मेऽघमं । १४. रारफ म-
अधमेणापि धमतां ॥ १६. रा ल१ लर ब अ प्र-वदि । १७. रा
तेष्वधभरव तेष्वथ: | प्-येष्वधसेङर्च तेष्वथेः । १८. रार पफ अ-एवं
१६. म-~नास्ति ॥ २०. प्र-अर्था । २१. रा ल०्लरव अ प्र-यथाधर्मः।
म-तेष्वकार्यः । २२. भ-प्रतिष्ठितः ॥
1 वार्मीकीय-रामायणम् ।
वध्यन्ते पुण्य-कमोणो यद्य् अचपरमेण रापु्र ।
२१] अधर्मेण हतो घर्मः स हतः करि करिष्यति ॥२२। [२२
अथवा वि-हिते८तो)नाऽयं ह्यते दन्ति चाऽवैरम् ।
३२] वि-धाता प्यते तेन तस्मात् पौपेन कर्मणां ॥२३॥ [२३
अ-दषटः परति-सेस्कारो यदि पापस्य र्मणः ।
५९१०
२३] कैथं शक्यं परं पराऽऽ्पतुं धरणं रिपु-षुदन ॥२४॥ [२४
अथ वां दुर्-बरं त्यक्तं बं धर्मोऽनु-वर्पते ।
२५] दुर-बरो हते-मयोदो न सेव्य इति मे मतिः ॥२९५॥ [२६
बृसय यदिवा धमो गुण-मूतः संपा-हितः
२६] धमेम् उत-ञ्य वतेस्व यथा ध्म तथा बटे ॥२६।। [२७
यदि वां सव्य-वचनं धमः शिल परो मतः|
२७] अन्-ऋतस् त्यक्त -करूणः कि न बद्धः पिता त्या ॥२७। [३१
अथेतरत् भतं दानं धर्मोऽयम् इति राघव ।
१. भ-बा्यते । २. पफ-कमहतो ध्मः स हतः किं इनिष्यति ॥
३.रा फ़ म भन-वाऽ्च० । ¢ रार ष म-वधेन । ५, म-~पापो न
स्प्यते ॥ £. रा, लर ब अ-सदुष्टः | ७. रार फ-न्सहारं । £. भ
मन्येते तु सनातनं । £. भ-अथ । १०. रा, ल०लर बव अ प्र-ण्णः-
रिनिसू° । शार फ़ म-°णारिविनाशनं । ११. अतः परमधिकः पाठः रागलमलश
ब अ प्र-यदि सत्स्यात्सतां मध्ये नासत्स्यात्तत्र क्रचन । त्वयेदमीदटशं
प्राप्तुं तस्माभेवोपपद्यते ॥ १२. रा० ल० ल ब अ प्र-ते। फ-चेद्। १३.
रा लन लर ब-दुरुमः क्ीबो । अ प्र-दुवेलः ीवो । १४. रा१ ल, लरः-ब-
दुरूभो । १४. भ-कृतम० ॥ १६. रार फ़ म-बटे स्याद् । १५. शार फ
मन्दर्षो । शद. रार फ मस मानदः । १६. भ-घर्मस्तथा बलं ॥ २०.
सार फ अ-अथ चेद् । २१. रा१ लर लर ब अ प्रयतः ।
२२. भ-तकप्यकरुणः किं न बुद्धः । २३. अतः परमधिकः पाठः--ग.+ल१
ल२ घ श प्र-यदि धर्माद्वेद्धतिर्नाधर्मात्त परंतप । तस्मात्वा निर्बलं वज्जी-
छुयदित्य शतक्रतुः ॥ अधमेखंत्रितो धर्मा विनाशयति राघव । सकेमेवथथा-
कामं काङ्कुत्स्थ कुस्ते नरः ! २४. भ-अथ चेतन्मतिर् ।
२८] धम-मूरं हि तच् छिन्नं राज्यम् उत्सृजता त्वया ॥२८॥ [३१
अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः सम्-कदधेभ्यस् ततस ततः ।
२९] क्रियाः सवाः प्र-वतन्ते पवतेभ्य इवाऽऽप-गाः ।॥२९॥ [३२
अर्थेन हि विनदीनस्य पृरुषस्याऽट्प-मेधसः
२०] वि-च्छिचयन्ते' क्रियाः स्वां ग्रीष्मे सरितोः यथा ॥२०॥ [३३
पुरुषोऽथ-परित्यक्तः' सुख-कामः सुदुःखितः
३१] पापम् आरभते कतु क्रिया-दोषो हि जायते ॥३१॥ [३४
यस्याऽर्थासः तस्य मित्राणि यस्याऽर्थास तस्य बान्धवाः ।
३२२] यस्यार्थाः स पुमां लोके यस्याऽथा; स च पण्डितः" ॥३२॥ [३५
यस्याऽर्थाः स महा-मागो यस्याऽथां; स गुणाऽन्वितः ।
३३] यस्याऽर्थाः स च विक्रान्तो यस्याऽथाः. स च सं-मतः' ॥२२.। [३६
३५प् ] अ-धनेनाऽथं-कामेन नाऽथाः" शक्या उपाऽजितुम् [)
३८य् | येनार्थेन तु लोकोऽयं चरते धम-कारणम् ॥२४।[४०१्
३५३ | अर्थैर् अर्थां नि-वध्यन्ते गजेर् इव महा-गजाः । |
३८३] ते नाऽर्थास त्वयि ह्यन्ते दुर्-दिनेषु ग्रहम इव ॥३५।[४०३
धनम् अजेय काक्कतस्थ धन-मूलम् इदं अगत् ।
३९ | थि-रोषं नाऽधि-गच्छामि निर्-धनस्य सूतस्य च ॥३६।।['
चाण्डालश्च" च दरिद्र च द्वाव् एतौ सदणौ मम ।
४०] चाण्डालस्य न गृह्णन्ति दरिद्रो न प्रयच्छति ।॥२७॥ [ये
त्वयि प्र-्रजिते बीर पितयं उपरते तथाः ।
४१] रक्षसाऽप-हता भायां प्राणेभ्योऽपि" गरीयसी“ ।॥३८॥ [४१
¢. °=, .२१
अथेस्येते ` परि-त्यागाद् दोषाः प्रव्या-हुता मया |
१. रा--च्युच्छि० । २.२, ल, रु व अ प-गरीप्मेषु स०॥ ३. रा. फ-
सोऽयमथैः प० । ४. भ-क्षयादोषो । ५. म-नास्ति ॥ ६ ल, प्र ब-०थैस् ।
७. ल, छखं--सवप° ॥ ८. भ-नासि । ६. अ प्र रा फ म-उुद्धिमान् । १०. अत
रमधिकः पारः-अ प्रा. फम भ-यस्याथौ घमेकामाथास्तस्य स्वं
ग्रदत्तणम् ॥ १९१. रार फ म-चतु धर्मा न शक्यते । भ-०क्याः समीहितुं ।
१२. सा. फ म-येषामर्थे ह्ययं लोकश् । छ, छ.--ण्न च लो ! भ-येषामर्थेन
खो०। १३. रा, फ़ म-०मेचारिणं ॥ १४. रा. फ म-वनगजा इव ॥ १५. रा
ल, ल~ ब-आजय । १६. अ~नासि ॥ १७. रा, कछ, ख~ ब प्र-चंडा° । १८. रा.
ल. ल. ब प्र-च ॥ १९. ल, रा.-यथा । २०. रा. फ म-प्रणिः भरियतरा सती ॥
२९. या, ख्+ख्न्व प्र भ-ग्स्यते। २२. साः फ म-न्त्याये।
९५४८ नासम" स्मानमन्रू ।
२६ | राज्यम् उत्-यजताः वीरं न तद् बुद्धं तदा त्वया ॥३९॥ [३७
धमः कामश च दप च हषः कोधः भरतं दमः
३७] अर्थाद् एतानि सर्वाणि प्र-वतन्ते न संशयः ॥७०। [३९
तद् अ-सद्यम् इद् घोरं दुःखम् इन्द्र-जिता कृतम्
४२] कर्मणा व्यप-नेष्यामस्' तस्माद् उत्-तिष्ठ राघव ॥४१॥ [४२
उत्-तिष्ट शतपत्राशक्ष॒ दीष-बाहो द्ट-त्रत |
७३] किम् आत्मानं महाऽऽत्मानं श्रताऽऽत्मन् नाऽब-बुध्यसे ।४२॥ [४३
अयम् अहम् अद्य विमो तव प्रियाऽ
जनक-सुता-निधनं सम्-ईश्ष्य रोषात् ।
स--रथ--गज--हयांः स-राधसेन्द्रा"
४४] भृशम् इषुभिर् विनिपातयामि लंकाम् ॥४२॥ [४४
इत्याषं रामायणे युद्ध-काण्डे"* राम-समाश्वासनं ` रक्ष्मण-वाक्यं
नामेकषष्टितमः समैः ॥ ६१ ॥
[ वं-६३ ]= [ द्विषष्टितमः सर्गः ] =[ दा-८४ |
रामम् आ-उवासमाने त॒ लक्ष्मणे भरातर-वत्सले ।
१] निर द्य" गुल्मान् सकलासु तत्राऽगच्छद्" वि-भीषणः। १।॥ [ १
नाना-प्रहरणेर वीरं रीक्षसंर् अपरर् व्रतः ।
२ | महामेषचयाऽऽकारेर मातंगर् इव युथ-पः।॥ २॥ | २
अभि-गम्य महा-वीर्यो राघवस्य समोप-तः
३] स ददं हरीन् दीनान् सुग्रीवाऽऽदीय् स-लक्ष्मणान् ।*३॥ [ ३
१. रा, ख, ख~ व अ प्र-०ज्यतां राजन् । २. याः फ़ मयेन बुद्धिस्स्वया
कृता ॥ २. रा, छ छ, ब-श्रुतं मदः । प्र-शमं तपः। रा फ म-श्रुतं तपः॥
५.रा,खु,ख्व अप्र भ-वीर । ५. राऽ-श्जितः। ६. रल, ल. य अ
प्र-चाप० ॥ ७. भ-पद्यप० । ८. रा: फ म-नास्ति । भ-ङ्ृतात्मानं कृतात्मा च
महास्मन्नावबुध्यसे ॥ ९. रा. फ म-अथमध् तवोदितः । १०. रा. फ म-
सहयगजरथं सराश्चसेन्द्रं ॥ १९१. व प्र भ-रुकाकांड । १२. ल, ल. ब॒ भ-नास्ति ।
रा, अ प-रामाश्वासनं ॥ १३. रा फ-अवेक्षय । १४. रय. फ-ततः अक्षो । म-
तत्र राक्षो ॥ १५. रा, ख, ब अ प्र-घरैः। १६. म-अभिसंब्रतः।२७.रा फ
म-ण्निकासेश्च ॥ १८. रा. म-सोऽभिगम्य । फ-सोऽधिगम्य । १९. रा, ल, ल--
°्वीरो । २०. रार नास्ति । २९. फ म-ददशं वानरान् दीनान्सुभ्रीवं सरक्ष्मणं ॥
युद्ध-काण्डम् ! ६२ । १३ । ३४९
तत ईक्ष्याङ्क-शादुरं पाथिवें सचषिर् धतम् ।
४] ददश्च मोहम् आपन्नं रक्ष्मणस्यांऽकम् आश्रितम् ।॥ ४॥ [ ४
न्तं शोकाऽमिसन्तप्न॒वीऽऽक्षमाणं बि-मीषरणम् ।
५] दुर्-मनास् तत्र दीनाऽऽत्मा किमू एतद् इति सोऽत्रवोत् ॥५॥ [ ५
४] तं विषण्ण-युखं दृषट्र॒ध्यान-युक्तं वि-भीषणम् ।
ड] उवाच लक्ष्मणो वाक्यम् इदम् अश्रु-परिष्छतः ॥ £ ॥ [ &
हताम् इन्द्र-जिता वोर सीतां श्रसेव रायः)
७] हनूमद्-वचनाद् एष ततो मोदम् उपाऽऽगतः ।॥ ७॥ [ ७
कथयन्तं तु सौमित्रिं सन्निवायं वि-मीषणः
<] पुष्कलसाऽथेम् इदं वाक्यम् अ-स्वस्थं“ रामम् अव्रवीत् ॥ ८॥ [ ८
मनुजेन्द्राऽऽते-रूपेण यद् उक्तस त्वं हन्-मता
९] तद् अयुक्तम् अहं" मन्ये सागरस्येव सं-क्षयम् ।॥ ९॥ [ <,
अभि-प्राय हि जानामि रावणस्य दुर-आत्मनः
०] सीतां प्रति महा-बहि न घ तां घातयिष्यति ॥१०। [१०
याच्यमानः स हि मया वाक्यैर् धमाऽथ-संहितेः
११] वेदेदीम् उत्-सृजस्वेतिः न च वाक्यं चकार सः ॥११।। [११
नेव साभ्ना न दानेन न भेदेन गताऽऽ्युषा [१२प्
१२] रक्ष्या सा द्रष्टुम् अन्येन राक्षसेन नरष ।॥ १२॥
यदा तुस हि स-ग्रामम् उपयास्यति रावणिः [>
१२] चेत्य नि-कुम्मिशा, नाम तत्र॒ गत्वा प्रतिष्ठते“ ॥१३।। [१३२
१. र॥५ ख, ख~ ब-श्वेः । २. रा. फ-राघवं च मदादीयमिक्ष्वाकुकुर-
वधेनं ॥ ३. या- फ म-बीडितः शोकसतक्तः प्रक्षय रामं विभीषणः । ७. राः फ-
अन्तमुखेन । ५. म~-नास्ति॥ द. अतः परमधिकः पाठः-म-विभीष्ण न
जानासि यदिदं कमे दुष्करम् ॥ ७. रा. फ-सीतां सम्यक् । म~सीतामद्य ।
८. रा+ व अ-एव । प्र-दोषात् । रा. फ म-वीर ॥ ९. रा फ म-तथा यांत ।
१०. र फ म-ससंज्ञ भ-विसंक्तं ॥ १९. रा, ल, ल बव अ-इदं। १२. रसा,
ख,ख्बअप्र मतु । भ-च ॥ ९२. रा. फ~-याच्यमानो हितां नु
वाक्यं धमौऽथेसंचितं । म-याचमानं हिताथं स वा० । १४. प्र-्त्ति न च वाक्यं
चकार ह । णा फ-ण्ति न स तस्दट्रतवान्वचः । अ-°जेव्येवं न चकार तथावचः ॥
१५. रा. म भ-ङ़तो युधि । फ-ङुतो रुषा । १६. फ म-अनिरस्तेन वेदेही
दाक््या मोक्तु हि संयुगे ॥ १७. भ-चेव्यो ! १८. रा, ल, ल् च अप्र
फ म-°ष्टितं ॥
३५० याल्मोकोय-रामायणम् ।
हुत्वाऽप्निम्ः उपयातो हिः देवैर् अपि स-वासवेः
१४] अ-दश्चनीयो मवति संग्रामे स हि रक्षसः ॥१४।[१४
१५३] विघ्नम् अन्व् इच्छता तात वानराणां पराऽ्क्रमे। [१५३
प] तद् अथं दोष्यताऽनेन' नूनं माया प्र-दरिता १५ [>
सु-ग्रीवस्य च सेन्यानां लक्ष्मणस्य च धी-मतः
प] जय-विन्न-करी तेन माया सा सम्प्र-दरिता ॥१६१५;
तवाऽप्य् उद्यत-सेन्यस्य सीता-विजय-कांक्षिणः ।
४] नैराश्यम् उपनेतुं सा तव माया प्र-दरिता १७५ [२
निकुम्भिलायां काकस्य स जुहोति न सं्चयः।
१६] स-बलास् तत्र गच्छामो यावत् तच् न" सम्-आप्यते ॥१८॥ [>
त्यजैनं ` नर-श्ादृर मिथ्या-सन्तापम् आ-गतम् ।
१७] सीदत्य् एतद्" बलं सवं दृष्ट तवां लोकम् आ-गतम् ॥१९। [१६
हाऽस्वस्थो" महा-बाहो स्व-स्थो भवितुम् अहेसि ।
१८] रक्ष्मणं त्रेषयाऽस्मामिः" सह सेन्याऽ्युकषिभिः ॥२०॥ [१७
एष तं नर-्लादृलो रवणि निचितः श्रः।
१९] त्याजयिष्यति तत् कमं प्राणान् -इष्टंश् च सं-युगे ॥२१।॥ [१८
एतस्य ˆ नि-शितास् तीक्ष्णाः पत्रिणो ` सक्म-भूषणाः ।
२०] पिपाधिता इव ख-गाः पास्यन्ति युधि शोणितम् ॥ २२।॥ [१९
२१् ] तद् आ-दिच् महाबाहुं रक्ष्मणं छम-लक्षणम् ।
"~ ~~ "~~~ ~
१. रा. म-स हुतो वै हताशे तु । फ-स इते वे इुतासे च ! २. भ-अधषैणीयो ।
३. रा. फ म-जश्प्यः स तु संग्रामे बलवान्रावणात्मजः । अतः परमधिक
पाठः-रा, ल, लम व अ प्र भ-सीता घातयता नूलमेषा मया प्रदशिता॥
७. रा. म-नास्ति 1 ५. रा> फ़ म-तेन हन्यनिमित्ताथ ॥ द. रा म~नासि ॥
७. फ-उच्छरित० । ८.रा, ल, ल. ब अप्र भ-कर्मणस्तसख सिद्धयथंञुपायः
संप्रद्ितः । ९. म-नास्ति ॥ १०. रा. ल, ल. अ-तेन ॥ १९१. रा-फम
भ-व्यजेमं । १२. रा. फ म-सुद्यते हि । १२. य-फ म-शोककरित ।
भ-शोकपीडितं ॥ १४. भ-दइहस्थस्त्वं । १५. रा. फ म-इह स्वं स्स्थहदय-
सिष्स्वारिविनाशन । १६. रा. ल, ल. ब अ प्र-०्यामास ॥ १७. रा+ ल,
ख्रबवञअप्रफम-ते ¦! १८. रा+-न्णिर् । १९. रा. फ-म्राणनिष्टं ॥.
२०.रा१ल१ल-ब अ प्र भ-तस्यैते। २९. रा, खु, छ व अ प्र-न्णो रक्तभू° ।
रा फ म-सुपत्राः ककवाससः । २२. प्र भ-हृदि । २३. राः फ म-पतत्रिण
इवासोम्याः इाराः पास्यन्ति शो० । २७. प्र रा. फ म-णबाहो ।
युद्ध-काण्डम् । ६२ । ५। २५१
४२] रक्षस् तस्य नाशाय वज्रः वज्रधरो यथा ॥२३५ [२०
मनुज-वरं न काट-विप्रकर्षो
रिपु-निधनं परि-मागतां क्षमं ( एमो ) नः
वद वि-सुज रिपोर वधाय बाणान्
२२] असुर-वरस्य' वधाय वे यथेन्द्रः ।॥२४।। [२१
समाप्र-कमां स हि नेक्रतो भवेद्
असद्य-वीयः सम्-अरे पु-दुजेयः ।
युयुत्सता तेन समाप्र-कमणा
२३। भवेत् सुराणाम् अपि संक्षयो महान् ॥२५॥ [२२
इत्याै रामायणे युद्ध-काण्डेः विभीषण-वाक्य* नाम
हविषष्टितमः सगः ॥ ६२ ॥
[ वै-६४ ]= [ भरिषषठितमः स गः] = दा-८५ ]
तस्य॒ तद् वचनं श्रा चिन्ता-शोक-परिष्डतः
१] नाऽव-धारितवान् पू यद् उक्तं तेन रक्षता ॥ १।।।१
४] ततो धैयंम् अव-स्थाप्य रामः परपुरं-जयः
वि-भीषणम् उपाऽऽसीनम् उवाच वदतां-वरः ॥ २॥|२
२] नेच्छताऽधिपते वाक्यं कि त्वयोक्तं वि-भीषण। |रेप्
व्या-कुलतवाद् धि चित्तस्य न भरतं तेवचो मया} [
३] भूयस् तच् श्रोतुम् इच्छामि ब्रूहि यत् ते विवक्षितम् ॥ २। [३उ
राघवस्य वचः श्रुत्वा सुदीन-वद् उदा-हृतम् ।
४] यललात्ः पुनर् इदं वाक्यं वभाषे स वि-भीषणः॥ ४।॥ [४
यथाऽऽन्परंः महा-बाहो त्या गुरम-निवेशनम् ।
१. अतः परमधिकः पाठः--रा, ल, लः व अ प्र-वधाय रवरेस्तस्य
सहास्माभिररिन्दम ॥२.रा,ल,ल-बवञप्र-न तु जयरणकरार० ! रा. फ
म-०्वर कालविक्रमोन। ३. सा-फम भ-तदतिखज । 9. रा> फ-वाणी ।
५. रा. ल, ल.व अ प्र-न्सखय वधे यथा महेन्द्रः ¦ र. फ-असुरवरोन्मथनाय
वे यथेन्द्रः ॥ ६. ब प्र म-रंकाकांडे । ७. रा. फ-र(माश्वासनं । भ--इन्दजिद्रधो-
पायो ५८. प्र-राघवस् । ९. भ-स्वयोक्तं यद् । १०. पफ म भ-नासि ॥
१९१. सा. फ म भत तद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः ¦ १२. राऽल,ल.वअ
प्र-य्स । रा- फ-यत्तत् ॥ १३. ल.-° क्ष । ॥
२५२ वास्मीकीय-रामायणम् ।
५] तत् तथाऽचु-ष्टितं वीर् त्वद्-वाक्य-समनन्तरम् ॥ ५॥ [५
स्वान्य अनीकानि स्वांणि विभक्तानि समन्त-तः |
६] न्य्-अस्ताश् च यूथप-शरष्ठा यथान्यायं विभाग-शः ॥ ६ [६
भूयस तु मम विज्ञाप्यं श्रोतुम् अरहसि राघव ।
७] खत्-सन्ताप-निमित्तं हि सन्कषहृदयो घ्य अर्हम् ॥७॥ [७
त्यज्यतां तद् इदं देन्य ब्रथा शोक-निबन्धनम् । [८
८] मायया यत् कृतं तेन तत् ते त्रम् उपाऽऽगतम् ॥ <।। [)
तद् इयं त्यज्यतां चिन्ता शत्र-पक्ष-प्रहषिणीः।
९ | उद्-यमः क्रियतां वीर हषः समुप-सेव्यताम् ।॥ ९॥ [९
प्राऽभ्प्रव्या यदि वेदेही हन्तव्यो यदि रावणः ।
१०] रोचतां तन्" महा-बाहो मद्-वाक्यम् इदम् उजितम् ॥१०। [१०
साध्व" अयं यातु सौमित्रिर् दुर-मतेस्^ तस्य रक्षसः" ।
११] नि-ङुम्मिरायां प्राऽऽप्रस्य प्रसनाय“ दुर-आत्मनः ॥*११। [११
धनुर्-युक्तेर" व्य-अवच्छिननेर ˆ आश्लीविषविषोपमेः
प] शरेर् हन्तुं महेष्वासो रावणिं समि्ति-जयः ॥१२। [१२
तपसा तेन वीरेण वरदानात् स्वय-सुवः
१२] अस्त्रं ब्रह्मशिरः प्राऽऽप्तं काम-गश्च च रथोत्तमः ॥१३। | १३
स॒ एव चिन्दधे तस्य मग-वांल् लोक-कृद् वधम् ।
१३] तेजसा ` सम्प्र-तप्तस्य ' तपसोऽन्ते हि तस्य च ॥१४।॥ [>
नि-ङम्मिराम् अ-सम्प्राऽऽपम् अहुताऽचि च यो रिपुः |
४२] अभि-यास्यति युद्धं ताम् इन्द्रशत्रो स ते वधः ॥१५॥ [१५
१. रा, ख, व अ रा. फ-ण्वाक्यं स०॥ २. म-न्पाः सवे ॥ ३. रा.
फ-°प्यं स्वमिदं श्रोतुमहेसि । म-चिक्ञातं तमेवं श्रोतु महसि । ४. रा. फ म-
त्वय्यकारणसंत्चे संतप्तहटदया वय ॥ ५. रा- फ म-शोकं मिध्याश्रमञुपागतं ।
६. रारफ म-रक्षसेन दुरात्मना ॥ ७. रा. फ़ म-रशचुहषप्रदायिनी । ८. रा-
फ-समुपपद्यतां । म-न्परभ्यतां ॥ ९ रा फम-ते सीता । १०. रा-फम-
तरिपुः॥ १९१. फमभ-ते॥ १२. गं, ल, तल. च अ फ-साद्ु संतु । प्र-
साध्वसौ यातु । १३ रा- फ म-~-सहास्साभिनेरोत्तमः । १४. प्र भ-प्रणाश्ाय ।
भ-शासनाय । १५. रा पः म-निङुभिरं महाबाहो निर्हतं रावणात्मज ॥ १६. रा-
फ्म भ-सुविभक्तेरविष्छिन्ेर । १.७. अ-वीर्येण। १८. स~ फ म-गगाश्च हयोत्तमाः ॥
१९. रा फ म-चास्य धीमतः पुण्यकमेणः । २०.फ-अतः परं ६६-तमसर्ग॑स्
१५-शछाकान्तः पाठस्तरुटितः । २१. भ-ण्साभिप्र° । २२. भ-०्सान्तर्हित० ॥
यु2-क्षण्डम्र् । ३९ । ५९ । ९५९
इत्य् एवं वि-हितसः तस्य वधस् तेन महाऽऽत्मनां । [१६ब्
४] त्वरस्व तद्-वधाय लं व्त्रस्येव पुरदरः) १६)
वधस्यन्द्र-जितो राम हेतुर् भवितुम् अंस ।
५] हते तस्मिन् हतं मन्ये' रावणं ॒राक्षसाऽधिपम् ॥१७।१६उ
विभीषण-वचः श्रत्वा रामो लक्ष्मणम् अत्रवीत् |
१६] जानामि तस्य रौद्रस्य मायां चेव पराऽऽक्रमम् ॥१८।। [१७
स॒ हि त्रह्माऽघ्-विच् छ्रो विहायसि गतो रणे |
१७] करोत्य' अ-संज्ञान् संग्रामे देवाच् अपि सवासवान् ॥१९॥ [१८
तस्याऽन्तरिक्े चरतः स-रथस्य महाऽऽत्मनः ।
१८] न गतिर लक्षितं शस्या शयस्येवाऽभ्र-संश्षवेः । २०। [१९
तं माया-शत-सम्प्राऽभ््॑' महा-वीय-पराऽऽक्रमम् । [२०य्
१९] जहि बाणैर् इतो" गत्वा" बूट-योधिनम् आ-हवे“ ॥२१। [२२
यद् ऋक्षराजस्य बलं तेन सर्वेण संवृतः,
२०] राज्ञा जाम्ब-चता साधम् अंग-देन हन्-मता ॥२२। [२१
गच्छ तवं राश्वसेन्द्रस्य तनू-जं जहि रक्ष्मण।
२१] जेतारं वजर-ईस्तस्य संयुगेषु दुरासदम् ॥२३॥ [“.
अयं च सचिवः साधं महाऽऽत्मा राचणाऽनुजः
२२] अभिज्ञ तस्य देशस्य पृरष्ठ-तोऽनु-गमिष्यति ॥२४।।(२३
स॒ रामस्य वचः धत्वा रक्ष्मणः परवीरहा
२३] जग्राह कामुकं शरष्ठम् अत्युद्धार-सहं महत् ।॥।२५।। [२४
स॒सं-नद्धः शरी सङ्गो कवची हेम-जाल-ृत् |
१. रा- म-तस्य विहितो वधापायो दुरात्मनः । २. र।र-त्वर तस्य व० ।
३. थ रा. भ-मयस्येव ¦ ४. म-नासि ॥ ५. रा--षिद्धि । ६. र{--ससुहजनं ॥
७. रा. म-एतां दुर्मनः । म~-सत्यपरक्रमं ॥ ८. म-दिव्याख्वित्तात ।
९. रा. ल. लम्ब अप्र म-ङ्यद् । १०. रा. म-समागतानच् ॥ ९९. म-परत्प |
१२. प्र रा. भ-वेदितुं । १३. रा,ल,ल वब अ-श्ञ्रसक्षये ॥ १४७. म-
अत आरभ्य २१-शश्छोकस्य तृतीयपादं यावन्नासि । १५. रा. भ~ ग्यागमसं० ।
१६. रा- भ-ण्येमरिन्दमं । १७. रा-इदं । १८. रा, ल, ल. ब अ-
ग्वा श्ूखुयो° । रा म~कम कुरु सत्यपराक्रम ॥ १९. रा. ल, लब अप्र
अपरः । रा म-जय त्वा ॥ २०. रा, ल, ल बव अ-अन्यद्धार० । रा म-भीम
भीमपराक्रमः । भ-महद्धार० ५ २९१. रा,-ण्ख्वृत् । अ प्र-ग्रष्टत् ।
रा. म-र्छवान् । भ-°रुष्टक ।
२५४ वास्मोकोय-रामायणम् ।
२४] राम-पादाव्ः उप-स्परश्य दृष्टः सौमित्रिर् अव्रवीत् ॥२६॥ [२५ `
अद्य सत्कायकोत्सृष्टाः शरा निर्-मिच ` रावणिम् ।
२५] लंकाम् असि-पतिष्यन्ति हसाः पुष्करिणीम् इव ॥२७। [२६
अद्य धक्ष्यन्ति भिच्वा ते मम.बाणा धनुर्-च्युताः
२६] शरीरं तस्य रौद्रस्य. तभ-राशिम्' इवाऽनलः ॥२८।) [२७
इत्य् एवम् उदका वचनं रक्ष्मणो भ्रातुर् अग्रतः ।
२७] जिघां रावणि क्रद्धः प्रणस्य त्वरितं ययौ ।॥२९।) [२८
सं रामम् अभि-वाद्याऽथ कृत्वा चाऽभमि-प्रदक्षिणम् ।
४] नि-कुम्मिलाम् अभिययौ. हन्तुं रावणिम् आ-हवे ॥२०। [२९
वि-भीषणेन सहितो राज-पुत्रः प्रताप-चान् |
४] कुत-स्वस्त्ययनो रात्रा सज-कंुक-मागणः' ।३११ [३०
वानराणां सहसस् त॒ बहुभिर् हनु-मान् बतः ।“
२८] वि-भीषणस् च सामात्यो राम-भ्रातरम् अन्व्-अयात् ॥२२. ॥ [३१
महा-कपि-बलोषे्च् च समं सर्वैः समन्त-तः।
- १] ऋक्ष-राज-वलं तदू-वद्'' अगच्छन् मेध-निस्वनम्' ॥२२॥ [३२
स गता दूरम् अध्वानं सौमित्रिर् मित्रनन्दनः
२९] राक्षसेन्द्र-वरं दूराद् अपर्यद् व्यृह-संस्थितम् ॥३४। [३२
सम्प्राऽऽप्य स धनुष्पाणिं माया-शत-विश्चारदम्' ।
1] तस्थो ब्रह्माऽस-विद् धी-मान् रक्ष्मणः शुभलक्षणः ॥३५।। [३५
विमरु-विघन-मास्करःप्रमावो |
-ऽष्वज-गहनं गहनं महा-रथेश् च ।
१.रा.ख.छखख ब अ प्र-न्दाम्बुज स्षश्य म~-ण्दसुपर०। भ-दौ च संस्पृद्य।
२. राः म-रघवं ॥ ३. म-संभिद्य ! ४. रा, ल, लन ब अ प्र-रोकान् । ५. रा,
अ-ण्णीर ॥ दै. रा म~-कक्षरा० । भतस ० ॥ ७. रा. म-युद्धे लक्ष्मणो निजं-
गाम ह॥ ८. रा म-ञरतर सोभि० \ ९. रा. म-ग्खयामागदय ॥ १०..म-
लक्ष्मणो नियेयो तदा । ११. र(.-नास्ति ॥ १२. रा.-तः । म-सह । १२३. अत
परमधिकः पाठः--म भ-हनूमेत समारुह्य गसत्मन्तं यथा हरिः । प्रययौ
क््मणः श्रीमान् वानरः परिवारितः ॥ ९४. रा.म-°रौघस्तु कम्पन्निव पव॑तान्।
भ-महान् कपिबरोघस्तु समसपैत सवैतः । १५. मर भ-चव गच्छन्तं मे०° । रा, म-
चेव. महाञ्चमिव नादयन् ॥ १६. भ-मिन्रवधेनः । १७. ल, ल. बव अपभ-
च्यूहमास्थितं ॥ १८. रा भ-°णिर । रा म-महाबाहुर । १९. प्र-°तमरिंदमं । रा
म-बरख्योगं महावर । भ-तमायान्तमरिंदमं ॥ २०. म-०रविविघचार् भास्करं ।
युद्ध-कण्डम् । ६४ । ८ । २५५
प्रतिमय-करम् अ-प्रमेयवेगं
प] स्तिमितम् इव द्विषतां बलं ॒विवेशच ।३६॥ [३५
इत्या रामायणे युद्धकाण्डे" लक्ष्मण-प्रयाण-" नाम
त्रिषष्टितम सगै ॥ ६३ ॥
[ वै-६५ ]= [ चतुःषष्टितमः सर्गः ]= [ द्ा-८६ ]
अथ तत्र॒ महाबाहुं लक्ष्मणं रावणाऽनुजः
१] परेषाम् अ-हितं वाक्यम् अथं-साधनस् अत्रवीत् ॥ १॥ [ १
अस्याऽनीकस्य महतो मेदं तं इरे लक्ष्मण ।
२] राक्षसेन्द्र-सुतो ह्य अस्मिन् भिन्ने दर्यो भविष्यति ॥ २॥ [ ३
तँ तम् इन्द्राऽशनि-प्रख्येः- शत-शोऽव-किरम् छरः
३] अमि-द्रवाऽऽशयु यावत् तु कमं नाऽस्य सम्-आप्यते ।। ३॥ [ ४
जहि पापं दुर-आत्मानं माया-बन्तम् अ-धामिकम् ।
प] रावणिं क्रूरकर्माण सवे-लोक-भयाऽऽवहम् 1 ४५ [ ५
विभीषण-वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः परवीरहा" |
४] राक्षसेषु महा-भीमं शर-वषमू् अपातयत्" ॥ ५॥ [ ६
ऋक्षाः शाखा-गरगाक् चेव वृक्षशेरचिराऽऽयुधाः"
५] अभ्य्-अधावन्त स-हृशस् तद्-अनीकम् अव-स्थितम् ॥६'।॥ ७
७ भ, १७
परे चाऽपि" शितैः शूरैर असिभिः पसः" शरः
६] उद्-यतेस् त्वरिता जग्धः कपीन् अभि-जिधांसवः ॥ ७।। | ८
स॒सम्प्र-हारस् तुलो बभूव कपि-रक्षसाम्।
७] शब्देरः आनादयल् छंकां जर्द-प्रतिम-स्रनेः ॥ ८॥ [ ९
१ प्रव भ-रुकाक!ण्डे म-युद्धपवेणि । २ भ-ण्णोपयन ॥२३ रा.
म-त समवस्थाप्य । ४. रा. म-स्वथण० ॥ ‰ ङ, ठख> कब अ-भद्त।
प्र-भेदन । £ रा. म-अत्र ॥ ७, रारशीघ्रमयाङ० । म-सीघ्रमिन्दा
८ रा. म-अतिक्रमामहे यज्ञ तस्य कमौऽसमाष्वये ॥ ९, भ-ण्विन । १०. म-
नास्ति ॥ १२. रा. म-सम्पहृष्ट सलक्ष्मण । १२. रा. म~ववषे स ॥१३. रा, ल,
ल. ब अ प-श्लेरुतरा० । १४ र[--बिभिस्सव, । १५ म~त नारभ्य
<-मश्छोक यावन्नास्ति ॥ १६ रा.-त्वपि । भ-वापि । १७ व प्र म-श्लेसथा ।
१८ रा+ल, ल- ब अप्र भ-एव जि० ॥ १९. रा--कब्देन ना०। २०. रा--र्स्वन ॥
२५६ वारमोकीय-रामायणम् ।
धय्वीदिन्े
अस्त्रे च विविधाऽऽकारः शत-शाखें्च च पाद-पेः
८] प्टिसेः पवेताऽरेश् च घोरम्' आ-काश्चम् आ-वभौ ।॥ ९ [१०
राक्षसा वानरेन्द्रे त॒ निक्ृत्ताऽऽननबाहवः
९] नि-पातयन्तः शख्ाणि चक्रः ' स्व-समम् आ-हवम् ।१०। [११
के-चिद् वृक्षैः, स-विटपैर बलवन्तो वनौकसः
०| अभि-जग्ुस् ततो दृः सम्-अरे राक्षसषभान् ॥११।। [१२
ऋक्ष-वानर-यख्येश च महा-फायेर् महा-बलेः |
११] रक्षसां वध्यमानानां महद् भयम् अजायत ।।१२। [१३
स्वम् अनीकं वि-पर्नं तुः दष्ट शत्रभिर् अदितम् |
१२] उत्-तस्थाव् इन्द्र-जिच् छौघम् अ-समाप्येव कमं तत् ॥१२।।[१४
ततः कमेण्य् अ-निष्रें्े मन्यु-शस्यम् सथुद्-वहन् ।
१२ परित्रातु बरं दीनम् अभि-चक्राम रावणिः ॥१५। |>
बृक्षाऽन्धकारान् निष्-पत्यः पूव-सज्ञं महा-बः ।
१५] आरुरोह रथं दिव्यं वाजिभिर मेष-सनिमेः ॥१५॥ [१५
स॒ भीम-कायुक-धरः कालाऽञ्जनचयोपमः
१५] रक्ताऽऽस्यनयनः" द्धो बभौ मृत्युर् इवाऽपरः ॥१६। [१६
दृष्ट्व च रथ-स्थं तम् अभ्य्-जधावत तद् बलम् ।
१६] वानराणां सु-भीमानां युद्धाय रिपुम् आहवे ।१७।। [१७
४] श्रनदुद्रवे सा ध्वजिनी यत्र धन्वी स लक्ष्मणः [२
तस्मिन् क्षणे तु हनु-मान् प्रगृह्य" सुदुरासदम्" ।
१७] धरणी-धर-संका्चं महा-वरकषं महा-वलः ॥१८॥ [१८
राक्षसानाम् अनीकानि कालाग्निर इव निर्-ददन्। [१९य्
१.रा.ख.ख्-व अ प्र-णशश्चेव । २. भ-उयतेः। २. म~-'्वोरंः इत्यादिः ष्टाः"
इचयन्तः पाटो नासि ॥ ४. रा. भ- °रेन्देषु विजता ० । ५. प-चुक्कुख्यः खमतोरणान् ।
रा. भ-चक्रुः सुमहतो णान् ॥ ६. रा. भ-दृक्षेश्च सक्केर् । ७. रा.-०जग्मुश्च
जग्धुश्च ॥ ८. रा-अ-विषण्णं च । म-विव्ण तु ॥ ९. ल.-सव शस्यं स ।
म-शन्रं शरस्पमिवोद्धरन् ॥ १०. राऽल. ल, ब आअ-कश्षां०। १९.रा. म-निष्कम्य।
१२. र₹{> म-स वीयैवान् ॥ ९३. रा -ण्करवः ¦ १४. म~रक्तंजनचयः ॥
९५. रार म भ-नस्ि । शद. रा. म भकारे! १७. रा, ल, ल, ब अप्र
भर्रोह दु° । १९८. रा+-परक्रमं ॥ १९. रा म~-रक्षसां तान्यनी० ।
१८] चचार' बहु-धाः मागन् राक्षसेषु महा-षलः ॥१९॥ [}
र्वाणं कदनं द्ष्र हन्-मन्तं कपिं तदा|
१९] परि-वत्रः सहस्राणि राक्षसानां समन्त-तः ॥२०॥ [२०
२०प् ] शित-शूल-धराः शर असिभिश्च चाऽसि-पाणयः ।
प] शक्तिभिः जक्ति-दस्ताश च पष्टिसेः' पदिि्ाऽऽयुधाः ॥ २१ [२१
परि-षेश्च च गदाभिश्च च चक्रश च श्ुभ-दशेनः।
२१] शछत-श्रश च शत-घीभिर् आयस चाऽपि अद्रेः ॥२२। [२२
२०३] घोरः परह्यभिस तीश्ष्णेर भिण्डि-पार्श च राक्षसाः
अभि-जष्नुःः समा-साद्य सम्-अन्तात् पवेतोत्तमम् ॥२२।। [२३
२३] तेषाम् अपि च स-करद्श् चकार कदनं कषिः। [२४
उद्-यम्य चेव व्रक्षश च शिखा चेव सु-दार्णाः' ॥*२४।।[
२४] जघान पञ्च सप्ताऽ्थ दक्च चाष्टौ. तथेव च।
विंशतिं चेकर्विंश्च च दण्ड-हस्त॒इवाऽन्त-कः ॥२५.।।[.
२५] तम् अपरयत् कपि-श्रष्टम् अचलोपमम् इन्द्र-जित् ।
घूदयन्तम् अमित्र-घ्नं सम्-भरे मारुताऽऽस्मजम् ॥२६।। [२५
२६] स सारथिम् उवावेदम् अभियाहि महया-कपिम् ।
क्षयम् एष हि नः इयाद् राक्षसानाम् उपेक्षितः ।२७। [२६
भमाना ८८
१. रा. प-चचर ) मम-चरकर । २. र{१ल.+ल्लनब अ प्र-वसुधा । रा-
म-महतो । २. य. म-महाकपिः ॥ 9. रा- म-विध्वंसयस्तुतरसा राश्चसानर् मारुता-
ऽऽत्मजः । ५. भ~ ततस्ततः ॥ ६. अ-०्सिद् चापि सुद्धरः । रा. म~रखेः शक्तिभिश्वापि
मुद्रः । ७. रा, फ म-°सेः पटिश्च० । ८. अ-नास्ि ॥ ९. र।> म-भुङ्डीभिश्च-
केश्चकरथेरपि । १०. अतः परमधिकः पाठः--म-परङ्वधेधनु भिश्च गदाभिर्माि-
शेरपि ॥ १९१. अतः परमधिकः पाठ-रा, ल, ल. च अ चरा. म-सालेरदानि-
कल्पै ताटेर्चज्र समैस्तथा । नखेरदन्तेश्च वीराणां संयुगे जयमिच्छताम् ॥
९२.रा, ल, लव अप्र म-ग्जग्सुः ॥ १९३. प्र भ-क्तिखाखण्डांर्च दारुणान् ।
१४. रा. म-नास्ि ॥ १५. भ-्रिशतं चेव । १६ रा. म~-नासि । अतः परमधिकं
पाठः-भ-वृ्तघाताभि घातश्च घातयन् पवनात्मजः । रथन्वभंज तरसा
गजेन्दराश्चाप्यपातयत् ॥ पदातिहयसाहसखान् ममद् प्रममाथ च । मुषि
भिर्निंहताः केचित्तलेश्चाभिहतास्तथा ॥ तरुवेगाभिपत्तिता राक्तसाश्च
समन्ततः। तदनीकं मह्यहं गजश्वरथसङुरम् ॥ रत्तखेन्द्रात्मजवलमभेदं
कर्मसिद्धये । तद्धिदयं महावेगो हनूमान् खदविक्रमः । प्रविद्य होमभूमि
. तु व्यध्वंसयत वीयवान् ॥ १७. रा> म-अनिरत्मजम् ॥ १८. भ-अनुयाहि ४
९५८ वास्मोकोय~रामायणप् ।
२७] इत्य् उक्त; सारथिस तेनः प्र-ययौ' यत्र मारुतिः" |
वहन् परम-दुधंषे स्थितम् इन्द्र-जितं रथे ॥२८॥ [२७
२८] सोऽभि-पत्य कपिं खद्-शूल-प्राऽऽस-परशधधान् ।
अपातयत् सु-दुधषा रावणिः कपि-मूधेनि ॥२९॥ [२८
२९] तानि शख्ाणि बोराणि परि-गृह्य स मारुतिः)
रोषेण महताऽऽयिषटो वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥२०॥ [२९
३०] युध्यस्व यदिः शुरीऽस्ति रावणाऽऽत्मज दुर-मते ।
वायु-पत्र समा-षा्य न जीवन् प्रतियास्यसि ।॥२३१॥ [३०
३१] बाहुभ्यां प्रतियुध्यस्व यदि मे इन्द्रम आ-गतः।
न“ मां सहसि" दुर.बुद्रे ततस सं रक्षसां वर ॥३२।३१
३२] हनू-मन्तं जिघांसन्तं समुद्यत-शराऽऽसनम् !
३२३] रावणाऽऽत्मजम् आऽचष्ट॒रक्ष्मणाय ` वि-मीषणः ॥३२। [३२
यस तु“ वासवनिर्जेता रावणस्याऽऽत्म-सभवः ¦
३४] स॒ एष रथम् आ-स्थाय हन्-मन्त जिघांसति ॥३४।। [३३
तम् अप्रतिम-सस्थानं ररर देह-विदारणेः
३५] जीविताऽन्त-करेर घोरः सौमित्रे जहि रावणिम् ।॥३५।।[३४
इत्य एवम् उक्तस तु वि-भौषणेन
॥ रा्माऽनुजः शत्रू-विभीषणेन
ददश्चं तं पवत-सन्निकाश्च |
५ रथे स्थितं भीम-रवं ˆ नदन्तम् ॥२६॥ [३५
इत्यार्षे रामायणे युद्ध -काण्ड ˆ बलि-विध्व सन " नाम चतुःषष्टितमः सगः ॥६४॥
१. प्र-तेन वीरेण । २. रा. म-रथेनाभिययौ कपिं ॥ ३. भ -वर्ज--रणे ॥ ४. प्र
रा. म भ-सोभ्युपेदय ॥ ५. प्र भ-चस्त्राणि । ६. भ-परमाविष्टो । ७. रा.म-अत
आरभ्य ३ र-शश्छोकं यावन्ञासि ॥ ८. अ-युधि ॥ ९ अ भ-सम्पयु° । १०. भ-वेगं
सहस्व ॥ ११. अतः परमधिकः पाठः-भ-इत्युक्त्वा हनूमान्छुदो योधयामास
वेगितः । अश्वकरधवेः शाेरन्ये विविधैर्रुमेः ॥ अपरात्तनेव तान् वृन्तान्
दारः चातसहसखहाः । कोधादङृन्त चैकैक तं च विव्याध रावणिः ॥ १२. अत
परमधिकः पारः-म म-आन्तेपोद्धतसवागं श्रकुरीङखिलाननम् ॥ १३. रा.म-
योऽसौ । भयः स ॥ ९४. रा. म-तमप्रतिमकमांणं शितेः शजजुविनादशनैः। सौमित्रे वारयन्
शत्रुमभिवषे शरोत्तमैः ॥ १५. रा. म-तदा महात्मा । १६. प्र-०्जः सोऽथ वि° । र
म-वि भीषणेनारिविमीषणेन । भ-°जः सोऽरिवि ° \ १.७. ल, ल^ब प्र-मीमवरं । म
भ-भीमबरं ॥ १८. ब प्र भ-रुंकाकाडे। १६. रा. -इन्दजिदशेनं । भ-दन्दजिद्रधो ॥
[ वं-६६ = [ पञ्चषष्टितमः सगः ] =[ दा-८७ ]
एवम्' उक्त्वा तु सौमित्रिं त्वरमाणो विभीषणः
] उपाऽऽ्ययौ धनुष्-पाणिर् लक्ष्मणं रावणाऽनुजः ॥ १।{ १
अ-विदरं ततो गत्वा प्रविश्य च महद् वरम् ।
२] दक्षंयामास्त तत् कमं लक्ष्मणाय वि-भीषणः॥ २॥[ र
नीलजीमूतसंकाशं न्यग्रोध-वरम् आ-धितम् ।
३] तेजस्वी रावण-भ्राता खक्ष्मणाय न्य्-अवेदयत् ॥ ३॥ | ३
इहोप-हारं भूतानां वरु-वान् रावणाऽऽत्मजः ।
४] उप-हूत्य ततः पथात् संग्रामम् अभि-षतते ||" ४। [ ४
अद्यः सर्व-भूतानां कामगेन रथेन च॑ ।
५] नि-हन्ति सम्-अरे शत्रू बध्ाति च शरोत्तमः ॥ ५॥[ ५
तम् अ-प्रविष्न्यग्रोधम्र् इम तं रावणाऽऽत्मजम् । |
द] वि-ष्व॑सय शरस् तीक्ष्णः स-रथं साऽशसारथिम् ।॥ &॥ | &
तथेत्य उक्त्वा महा-तेजाः सुमित्राऽऽनन्दवघनः
७] बभूवाऽव-स्थितस् तत्र चित्रं विस्फारयन् धडु; ॥ ७॥ [ ७
स रथेनाऽभि-वर्णेन- बल-वान् रावणाऽऽत्मजः ।
८] इन्द्र-जित् कवची धन्वी" स-ष्वजः प्रत्य्-अदृश्यत ॥८ ॥ [ ८
रक्ष्मणस् तम् उवाचेदं रावणि युद्ध-दुमदम् ।
९] तिष्ठ" राक्षस दुर-बुद्ध रणे युद्धं प्रयच्छ मे॥ ९।॥( ९
एवम् उक्तो महा-तेजा मनस्वी रावणाऽऽ्मजः |
१. रा. मस एवमुक्ता । २. व म-नास्ति॥२.अप्रय्- मम-ग्यद्रारम् ॥
&. प्र-नास्ि। ५. म-नास्ि॥ ६. रा-ततो भवति राक्षषः। ७. र्, ल, ल.
अ प्र-शन्ुभाति च सुरोत्तमान् ॥ ८. म~-अमित्रं । ९. प्र-नास्ि ॥ १०. रार म-
रथेनादिव्यव० । १९१. या. म-खङ्गी । १२. अतः परमधिकः पारः-रा, ल, ल
ब अ च म-विभीषणवचः श्रुत्वा सौमित्निपवनात्मजौ । भ्रां जहषेतुस्तत्
दृष्टा तं रिषुमाहवे ॥ अत्रांतरे च हजुमान्वीरं लक्ष्मसमन्रवीत् । रथस्थोऽयं
तवारातिः पदस्थस्त्वं च लक्ष्मण ॥ नेतदुक्क सम युद्ध मम पृष्ठ त्वमार्ह ।
इति श्रुत्वा वचस्तस्य तथां चक्रे स लदमणः ॥ महापवेतसंक्रारामसवण-
समप्रभम् । समास्थाय महातेजा वर कृत्वा तुप्रष्ठतः॥ १२३.रया म-उकाचाथ)
१४. रा{--रघुनंदनः । म-समित्तिजयः । १५. राः म-स्वामाह्वयेहं समरे सौम्य ॥
१६. राः म-महाराजः समः ।
ज 1 णवि
वाल्मौकोय-रामायणम् 1
परुषं पाक्यं ॒तत्र॒ दृष्ट्रा वि-भोषणम् ।॥१०।।[१०
तः (१ता) सं-वद्धः साक्षाद् भ्राता पितुर् मम |
ह्यसि पुत्राय पित्व्यो मम राक्षस ॥११।।११
त्वं न सायुज्यं न जातिस् तव दुर्-मते |
नं च सोदयं न धर्मो धम-दृषक ।।१२।) [१२
त्वम् असि दुर् बुद्धं निन्दनीयोऽसि साधुभिः
जाति समुत्-सृज्य प्र-भूत्यतम् आ-स्थितः' ॥१२। [१२
थिल्या बुद्धया लं वेत्सि महद् अन्तरम् ।
[-जन-संवासः क च नीच (१ चः) पराऽऽश्रयः॥१४। (१४
वा पर-जनः स्व-जनो वाऽपि निरे-गुणः
[‡; स्व-जनः श्रेयान् यः परः पर एव सः ॥ १५ [१५
श॒ता चेय यारक्षी ते निज्ला-चर्।
[ खया श्क्यं १ क्या) प्रति-ष्ा न सुखानि च ॥ १६।। [१९
र-वासितो ंकां दिद्क्षसि वि-शीयं ताम् ।
पुरूषः कान्तां शरस्यांऽक-गतम् इव ॥१७॥ [`
परुषाण्य" रक्तः" पित्रा मम निश-चर ।
प्र-्रयाद् वाऽपि तथेव परिसान्त्वितः ॥१८॥ [>
-णयाद् वाऽपि गुरुर वदति विप्रियम् ।
पुनस तं" स काट्यत्य्" अ-विचारयन् ॥१९॥ (५
जिता वाक्यं परुषं रावणाऽनुजः [
पेतृव्यः पुत्रेण प्रत्य-उवाच वि-मीषणः ॥२०।। [२०
इव मच्-छीलं किं त्वम् एवं ्रवीषि माम् |
परमधिकः पाटः--रा.-छलाद्वापि वलद्वापि यत्छुयाद्रघु
बसुषपपद्यत न्यास्यमस्साख इमत ॥| अबास्यचच मया चन्न
भियम् \ कं कतं शट यच्छिद् प्रहरस्यात्मजे मयि॥ न जा
न भावत्वं न बन्धुता । रत्तितं नेव शुरत्व क्रोवत्व प्रकटी
म-दक्ष्यसि पुत्रस्य ॥ ३. रा. म-सीहार्द ॥ ४. रा+ख्ऽखन्ब
नीयश्च । ५. ल्, ल- व रा- म-भागतः । भ-आभ्ितः ॥ ६. म-
--समाश्रयः ॥ ८. ज-न्नोऽपि च धर. पर-वा । १०. म-
ब-~कामीव । १२. रा. मनासि ॥ १२. रा, खुरख्-बञम्-तु
९७. रा--अत भारभ्य २१-शश्टोकस्य तृतीयपादं य वन्नासि
युद्धकाण्डम् । ६५ । २० । रप
२२] राक्षसाऽधिपतेः पुत्र परुषं त्यक्त-गौरवम् ॥२१॥ [२१
अ-युक्तस्पंः वचनं पौरस्त्य-कल-पांसन ।
२३] अ-धर्मेण हत-ज्ञानों न वेस्ि त्वं गुणाऽगुणान् ॥२२। [
कुले यद्य-अपि जातोऽहं रक्षसां क्रूरकर्मणाम् ।
२४] गुणो यः प्रथमो नणां तन् मे शीरम् अ-राक्षसम् ॥२३॥ [२२
सं-त्यक्तोः दारुणेनाऽद' राज्ञा वे" कर-कमणाः |
२५] प्रत्रा विषय-शरेन कथं रंस्ये दुर्-आ्मना ॥२४।॥ [२
हरणं च परस्वानां परदाराऽभिमषणम् ।
२६] सु-हृदाम् अभि-शंका च त्रयो दोषाः ` क्षयाऽऽवहाः ॥२५।। [२६
महर्षीणां भय षोरं सवेदेषु च विग्रहः |
२७] अभि-मानश्च" च सूपं च छ रेश्यं प्रति-दरुता ॥२६॥ [२७
एते दोषास॒ तव पितुर जीवितेश्यनाश्काः।
२८] गुणान् प्राऽच्छादयंस् तस्य पव॑तान् इव तोयदाः ।*२७।॥[२८
एतेर्“ दोषैः परित्यक्तो मयां भ्राता पिता तच।
] न चमे स्य-पुरी.रुंकानचयसंनच ते पिता ॥२८॥ [२९
अभि-मानी च रपरज्ञ् च दुर-विनीतश् च राक्षसः (ए स) |
] वं" कालपा्च-बद्धश च बरहि मा” यद् यद् इच्छसि" ॥२९।। [३०
`] अच्-इ व्य्-असनं प्राऽऽप्रः किम्-इव तं न वक्ष्यसि ।
१. म-नास्ति ॥ २. भनक्त परूषं वक्यं । २. ल.-श्ने! `
४. रा. महत ॥ ५. रा--नास्ति ४५ ६ मभ-नरमे | ७. प्रभ-
राज्येन ! रा म~न रज्ये । ८. रा. म~पापक० ¦ ९. रार-श्राता विवाखते
म-श्राता हि हन्यते । १०. अतः परमधिकरः पाटः--रा. म-परोऽपि हितकृद्रन्धु
्न्धुरप्यहितः परः। अहितो देहजो व्याधिहतमारण्यमौषधम् ।॥। २९. रा.
मदनं। १२.रा,+ ख, ख~ च अ-सुह्टक्जिवासनं चव श्रियो देन्याः ॥ १३. रा. खव
प्र-महाघोरः ¦ रा म-तव्धो घोरः। १४. रा- म भ-कोधश्चेवाभिमानश्च चेरस्वं । भ-
०मनश्च कोपश्च वेरत्व ॥ १५ रा.म-एतेदोषिमेम आतर्जोवितेश्वयेनाशनेः। १६. रा, ख,
ख. ब अचत्र-नास्ि । म~गुणाः प्रच्छादिताः सें प्वतास्तोयदैरिव । १.७. भ-एभिर् ।
१८. साः-नेयमासते पुरी ¦ म~नेवमसि पुरी । भ-नेयमस्ति पुरी ॥ ९९. रा, ल, ल.
बव अप्र भअ-बद्धस्स्वं कारुपाशेन ) म-गपालेदध० । २०. साल. ल.च अ प्र
स्वं यदि जीवसि । भ-पुन्न यदिच्छसि ॥ २९१. रा. ख, खर व अ प्र-्राप्च किमेवं )
२२. अतः परमधिकः पाठः--या, ल, ल. व अ प्र-गृह्यतामुयमो वाक्येने च
राक्तो ऽभिधास्यति ।
३६२ वार्मीकोय-रामायणमर् ।
वेष्टु न त्या शक्यो न्यग्रोधो राक्षसाऽधम ।३०। [३१
३१] धर्षयित्वा च काङत्स्थं न श्क्यं जीवितुं त्वया |
युध्यस्व नरवीरेण लक्ष्मणेन रणे सह ॥३१। [३२प्
३२]न तं प्रवेकष्यसे रकां ङती न्यग्रोधम् एवच ।
४] हतस् खं कालपाशेन गमिष्यसि यमक्षयम् 1 ३२।[३२द
नि-दशंयस्वाऽऽत्म-वटं समुद्-यतः
कुर्व स्वाऽऽयुधसायक-क्षयम् ।
न लक्ष्मणस्याऽति-रितेः शरः क्षतस्
३३। त्वम् अच्च जीवन् स-गणो गमिष्यसि ।३३। [३३
दत्य रामायणे युद्ध-काण्ड ` इन्द्र जिद्-विभीषण-वाक्यं
नाम पञ्चषष्टितमः स्मः ४५ ६५ ॥
[ वं-६७ = [ षटुषष्टितमः सगः ] = दाप्य]
विभीषण-वचः श्रुत्वा रावणिः कोध-मूच्छितः।
१] अव्रवीत् परुषं वाक्यं वेगेनाऽभि-ससारं च ॥ १.।[ १
उद्यताऽप्युधनिचिशे रथे वै सम्-अलकृते ।
२] कालाऽश्व-युक्तं महति स्थितः कालाऽन्तकोपमः ॥ २। [ २
महा-गप्रमाणम् उद्-यम्य विपुलं वेग-वद् द्टम् |
३] धनुर् भीम-बलो भीमं शरांश चाऽऽशौविषोपमान् ।॥ ३॥ [ ३
स॒ सम्प्रक््य महाबाहुर् नीराऽञ्जनचयोपमः [२
४] रथ-स्थोऽलं-कुतः भरी-मान् रावणस्याऽऽत्म-जो बली ॥ ४1 9
उवाच चेदं सं-रन्धः सौमित्रिं स-विभीषणम् |
ज ०८० ५०००७०००
१
१. राख. खर्ब अप भ-श्क्यं न्यय्मोधं ॥ २. म भ-नरदेवेन ॥
३. अ प्र-कार्घर्मंण । ७. म भ-नास्ति॥ ५. अ-ण्द्य तत । म भं-नचतं।
६. रा. म-°धसाधनन्ययं । ७. रार म भ-रणस्येवय हि बाणगोचरं । <. रा म
भ-सबलो ॥ .र९ प्रव म-ख्का० ॥ १०. अतः परमधिकः पाठः--सा--पागेव
विश्वविजयी न निषिद्धः पिता मम । यदा यदा च रल,नि भुषनेभ्योऽखि-
लान्यपि ॥ तद् त्वमपि रलानां भागभागभवः खयम् । निहत वालिन
दृषा सुम्रीवमभिषचितम् ॥ त्वया तद्राञ्यलुन्धेन दुरात्मन् समयुष्टितम् ।
इत्युक्ता परुष वाक्य स्मयन्हत्वथैसंयुतम् ॥ १९१ रा,ल, ल. ब अभ्र
° प्रासं समुद्यम्य ॥ १२. छु, क~ व-महाधन्वी । १३. रा. म-नास्ति ॥
तांस् च बानर-शादलान् -परयध्वं मम विक्रमम् ।५\ | [५
५] अच्च मत्कायुकोत्युषट शर-वष दुर-जासदग्
६ ] युक्तं वष॑म् इवाऽऽकाशे धारयिष्यथ संगरे 1६ ॥ [६
७उ] अद्य वो मामका वाणा मत्-काञ्चुकविनिःसृताः
गात्राणि विधमिष्यन्ति तूल-रारिम् इवाऽनलः ।॥७ । [७
८] तीक्ष्ण-सायक-निभिन्नान् भिण्डिपालाऽसिषदिसेः ।
९ ] अद्यैव वो नयिष्यामि सर्वान् एव यमक्षयम् ॥८ ॥ [८
६] क्षिपतः शर-जालानि तीकष्ण-दस्तस्य संयुगे ।
७पू | जीमूतस्येव नदतः कः स्थास्यति ममाऽ्ग्र-तः॥९ ॥ [९
९उ] तच् छ्त्वा रावणेर “ वाक्यं गवितंः रक्ष्मणस॒ तदा ।
अभीत-चद् इदं ` वाक्य करुद्ध राक्षसम् अत्रवीत् ॥१०। | १२
१०] न वाचा सु-गमः पारः कार्याणां राक्षसाऽधम ।
कार्याणां कमेणा पारं यो गच्छति स बुद्धि-मान् ॥११॥ [१३
११] स त्वम् अथस्य दीनाऽथं दु रबाऽऽपस्यः कस्य-चित्" ।
वाचा व्या-हूत्य जानीषे कृताऽर्थोऽस्मीऽति दुर-मते ॥१२। [१४
१२] अन्तधान-गतेनाऽदं "यत् त्वयाऽभि-हि (१६) तो रणे"
भास्कराऽन्तरितोः मागो नेव श्ूरनिषेवितः. ॥१३।। [१५
१२। तद् आहव-पथे त्व् अद्य स्थितोऽहं तव राक्षस ।
१४य् ] द्शेयस्वाऽच* यत् तेजो वाचा कं बहु" कत्थसे" ॥१४॥ [१६
१६२ | एवम् उक्तो धनुर् भीमं परि-गृह्य महा-वछः।
वि-ससजं शितान् बाणान् इन्द्र-जित् समिति-जयः ॥१५॥ [१७
१. रा, ल; ल. ब-दंदो । २. रा, ल, लव अ प्र-न्लाः। ३. राः
भ-वीक्षध्वं मे पराक्रमं ॥ ४. रा--सुदुःसहं । म-सुदारुणम् । ५. रा. म भ-
सेयुगे ॥ ६. म-कुद्धा हि । भ-अद्येव ॥ ७, भ-्ितश्चूला० । ८. रा, भ-अद्य वो
गमयि० , म-अद्य वेगन्नयि० ॥ ९. म-निक्षिप्य शर० । भ-खजतः शरवर्षाणि
क्षिप्रह० ॥ १०. भ-राक्षसेन्दस्य गितं । ११. रा--सुसंकरदधो राक्षस वाक्यमव्रवीव् ।
म-सुसक्रुद्धो राक्षसं तमथात्रवीत् । भ-सुसं्रदधो रावणि वाक्यमब्रवीत् ॥ १२. प्र
रारम- ग्म पारं ॥ १३. म-दुरावा० । १४. रल, लसव अपरा. भ-
केनचित् ॥ १५. राः म भ-°्नावां । १६. रा--०भिहतौ रणे । म-° निहितौ रणे ।
भ-स्वया छकितौ तदा । १७. रा. म भ-तस्कराचरितो । १८. रा, खु.ख.व अष
रा.-न शूरस्य नि० ॥ १९. रा. अ-यदि बाणपथं प्राप्य युध्यसे राक्षसोत्तम ।
२०. भ-दक्ष्यामः समरे वीय । २१. भ-त्वं विक ० ॥ २२. रा. म भ-परासृष्य ॥
२६४ वार्मोकोय-रामायणम् ।
१७] तेनोत्-यष्टाः बलवता शराः सपंविपोपमाः ।
सम्प्राऽऽप्य रक्ष्मणं पेतुः श्वस्नन्त इव पन्नगाः ।१६॥ | १८
१८ | श्षरेर अति-महा-वेगेरः बेग-वान् राक्षसोत्तमः
सौमित्रिम् इन्द्र-जिद् युद्धं विव्याध शुभलक्षणम् ॥१७।। [१९
१९] स" शरेर् अपविद्वाऽ्धोः रुधिरेण सम्-उक्षितिः" ।
चश्ुभे रक्ष्मणः श्री-मान् वि-धूम इव पावकः ॥१८॥ [२०
२०] इन्द्र-जिच्" चाऽऽत्मनः" कम॑ प्र-शक्षंसाऽथः राक्षसः“ |
विनद्य च महा-नादम् इदं वचनम् अव्रवीत् ।॥१९।। [२१
२१] अध मत्काश्रकोत्यृष्टाः शरास तीक्ष्णाः सु-पत्रिणः' ।
आ-दास्यन्ति शरीरात् ते जीवितं जीवित-च्छिद्ः ॥२०॥ [२२
२२] अद गोमायु-षघाश्च च ्येन-सधाश च रक्मण।
गृध्राश चाऽपि पतन्तु त्वां गताऽपु पतितं यवि ॥२१।। [२३
२३ क्षत्र-बन्धुः सु-दृष्टाऽऽ्त्माः रामः परम-दुमतिः
भक्तं भ्रातरम् अद्य लां द्रक्ष्यतीऽह मया हतम् ।२२।) [२५
२७] स-सायक-करो भूमौ सतृणः' स-श्राऽऽसनः" ।
कृत्तोत्तमाऽज्खः पतितः" स्वप्स्यसे त्वं मया हतः ॥२३॥ [२६
२५] इति ब्रुवाणं परुषं राक्षसं रावणाऽऽत्मजम् ।
साऽथ“ च हेतु-मद् वाक्यं रक्ष्मणः प्रत्य् -उवाच ह ।२४॥ [२७
२६ | अकृता कत्थसे कमं किम्-अथम् इह राक्षस |
कुरु तत् कमं येनाऽहं श्रद्-दध्यां तव॒ जल्पितम् ।२५॥ [२९
२७] अ-ब्रवाणस* तु कर्माणि यः“ करोति स पण्डितः
१. रा. फ-तदोत्० । २. रा. फ-०रास्तीक्ष्णा वि° ॥ ३. भ-°महाकायेर् ।
७. म-ग्रक्ष्मणं ॥ ५. म-स इारौचैश्च वि० । भ-शरौषेण स चि० । द. रा फ-च
भूषितः ॥ ७. रा फ म भ-°जिस्वात्मनः । ८. भ-सुखमीक्ष्याभियुज्य च ॥ ९. प्र
सुयंत्रिताः । १०. भ-पन्निणः शितधारासे शरा मत्काञ्युकच्युताः ॥ ११. रा फ
म भ-निहतं सय ॥ १२. रा. म भ-सदु० । १३. भन दरक्षयति॥ १४७. गाः फ
म-अपासकवचो । भ-विक्चस्त्रकवचो । १५. रा. फ़ म भ-ग्यपविद्धश ° । १६. रा
फ म म-म्यधथितः ॥ ९७. भ-भमर्षाद् । १८. रा. फ-देतुमहाक्यमन्वथं ।
म-हेतुमद्राक्यमव्य्थं । भ-हेतुमद्राहकं वाक्यं ॥ १९. रार फ म-तव कल्थितम् ।
भ-कंथितं स्वया ॥ २०. रा. फ-भनव्रुवन्परषं वाक्यं । म~-° णस्तु परुषं । भ-अनुक्त्वा
परुष वाक्यं । २९. रा. फ म भ-क्रंचिदप्यनधिश्िषन् ।
युद्ध-काण्डम् । ६९ । ३४ । २९५
अ-विकस्थ्य हनिष्यामि स्वाम् अद पुर्षाऽऽदकश् ।२६।[३०
२८ | इत्य् उक्त्वाऽमर-वाणानाम् एकम् आ-कृष्य पे धनुः |
चिक्षेपः नि-शितं वेगाल् लक्ष्मणो राक्षसोरसि ॥२७।[२१
२९] स॒ शरेण हतस् तेन राक्षसोः रवणाऽऽत्मजः ।
सु-प्रयुक्तंस्" तरिभिर बाणेः प्रति-विग्याध रक्ष्मणम् ॥२८॥ [२३
०] से बभूवः महा-भीमोः नर-राक्षस-सिंहयोः'
वि-मदंस् तलो घोरः परस्परवधेषिणोः ॥२९॥ [३४
३१] उभौ तौ बल-सम्पन्नाव् उभौ विक्रम-लारिनी |
प] उमाव अपि च वि-कान्ताव्" उम शख्राऽख्ल-वेदिनोः ॥३०.।[२५
३२ ]उमौ परमदुधर्षाच् उभौ परम-तेजसौ।
२] युयुधाते महा-वीयां प्रहा इव नभोगतो ॥३१। [३६
प | बलि-शक्राव्“ इवाऽऽयस्तौ. युधि दुष्प्रति-धषणो ।
३२३] युयुधाते महाऽऽत्मानौ व्याघ-केसरिणाव् इव ॥२३२॥ [३७
शितान् अव-यृजन्तौ हि मागणौषान् अव-स्थितौ ।
३३] नर-राक्षस-सिंहौ तो सम्प्रहृष्टाव् अयुध्यताम् ॥२३। [२८
सु-सम्प्रहृ्टौ नरराक्षसौ तदा [३९१
शराऽभिचण्डौ शित-शस्र-धारिणोः। [४०य्
१. रा, ल, ल- ब-शीघ्रमच । अ-श्चीघ्रमेव । २. रा ९ म्- वधिष्यामि ।
२. रा, ख, ख व अ प्र-ण्य क्षणदाचर । रा. फ म भ-स्वं पय पुरूषन्तक ।
४. अतः परमधिकः पाटः--रा. फ म भ-अल्ुवाणो दहत्य्चिस्तथा तपति
भास्करः । वायुश्चोन्मथते चृ्ान् न च किचिद्धिकत्थते ॥ ५. प्र-° बाणानामा-
कणास्पूरितं धनुः । रा. फ म-द्युक्त्वा पंचपवांणमाकरणात्पूरितं रं । भ-दत्युक्तवा
पंच नाराचन्कणपूरिताञ्कछितान् । ६. र(. फ-निचखान महावेग । म-निचखान
महावेगो । भ-निचखान महावेगांल् । ७. रा. फ म~-रावणार्मजे । ८. अतः परम-
धिकः पाठः-म भ-सुपत्रराजिता बाणा ज्वछिता इव पन्नगाः । नैतो-
रस्यभासन्त सवित् रद्मयो यथा ॥ ९. रा^ फ म-ररेणाह ° । भ-शरेराह० ।
१०. रा. फ म भ-सरोषो । १२. भ-सुपवभिस् ॥ १२. राः फ म-बभौ सुम० ।
१३. रा, ल, ल. व अ-हरिरा० । म-°सयोसतयोः । १४. म-भीमः । १५. ल.
म भ-°रजयेषिणोः ॥ १६. प्र-°न्तौ सव॑लाखाथकोविदौ । रा फ-°न्तौ सवै-
दस्त्रास्त्रकोविदौ । म-णन्तो सर्वक्ाख्विशारदौ । १७. र, ख, खुब अभ्र
अतः परं ६७-तमसगंस्याष्टमश्छोकस्य पूर्वाधं यावज्ञसि ॥ १८. क भ-दक्रदृत्रावि-
वापन्नौ ॥ १९. फ भ-बहून् ॥ २०. रा म-तौ । २१. रा. म-°स्त्रपाणी ।
३६६ वाल्मीकोय-रामायणम् ।
अभीऽऽकष्णम् अन्योऽन्यम् उमाव्* अव्षताम्ः = [४०द'
पि] शरौघ-वर्षेणः बलाहकौ यथा ॥२३४।॥ [३९द'
इत्याषे रामायणे युद्धकाण्ड आगक्षेप-युद्धं * नाम
षटषष्टितमः समः ॥ ६६ ॥
[ वं-६८ [= . [ सप्तषष्टितमः सः ] = दा-८& ]
ततः शरं दाश्षरथिः सं-धायाऽमित्र-कर्षणः |
१] ससजं राक्षसेन्द्राय करद्धः सथ इव श्वसन्" ॥ १॥ [ १
तस्य॒ ज्या-तल-निर्धोषम् अ-सहन् रावणाऽऽत्मजः ।
२] विव्ण-बदनो भूत्वा सथरद्-रेक्षत॒ रक्ष्मणम् ॥ २॥ [ २
तं विषण्ण-मुखं दृष्ट्रा राक्षसं रावणाऽऽत्मजम् ।
३] सौमित्रि युद्ध-संसक्तम् इत्य उवाच वि-भीषणः ॥ ३५ ३
इङ्धितान्य् अनु-परयामि यान्य् अस्मिन् रावणाऽऽर्मजे !
४] त्वरस्व नरशादूख मप्र एष निक्ञा-चरः॥ ४॥[ ४
ततः सं-धाय सौमित्रिः शरान् आक्ीविषोपमानः ।
५] मुमोच नि-शितांस् तस्म सर्पान् इव॒ महा-विषान् ।॥ ५॥ [ ५
शक्राऽशनि-सम-स्प्येर ` रक्ष्मणेनाऽऽहतः शरः ।
६] घुहृतेम् असवन् मूढः शक्र-जित्" धुभितेन्दरियः" ।॥ ६॥ [ ६
उपलभ्य अहूर्तेन सज्ञां प्रत्यागतेद्ियः।
७] ददर्शाऽ्व-स्थितं वीरम् आजौ" दशरथाऽऽत्मजम् ॥ ७॥ [ ७
सोऽभि-चक्राम सौमित्रिं रोष्-रक्ताऽन्त-रोचनः" |
८ | अन्रवीच् चैनम् आसाद्य पुनः स परुषं वचः॥ ८॥ [ ८
९ू | किं न स्मरसि तद् युद्धं प्रथमे मत् पराऽऽक्रमम्।* [ ९१्
युवां खलु मया युद्ध" वजाऽश्ञनि-समेः शरेः ॥ ९॥
१. रा> म-अभमिभ्पेततुः । २. रा. म-०घवेगेन ॥ २. फ भ-लकाकांडे ।
४. फ-भवक्षेपयुद्धं ॥ ५. रा फ म-°से घोरे कद्धानाशीविषोपमान् ॥ ६. रा,
फ म-नास्ति ॥ 9. रा. फ म-नस्ि ॥ ८. रा. फ म-सैष ॥ ९. रा. क म-
. अश्निशिखोपमान् ॥ १०. रा- फ म-स इन्द्राह्लनिसंस्परैर । १९१. रा फकम-
, तदा सं्षुभि° ॥ १२. रा. फ मभमरे ॥ १३. या. फ म-कोधसं° ॥ १४. रा, ल,
लम्बञ प-नास्ति । १५. अतः परमधिकः पाठः-भ-निरस्तस्त्वं सह अराजा
यदा पवाद्यष्वच्चषथाः॥
युद्ध-काण्डम् । ६७ । १९ । ३६७
१०] शायितौ स्थो' मया' भूमौ विसंज्ञो स-पुरः-शरौः
स्मृतिर् वा नाऽस्ति ते मन्ये सु-व्यक्त यम-सादनम् [१०
११] गन्तुम् इच्छसि येन त्र ॒मां योधयितुम् इच्छसि ॥ १०।११
यदि ते प्रथमे युद्ध न च््टो मत्-पराऽऽक्रमः।
१२] अद्य तेः दकश्चयिष्यामि तिषटेदानीं स्थिरो भवं ॥११। [१२
इत्य उक्त्वा सप्तभिर् बणिर् अभि-विव्याध रक्ष्मणम्
१३] दज्चभिश्च च हन्-मन्तं तीक्ष्ण-धारंः शरोत्तमः ।॥१२॥ [१३
ततः शर-श्षतेनेवः वि-प्रयुक्तेन वीय-वान्" |
१४] क्रोधाद्" द्िगुण-संरम्भो निर्-विमेद वि-भीषणम् ।॥१ ३।। [१४
स दष्टा राक्षसेन्द्रस्य कमं" रामाऽनुजस तदा
१५] चिन्तयित्वा“प्रहसन् बे“ न फं-चिद् इति स तवन्" ॥१४॥
अत्रवीद् वचनं घोरम् उद्-यम्य नरपुंगवः ।* [१५
१६] अ-भीतवद् अ-संरब्थो रावणि रक्ष्मणो . युधि ॥१५॥
नेव शूरा रणे गत्वा प्रहरन्ति निश्ला-चर्।“* [१६
१७] रुषवः स्वल्पवीर्या च श्रा हेम-घुखास् तव ॥*१६॥
नेवं शूरा बि-युध्यन्ते युद्धे विजय-काक्षिणः
१८] इत्य् एवम् उक्त्वा वचनं शरेर् एनम् ` अवाऽकिरत् ॥१७।।[१७
तस्य॒ बाणेर् अपध्वस्तं कवच काञ्चनं महत् ।
१९] व्य्-अक्षीयत ` च निर्-मेषे * तारा-जारम् इवाऽम्बरे ॥१८।। [१८
विध्वस्त-वमां* नारचेर् वभूव स कृतव्रणः
। १. रार फ म-प्रथमं । रा, लः ल. व अ प्र-तौमया।२.रा, ल, ल.
ब अ प्र-सपुरस्सरौ ! ३. र, ल, लब अप्र मते. रा, क, ट. ब अ-
तेनाद्य गमिष्यसि यमक्षयं । पतद् भ्यक्तं गमिष्यसि यमश्चयं । ५. रा, ल, ल.
- अ प-नास्ति । द. रा--नारिति ॥ ७. भ-त्वां ! ८. भ-ममाम्रतः ॥ ९. म-महाकायं
त्रिभिर् । १०. . म-विव्याध स हि ॥ ११. रा फ-ण्नेव सुप्रयुक्तेन वी° । भ-
शरसहस्रेण श्िप्रदस्तो निश्च चरः । म-°नेव सुप्रयुक्तेन राक्षसः । १२. क, र. ब~
° षरज्धो । भ-°्णरक्ताक्षो । म-संरन्धो बाणजारेन ॥ १२. भ-तद्दष्टवेन्द्रलिता कस
कृतं । १४. भ-अचिन्तयित्वा व्यहसन् । रा फ़ म-जचिन्तयित्वा प्रहसन् । १५९. रा
फ भ-नेतत्किचिदिति ! म-निर्भिभेद दितिः शरेः ॥ १६. भ-भनवीततु शरान्धोरानुदधुत्य
रघुपुगवः ॥ १७. म-नासि । १८. म भ-रुघवश्ास्पवीयाश्च शरा हीमे यथा तव ५
१९. भ-एवभुक्त्वा ततो वीरः । म-एवसुक्त्वा रघुसिंहः । २०. भ-भ्रुशमताडयत् ॥
२१. भ-उ्यकीयैत रथोपस्थे ॥ २२.रा--निङृत्वमाो । म-रक्ष्मणस्य तु । भ-विधूतव०
३६८ वारमीकीय-रामायणम् ।
२०] इन्द्र-जित् सम्-अरे शरः प्ररूढ इव साजु-माच् ॥१९। [१९
अभीऽऽक्ष्णं नि-धसन्तौ हि युध्यमानौ महा-रणे ।
२१] सर-सदृत-सर्वाश्डखो स्वतो रुधिरोितौ ॥२०५।[२२
बभूव रूपं सृजतोर् मागंणान् भीम-कर्मणोः ।
२२| प्रबरष्टयोर्ः यथाऽऽकाशे नीलयोः काल-मेषयोः ॥२१। [२५
२२य् ] अश्ञाण्य् अश्ञ-विदां श्रेष्ठौ दशेयन्तौ पूनः" पुनः" ।
२५३] शरैर उचाऽवचाऽऽकारेर९ः अन्तरिक्षं प्र-जघ्नतुः" ॥२२॥ [२७
व्यपेत-दोषम् अन्योऽन्यं रुघु चित्रं च सुषु च।
२६] दशेयन्तौ बलं भीमं संग्रामे नरराक्षसौ ॥२३११।[२८
२७१्] तयोः पथक् प्रथग् भीमः शभे तर-निस्वनः |` [२९१्
२८३] सु-षोरयोः शब्द-चतोर“ यथा वै काल-मेषयोः“ ॥२५४।। [ ३०३
२] सुबण-पुखेर् नाराचैर बल-बन्तौ कत-्णौ ।
२५ ] प्र-सुश्छवाते रुधिरं जलं ` प्र-स्षवणाव् इव ॥२५.।।[२१
तयोस्" तु युक्ता गात्रेषु" स्क्म-पुंखाः शरा युधि ।
२९] असुग् दिग्धा विनिर्-भिद्यः विद्युर् वसुधातलम् ॥२६1। [३२
अन्योऽन्यं नि-शिता बाणा आ-कारेऽप्य् अव-वट्िताः । `
१. भ-वीरः अफल इव किंडकः ॥ २. म-नास्ि । भतो प्रायुध्येतां महावर ।
३. अतः परमधिकः पाटः-भ-ततः दारौधान् विविधन्मुचंतौ भीमविक्रमौ ॥
७. या, ल, ल च अ प्र-प्रवृद्धयोर । म-प्राब्रकारे । ५.रा, लऽ लब अप्ररा-क-
नकारे ॥ ६. भ-विख्जन्तौ । ७. भ-परस्परं । ८. अतः परमधिकः पाठटः- म भ-
खदयीधैकालं तौ वीस युध्यमानौ विरेजतुः । वभूवतुञ्ात्मजये यत्तौ भीमप-
र(कमौ ॥ तौ रारैवेस्तद कीर निकृत्तकवचध्वज्ञौ । ९. भ-श्षराजु्ावचाका-
रान् । १०. भ-°रिक्षे । १९१. म-च रन्धतां । भ-निजघ्नतुः । ( टि० भ-भिन्नेषु
““प्रजघ्नतुः > मयंधनुः"` ) इयेवं विकारः ॥ १२. रा. लख, करब अप्रकम-
महाभीमे 1 ९१३. रा--नास्ि ॥ १४. फ-तच्र नि० । १५. रा-नास्ि । अतः परम-
धिकः पाठः-म भ-मरकस्पजननो भीमो निर्घात इव दारुणः । वश्राजे स
तयोः राब्दस्तदा समरमत्तयोः । १६. रा, लः, ल. ब अ-श्था वै कामपवैयोः ।
भ-निस्तनतोगेगने मेघयोरिव ॥ १७. भ-नास्ि ॥ १८. रा, ल, ल च प्र-्रसुक्ताः
रक्रलिद्रात्रे । भ-तयोमंहा्मनोः संख्ये । १९. म-श्िताः शराः । २०, अ-नासि |
२९. भ-विनिष्येतुर् । २२. रा. फ म भ-धरणीतलं ॥ २३. रा- फ भ-जन्ये तु
विशिखा बाणा द्याकादो ज्यावघटटिताः । भ-भन्योन्यं निशितः शखेराकाकं
संजिघद्टिरे ।
युद्ध-काण्डम् । ६७ । २५। २६९
२०] बभञ्जुशुः चिच्छिदुशच चैव' तयोर् वाणाः सहस्र-शः ।२७॥ [३३
बभूवुः समू-अन्ताच् च तयोर् बाण-समाश्रयाः ।
प] अग्निभ्याम् इव दीप्ताभ्यां यज्ञे ुश-मयान् चयाः ' ।॥२८॥ [३४
तयोः कृत-वरणो देहौ श्ुश्भाते महाऽऽत्मनोः |
३१] स-पुप्याव् इव निषु-पत्रौ बने शार्मटि-किंकौ' ॥२९१।[३५
तयोर् गात्रेषु सं-रप्रा भान्ति नाराच-पक्तयः।
३२] नक्षत्र-पंक्तयो व्योभि बि-मले वे यथोदिताः ।।३०।॥[
उमौ तो परमेष्वास्ाव् उभौ शख-विशारदौ।
३२] तयोर वभूव तुमुलः सन्नि-पातो यहुर-पहुः ।॥२१।। [३६ष्
रक्ष्मणो रावणि युद्धं रावणिशू चाऽपि लक्ष्मणम् ।
३४] अन्योऽन्यं तौ" विनि-घन्तौ न ग्छानिं चाऽधि-गच्छतः'॥२२।[३७
बाण-जाटेः श्चरीर-स्थेर् अव-गाहेस् तरस्विनौ ।
३५] शुश्चभाते रण-गतौ प्र-रूढाव् इव पवंतौ ॥२२॥ [३८
तयोः शोणित-दिग्धानि" संवृतानि शरेर् भृशम् ।
३६] वि-रेजुः सव -गात्राणि ` ज्वरितानीऽव पावकाः" (!केः)।२४।[३९
तयोस् तु सु-महान् कालो व्य्-अतीतो युध्यतो रणे"
३७] न च तौ युद्ध-वेुख्यं * श्रमं चाऽप्य् ` अभि-जग्मतुः" ॥३५५॥[४०
१. रा+-तमवर्तत दुःखेन । छ, र, ब अ-समवतंत दुःखेन । पर-सममलंत
दुःखेन । भ-श्दुश्वान्ये ॥ २. भ-समीयुसते मुहूर्त । २. रा. क-नु ।
४. म-बाणमया दिशः । भ-~-बाणाः परस्परं । ५. भ-यथा काष्टमहाचयाः ॥
द. ख रा. फ-०्पन्नौ । ष-निष्पणौ । ७. रा. ल, लमरबअप्ररा, फ म-
यथा कल्म । ८. अतः परमधिकः पटः-रा, ठट१ख्-ब अप्राः क म-
अल््राण्यख्रविदां शरेष्ठौ दशंयन्तौ पुनः पुनः ॥ ९. भ-बभुर् । १०. भ-
नासि ॥ ११. प्र-ग्सौ चोभौ । १२. भ-चक्रतुस्तुमुरं घोरं संनिपातं ॥ १३. म-
कृद्धो । १४. भ-ण्णिययुधि । १४. रा. फ म-०निमभिजग्मतुः ॥ भ-तावतिक्तो न
श्रमं ययतुस्तदा ॥ १६. भ-महावीयो । १७. भ-किंञ्चकौ ॥ १८ म-°तसि-
क्तानि । भ-रुधिरसिक्तानि । १९. ल,-संसतानिश्० । ल. ब प्र-संश्चतानिश्च० ।
म-गात्राणि निशितैः शरैः । २०. म-ञ्युञ्यभाते रणगतौ । २९. भ-वद्धिना ॥
२२. भ-तयोरेवं म० । २३. रा.-अत आरभ्य ३६-शश्छोकस्य तृतीयपादं
यावल्तुटितः । ब अ-युध्यमानयोः । २४. ब अ प्र-युधि वे° । २५. भ-
वाप्युपज० । २६. अतः परमधिकः पाठः-म भ-इंगितन्नस्तदा तस्य लक्ष्मणस्य
महात्मनः । विभीषणो धचुष्पािस्त्वरयामास तद्रलम् ॥
२७० वाल्मीकीय-रामायणम् ।
अथ समर-परिभरमं विहन्तु
समर-मुखे व्रणितस्य लक्ष्मणस्य ।
प्रिय-हितम् उपपादयन् महीजाः
न सम्-अरम् उपेत्य वि-मीषणोऽव-तस्थे ॥३६॥ [४१
इत्याषे रामायण युद्ध-काण्डं रावणि-लक्ष्मणयोः ` संसक्त-युद्ध
नाम सक्षषष्टितमः खग: ॥ ६७ ॥
[ व-६& [= [ अष्टाषष्टितमः सगेः ] = दा-६० ]
ष् ] युध्यमानौ तु तौ द्षटर सं-सक्तो नररक्षसौ। [श्
र्ट | शूरः स॒ रावण-घ्राता तस्थौ संग्राम-मूधनि ॥१ ॥[२उ
ततो बि-स्ष्ारयामास महद् धनुर् अव-स्थितः |
२] वि-ससजं शरास तत्र तीक्ष्णान् कमौर-माभिताय् २ ॥ [३
ते शराः शिखि-संस्प्चा* निपतन्तः समा-हिताः
५] रा्चसान् दारयामासुर् व्क्षाच्ः अश्चनयो यथा ॥३ ॥ [४
वि-भीषणस्याऽनु-चरास्* तेऽपि शूलाऽसिपद्िसेः
५] चिच्छिदुः सम्-अरे वीरा राक्षसान् सु-महावलाः ॥४ ॥ [५
राक्षसेस् तेः परि-दृतः स॒ तदाऽभूद्* वि-भीषणः
६] यथैव मध्ये यूथस्य कर्मानां महाद्विपः“ ॥५ ॥ [६
स सं-चोदयमानस् तु हयं-ऋश्षव् रण-गविताव्
७] उवाच वचनं तत्र कालज्ञो रक्षसां वरः ।& । [७
तामा ~~~
१. रा. फ म म-गर्खेष्वजिवस्य । >. भ-महात्म। । २. ब~-अवाप्य ॥
४.ब घ भ-रुकाकांडे। ५ अपर म-इन्द्रनिधयुद्धं । भ-संसक्तयुद्ध ॥ £ अतः
परमधिकः पाठः--भ-परभिन्नाविव मातंगौ परस्परवघेषिरौ । तौ द्रष्टुकामः
संथ्ामे घोरचापधरौ बली ॥ ७. भ-तथा । ८. रा. फ म भ-उत्सर ।
९. र--नासि । फः म-च तांस्तीक्ष्णाञ्छरान्बर्हिंणवाससः । मअ-च तीक्ष्णागान्राक्षसेषु
महाशरान् ॥ १०. फ म-°संकाक्ञा । १९१. रा--नसि । १२. रा. ल, ल.-बव अ
प्र-ताडया० ॥ १३. रा, ल, ल. व अ प्र-र्णररस्तिपि प्रास्य । १४. परा फ
भ म-राक्चसोत्तमाः ॥ १५. म-ननाद् ! भ-तदा तु । १६. प-बयूुव ¦ रार्फम
भ-बभौ । १७. पररार्फम म-च यूथानां कल मानामिव द्विषः ॥ १८. रा, लः;
ल.च यप्र राः क म~वानरानर् रणे । १६. अ-संचोदयन्नसादृक्षान्वानरान् ₹० ।
२०. रा-फम भ-कारे ॥
युद्ध-काण्डम् । 8८ । १६ । २७९
एकोऽयं राक्षसेन्द्रस्य पराऽयणम् अव-स्थितः ।
८] एतच' छेषं बलं तस्य ॒तिषठष्वं किं प्टवं-गमाः ॥ ७॥ | ८
अस्मिन् विनि-हते पापे राक्षसे रण-मूधनि ।
९] रावणो वे निहन्तव्यः रोषम् अस्य' हतं बलम् ॥ ८॥ | ९
ग्र-हस्तो नि-हतो वीरो निकुम्भश च महा-वलः |
१० | ङुम्भ-कणश् च धूम्राऽक्षः कुम्भश् चेव निक्चा-चरः ॥ ९॥ [१०
अकम्पन-सुपार्थोः च चक्र-मौलिक्चं च राक्षसः।
१४] मकराऽक्षोः महेष्वासो देवाऽन्तक-नराऽन्तकौ ` [१४
१५य् | अति-कायो महा-वीयंस् त्रि-शिरा्च चाऽति-कोपनः ॥ १०।।[
महोदरश्च च रक्ताऽक्षो लम्ब-कर्णाो महा-हनुः।
प] मकराऽक्षोऽति-कायश्च च त्रि-शिराश् चाऽपि वीय-वान् ॥ ११५
-घसो जम्बु-माली च महा-पाश्चश् च वीये-वान् |
११] यज्ञ-कोपो विरूपाऽक्षो वज-यष्टिश च वीय-वान् ॥१२.॥ ११
१२३ सु-प्ठव(पघ्र)श् चाऽभि-केतुश च ररिमकेल-आदयस् तथा ।¶१३उ
१५२] एतास् नि-हत्य सं-ग्रामे बहून् राक्षस-पुङ्गवान्" ॥१२.॥।
बाहुभ्यां सागरं तीवा लङ्कतां* गोष्-पदं यथा“ । [१५
१६ इदम्“ एवाऽव-शिष्ट यो" हन्तव्यम् इति वानराः ॥१४॥
मे] रत॒ स्वे समा-गम्य राक्षसं बल-दपितम् [१६
अ-युक्तं नि-धनं कामं मया पुत्रस्य वानराः ॥१५। [१७
१७| न तुमे" राम-तुष्टय्-अथेम् अ-कायम् ` यवि विदयते
१. म~ण्ड)२.रा.ख.टख.ब अ प-इति स्थितिः २.रा, ल, लम्ब अप्र
एकस्येव । म-वृतस्तेषां । ४. रा.ख. रु व अ प्र-ण्ध्वं वे ० । भ-किं तिष्टत
वनोकसः ॥ ५. रा ल, ल. ब अ~-चाप्यबरुं महत् ॥ ` ६. भ-ग्नः सुपार ।
७. रा, व अ-चक्रसेनिच् । ल, ल- प्र रा. फ-वन्रमौरिय् । ८. रा फ म~कम्पन
सत्वसम्पक्नो । ९. रा, ल. ल, च अ प्र-नास्ति । अतः परमधिकः पाठः-- रा-क म-
प्रजघः प्रघसश्चैव शोणितात्तश्च राक्तसः। १०. भ-वर्ज--नास्ि ॥ १९. भ-
नास्ति ॥ १२. भ-जम्बुमाली महावीयसतीक्ष्णवेगोऽदानिम्रमः । सुश्षघ्लो यक्ञकोपश्च
वच्रद् , शच राक्षसः ॥ अतःपरमधिकश्च पारः-भ-सहादी विकरश्चैव तपनः काल पव
च । परधसः पहसश्चैव प्रजंघो वज्र एद च ॥ १३. भ-अभिकेतुश्च दुषो रदिमकेतुशच
वीय॑वान्। भतः परमधिकश्च पाठः-भ-विद्युज्िह्यो द्विजिहश्च सूयचश्चुश्च राक्तसः।
१४. फ म भ-°ससत्तमान् | १९९. रार नास्ति ॥ १६. रा. फ-ख्ष्यतां | १७. रार फ
भ-रधु। १८.रा- फ म भ-एतावदेव शेषं । १९.म-च॥ २०.अ-पुत्रस्य यतितु मया॥
२९. भ-जथवा। २२. रा, ल, ल- च अ प-यत्काय अथु> । भ-किन्न कया विगहितं।
२७२ वाल्मीकीय-रामायणम् ।
वधोपायो वध् चेतिः समम् आहुर् मनीषिणः ॥१६॥ [`
१८] तत् पातकम् उपाऽऽतिष्ठ राम-सिद्धि-प्रयोजनम् । [`
घृणाम् अपाऽस्य' रामाऽरथे हनिष्ये भ्रातुर् आत्म-जम् ॥१५७॥ [१७३
१९] प्रहतु-कामस्य तु मे वैङ्कव्यं जायते महत्' ।
तद् एनं वेः महाबाहुर् लक्ष्मणः शमयिष्यति ।।१८॥
२०] वानरा श्रत सं-भूय भृत्याच् अस्य समीप-गात् | [१८
इति तेनाऽथ तरसा राक्षसेनाऽभि-चोदिताः ॥१९।। [१९्
२१] बानरेनद्रा अह्षिरे मेधान् दृष्ट्व वरहिणः।
ते रन्ध-लक्ष्याः कपयः" प्रक्ष्य युद्धं वि-भीषणम् | [२०
२२] भूयो जहृषिरे कामं रगूखानि च चिक्षिपुः ॥२०॥ [१९३
जाम्ब-वान् अपि तेः सवेर् युथ-पंर् अभि-संडृतः
२३] अद्यत्" पवता गरेर" नखर दन्तेश् च राक्षसान् ॥२१।।|२१
नि-्न्तम् ऋषश्षाऽधिपतिं रक्षसाः सचिवः सह ।
२४] परिवन्रुर् भय त्यक्तवा तम् एकं विविधाऽऽयुधाः ॥२२॥ [२२
घोरे ; परशुभिस् तीक्ष्णर् भिण्डि-पारश च राक्षसाः ।
२५] आ-जध्नुर्" ऋष्षाऽधिपति" नि-घन्तं राक्षसीं चमूम् ॥२२।। [२३
स सम्प्र-हारस् तुयलः. स-जज्ञे कपि-रक्षसाम् |
२६ देवाऽसुराणां क्रद्धानां यथा भीमः पुराऽभवत् ॥२४। [२४
हनू्-मान् अपि सं-करद्धः शालम् उत्-पायय पतात
२७] रक्षसां कदनं चक्र दण्ड-पाणिर् इवाऽन्त-कः' ॥२५.॥[२५
१. रा. फः म-चेति समदोषमिदं द्वयं । भ-चेव ठख्यदोषमिदं दयं ॥
२. अ रा.-उपतिष्टे राम० । भ-णषेयं पुत्रस्य निधनं प्रति) २. रा,र,लखरब
अ प्र-त्यक्त्वा च । 9. म-निहन्मि ॥ ५. रा, ल, लम्व अ प्रवक्तव्यं जा० ।
भ-चक्चुबौष्वेण रुध्यते । ६. रा, ल, ल~ ब अ प-तमिमं वा ॥ ७. भ-सखमारोपित-
विक्रमाः । ८. भ-ततस्ते कपिशादुखाः ॥ ९. भ-बभूलुद्टमनसो मेघं दृष्टैव
® म च्
बर्हिणः । १०, रा- फ-साधं यू° । भ-सवैः स्वयुथेर् । ११. भ-अरमभिस्ताडया-
मास । १२. रा, ल, लब अ प्र-नासि ॥ १२३. रा+ल, लसब अ पर-
विबुधारयः ॥ १४. भ-जाम्बवन्तं रणे जघ्नुर् ॥ १५. रा, ल. लमवथपरमय-
सारसुत्० । रा. फ म-०युच्यस्य वीर्यवान् । भ-तानु्यम्य स वीयेवान् । १६. रा=
फः म-दण्डहस्त इवा० । भ-संभरामे रोमहषणं । १७. अतः परमधिकः पाठः-रा,
ख, > व अ प्र म-गिरेरुत्पास्य शिखर प्रचिन्तेप ख वीयैवान् । तेनाहता-
तिवेगेन नररच्तसां विंशविस्तदा ॥
युद्ध-काण्डम् । ६८ । ३५। २७३
विभीषण च सं-कृद्धो धलुष्-पाणिर् महा-बलः । |
२८] साऽमात्यस तत्र संग्रामे जघ्ने रक्षो-गणांस् तदा ॥२६॥ [1
दा तुः तुलं युद्धं पितरव्यस्येनद्र-जित् तदा ।
२९] लक्ष्मणं परवीरघ्न पुनर् एवाऽभ्य्-अधावत ॥२७॥ [२६
युयुधाते तदा वीरौ रणे लक्ष्मण-राक्षसो ।
३०] शर.वर्ेण" वर्षन्तौ" जध्नतुस्' तौ परस्-परम् ॥२८॥ [२७
अन्योऽन्यम्" अन्तर् दधतुः शर-जारेर् महा-बलौ ।
३१] चन्द्राऽऽदित्याव् इवोष्माऽन्ते घन-मेषेसू' तरस्विनौ ॥२९॥ [२८
शरौधान् विसृजन्तौ तु शुशुभाते श॒माऽऽननो ।
२] प्र-वषेन्तौ हि सखिलं मेषाव् इव॒ मदा-बलौ ॥२०.॥[)
नाऽऽदाने न" च सं-धाने धलुषोः न परिग्रहे ।
३२]न विं्रमोक्षे बाणानां न वि-क्प न विग्रहे ।॥३१॥ [२९
न ॒युष्टि-प्रतिसन्धानेः न च रक्ष्य-प्रभेदने" ।
३३] अदश्यत तयोः रेध्यादू“ युध्यतोः पाणि-लाधवम् ॥३२॥ [३०
चाप-वेग-ग्रुक्तेश्' च बाण-जाेः समन्ततः ।
३४] अन्तरिक्षे प्रति-च्छन्ने न स्पाणि चकाशिरे ।॥३३॥ [३१
तमसाऽपि-हितं सवम् आसीद् भीम-तरं नमः | [रेषपू
३५] न" तदा प्रववौ वायुर् न च जज्वार पावकः ।३४॥।
स्वस्त्य् अस्तु ोकेभ्य इति जेपुस् तत्र महषयः“ । |
२९] सं-पेतश् चाऽपि गन्धर्वाः सं-स्ताः सह चारणैः ॥२५।[२७
१. रा, ल, ल, च अ-छृत्वाथ । भ-स द्वा । २. म-तथा । ३. रा, ल,
ल- ब-एव व्यधा० । अ-श्भ्यमषत ॥ ४. रार् म~तो प्रयुक्तो पुनर्वी* ।
भ-तो प्रयुद्धौ पुनर्वीर ख्घे । ५. भ-शरोघानभिव० । ६. भ-
विनिघ्नन्तौ ॥ ७. प्ररा- फ म भ-जभीक्ष्णं। ८. रा- फ म~यथा मेवेस्° । भ-
महामेवेः समाव्रतो ॥ ९. अती । रा? फ-हि । १०. भ-नस्ति ॥ १९१. रा फ-
नेव । १२. फ़ म-नास्ति ॥ १३. रा. फ म-रक्ष्यप्रतिपादने । १४. ल,
ल. ब अ प्रेष्य ॥ १५. रा^फ म-०प्युकतेश् ॥ १६. रा, ल, ल. बव अ
भ्ररारफम- शं । १७. रा, ल, लम्ब अ प्र-तद्नींन ववौ ॥ १८. भ-
छक्ष्मणयेति जजस्पुः परमषयः । १९. भ-सपेतुश्चेव संतक्चा गन्धर्वाश्चारणभैः सह ।
अतः परमधिकश्च पाटः--भ-क्ष्मणो रावणि पराप्य राविश्चापि ठक्ष्मणम् ।
अव्यवस्याऽभवचोध्रा ताभ्यामन्योऽन्यविग्रहे ॥ तत्न युद्धमभूद् धोरं
ताभ्यामन्योन्यमाहवे । उभाभ्यामेव तरसा विखषै्विरिखैः शितैः ॥
३७४ वारमीकीय-रामायणम् ।
अथ राक्षस-सिंहस्य कालान् काञचन-भूषणान् ।
३८] शरे चतुभिः सौमित्रिर् विव्याध चतुरो हयान् ॥२६।॥ [३८
ततः प्रदस्य सौमित्रिर् नि-रितं' बाणम् उद्-यतः'। [३९्
३६] शत्रु-वीय-प्रमथनं कद्ध सपम् इवाऽ९दद्/ ॥२३७॥
४० | स यल-वान् महा-तेजा जसिवान् रावणाऽऽत्मजम् 1 [४०य्
४१३] जहो चः स' सयुत्-कष' वि-मनाशू" च वभूव ह ॥३८॥ [४४
विषण्णवदनं दष्ट रावणिं हरि-यृथपाः
४२] प्र-हषम् अतुलं गत्वा रथं तस्य व्य्-अपोथयन् ॥२३९॥। [४५
ततः प्र-माथी क्रथनः श्चर-भो मेध-निस्वनः
४२ | अमृष्यमाणा चलवारंश् चक्रर वेगं प्लवं-गमाः" ।४०॥ [४६
ते तस्य हय-मुख्येषुः तृणम् उत्-पत्य वानराः ।
४४] चतुषु सु-महावीयां निपेतुः सिता बलात् ॥*४१। [४७
तेषाम् अधि-ष्टितानां तेर् वानरः पवेतोपमेः
४५] मुखेभ्यः शोणितं शोप हयानां समू्-अवतंतः ॥४२॥ | ४८
ते निहत्य यांस् तस्य निर-मथ्येषां रथस्य च |
४६] पुनर् आ-व्र्य“ वेगेन सौमित्रेस्" तस्थुर् अग्रतः" ॥४२॥ [४९
स- हताऽश्वाद् अव-प्लत्य रथात् पतित-सारथेः ।
४७] वानरः साधम् अ-व्यग्रो वाणेः सौमित्रिम् अदंयत् ।|*४४। [५०
म [1
१. भ-°सपुत्रस्य कृष्णान् । २.रा,ल.+ल बञअयपरा. क-कनकभू० ॥
३. राः फ म भ-नारचमभिरुक्चित । ७. रा, छ, छर च अ-ण्दधे ॥ ५. रा.
क म-स तेन बाणाशनिना तरकन्दानुनादिना । भ-स तेन बाणाशनिना रुन्धलक्ष्यानु-
नादिना । अतः परमधिकश्च पाटः-रार फ म भ-धघयुमघपयुक्तेन यन्तुजी-
वितमाददे । स यन्तरि महातेजा निहते रावणात्मजे ॥ ६. रार फमम-
प्रजहौ । ७. रा, ल, ल. ब अ प्र-सुमहदष । भ-समरोक्कर्ष । <. रा. फ म-
विव्णश् । भ-व्रिषण्णश्ू ॥ ९. भ-हषं परममपन्नास्ततः स्यन्दनमादैयन् ॥
१०. अ-पतनः । रा--क्केचः । १९१. अ-गन्धमदनः । १२. रा. फ
भ-हरीश्वराः । भ-अनुत्तमं ॥ १३. म-ततस्ते हरिमु० । १४. भ-चतु्षपि
महावीयौश्रस्वारः पेतुराहवे ॥ १५. छ, ख~ ब रा. फ-वे ! भ-तु । १६. रा,
क म-°णितं तीव्रं । भ-रभ्यो रुधिरं तूण । १७. रा. फ-सम्प्रवरतेते ॥
१८. भ-उत्पलय । १९. भ-तस्थुरुक्ष्मणपश्वैतः ॥ २०, म-नास्ि ।
२१. म~तमभ्िबाणेः सौमिन्निमर्दैयदावणाद्मजः । म-कशरव्षेण सौमित्िममभ्यवषत
रावणिः ॥
युद्ध-काण्डम् । ६९ । २ । २७५
ततः स सौमित्रिर अथाऽप्रमत्तः
| स्थितः (? तं) पदातिं निहतेस् तर-गः |>
सुजन्तम् आजौ नि-शितान् प्षत्कान्
४८३] भृश्लाऽऽतुरं बाण-गणेश् चकार ॥४५॥ [५१३
इत्यार्षे रामायणे युद्धकाण्डे ° रावणि-रथ-विमर्दौः नाम
अष्टाषष्टितमः समैः ॥ ६८ ॥
[ वं-७० ]= [ एकोनसप्ततितमः सगः ] =| दा-६१1
स हताऽश्चो महा-तेजा भूमौ तिष्ठन् निशा-चर
१.| इन्द्र-जित् परम-कृदधः सम्प्र-जज्वाल तेजसा ॥१५॥ [१
तो धन्विनौ जिषांसन्ताव् अन्योऽन्यम् अभितः" स्थितौ ।
२| वि-जयायाऽभिनिष् “क्रान्तौ बने सिंह-गजाव्“ इव ॥२ ॥ [२
वि-गहयन्ताव् ` अन्योऽन्य तौ राक्षुस-नरोत्तमौ"
३] तदा“ न जहुर्“ युद्धम्“ आ-पतन्तौ“ ततस् ततः ॥२^॥। [२
१.२ ख्न्बश्चपररार-श्त्रिं । २.रा, ख, खव अ प्र-श्प्रवृत्तः।
३. भ-ततो महेर्दप्रतिमः स रक्ष्मणः पदातिनं तं युधि सूदिताऽऽश्चं । ७. भ-
गश तदा । ५, रा२ फ म-बाणशतेश् । ६. भ-~न्यवारयत् ॥ ७. ब पर रा. भ-
रुकाकांडे । €. अ-युद्धपवेणि रथ० । रा. क~-इन्द्रजिद्िमदैनं । म भ-रथावमदेन ॥
९. भअ-हतरथो हतक्षारथिरेव च । १०. भतः प्रमधिकः पठः-भ-ध्यानशोक-
परीतात्मा सुवमाश्निलय विष्ठितः । ११. अतः परमधिकः पाठः-भ-द्मणश्च
महातेजाः समरे सत्यविक्रमः । विस्फार्य चापं सहसरा ससर्ज्ज रि-
टीसुखन् ॥ १२. भ-दइषुभिः । १३. भ-छञ्चमते मदोन्मत्तौ । १४. रा,
फ़ म भ-गजवृषाव् ॥ १५. रा, ख, > ब अ प्र-विगहैन्तावथान्योन्यं ।
१६. राः फ भ-°सवनोकपां । म-०सनरषंभौ । १७. रा. फ म-भतारो जघ्तुर् ।
भ-भतरौ न जहुर । १८. रा. फ म-युदधे संप० ॥ १९. अतः परमधिकः पाठः-
भ-तत्र तान्रात्तसान्सर्वान्हषेयन्राक्षसात्मजः। संस्तुवन्दर्षयश्चैव इदं व चन-
मत्रवीत् ।। तमसा बहुलनेमाः ससक्ताः सवेतो दिशः । नेह विज्ञायते ह्या
परो वा र्तसोत्तमः । हृष्टा भवेतो युध्यतु शरणां मोहनाय वै । अहं तु
रथमास्थाय शीघमायामि संयुगे ॥ भवद्धिस्तु तथा कार्यं यथते काननौ-
कसः । न जययुदुरात्मानः परविष्टे नगरीमपि ॥ इत्युक्त्वा रावणसुतो
वंचयित्वा वनौकखः । विकस्प्यन्द्रजितं यु ८! क्रु ) दधे वदने रखुक्मङंडले ॥
युद्धकाण्डम् । ६९ । २२। २७७
ते तस्य काय निर-भिच स्क्म-पुहल विनिः-सृताः
१६ | बभूवुर् लोदिताऽऽदिग्धा रक्ता इव महोरगाः ॥१४। [४४
स॒पित्व्याय सं-कुद्धः शक्रजित् परमाऽ०हवे ।
१७] वि-ससजं शरं घोरं यम-दण्डम् इवाऽपरम् ।॥*१५॥ [४५
तं सम्य महा-तेजा हेम-पुद्धन संयुतम् ।
२१] रक्ष्मणोऽप्य्" आ-ददे* बाणम् अन्यं भीम-पराऽऽकरमः- ॥१६॥ [४६
कुबेरेण स्वयं दत्तः स्वभे बाणं महाऽऽत्मना ।
२२] दुर-जयं चाऽविषद्य “ च सेन्द्र॑रः अपि सुराऽसुरेः ॥१५७। [४७
ताभ्यां च धनुषोस् तत्र सं-धितौ सायकोत्तमौ ।“
२३] विकृष्यमाणौ च वछ-वत्" प्र-जज्वलतुस्* तदा“ ॥१८। [४९
महा-शरौ“ ताव“ अन्योऽन्यं धनुर्-ज्यातल-विच्युतौ ।
२४] मुखेन खम् आहत्य सन्नि-पेततुर् आहवे ` ।। १९॥। [५०
तौ महा-ग्र-संकाशाव अन्योऽन्यम् अभिहत्य च । [५२
२५] नि-पेततुर महा-बाणाच्” अन्योऽन्यं शत-धा कृता ॥२०५।[
शरौ प्रति-हतौ द्रा ताव् उभौ रण-मूधनि।
२६] नि-हतौ जत-रोषौ च लृ्ष्मणेन्द्रजिताव् उभौ" ॥२१॥ [५२
सौमित्रिर् अथ सं-कद्धः सं-दधेऽस््रं सु-दार्णम्। [५४
१. भ-शिरीञ्रुखाः । २. भ-निपितुर ॥ ३. भ-°व्यस्य । ४. रा. फ म-
०जिच्छरमाददे । भ-पावकाख तु संदधे । ‰. रा. फ म-परमं रक्षसां मध्ये यमदत्त
महाबरूः । भ-रोद्रं विभीषणश्चापि ग्यखजस्समनंतरं । अतः परमधिकश्च पाटः-
भ-तौ समेत्य शरौ घोरौ वियत्यादिव्यसन्निभौ । परस्परं समाहत्य
महोल्केव पेततुः ॥ अखं निवारितं दष्टा रावणिः कोधमू{च्छितः । दिव्यं
शाक्राशनिपभरस्य ज्वरुतमिव पावकम् ॥ उत्तमे राक्तस-श्रष्ठो मयदत्तं
महारणे । उद्वहं महतेजा परकायविदारणम् ॥ ६. म-महेन्दसमविक्रमः ।
भ-राक्षसेन्द्रेण संधितम् । ७. भ-जाददे रक्ष्मणो । ८. प्र रा. म-ण्कमं । भ-
भीमतरं विभुः ॥ ९. भ-स्मे यदत्तममितात्मना। १०. पररा. फ म-दुर्विषद्यं च
से । भ-दुःसहं चेव सवेर् ॥. १९. भ-उमाभ्यां धनुषोःरष्टे पीडिते समरे तदा ।
१२. रा, ख, खः ब अ प्र-विरूप्यमानौ च ब ० । रा.-परिकृष्यमाणौ च तदा । फ म-
ण्णो तौ तद् । भ-निष्छृष्यमाणौ सहसा । १३. रा, छ, छ. च अ प्र-णञ्वारु
नभस्तदा । भ-करोचाविव विनेदतुः । म-बराचक्तौ युधि ॥ १४. रा. कः मतौ
भासयन्ताव् । १५. भ-जोजसा । १६. रार-नास्ि ॥ १७. राख, छ. ब अ प्र-
महेष्वासाद् । फ़ म-महेषूनां ॥ १८. भ-बकिनौ । १६. भ-तु जातौ रक्ष्मणरावणी ॥
९०८ वाल्माकाय-रामायणम् ।
२७] रौद्रं स चेन्द्र-जित् क्रदो व्य्-असूुजत् तद् अनन्तरम् ।२२।।[५५्
तयोः सतुम युद्धं प्रपते _रोम-दषणे ।
२८] गगनस्थानि भूतानि लक्ष्मणं पय-अवास्यन् ।२२॥ [६१
भरवाऽमिरते युद्धं भीमे वानररक्षसाम् ।
२९] भूतैर् बहुभिर् आ-कारे" षि-र्मितेर् आ-दृताव्“ उभो" ॥२४॥ [६२
ऋषयः पितरो देवा गन्धवां गरुडोरगाः।
०] शतक्रतुं पुरस्-कृत्य ररक्षर् रक्ष्मणं रणे ॥२५।[६३
अथाऽन्य मागेण-श्रष्ट संदधे राघवाऽनुजः।
३१| हुताऽश्चन-सम-स्पशं रवणाऽऽत्मज-वारणम्" ।'२६॥ [६४
३२ | आशीविष-सम-स्पदर वेगेनाऽत्यन्त-द्पितम् । [६६
प] सुबण-विकृतं वीरः शरोराऽन्तकरं श्रम् ॥२७॥ [६५
३ रपू] दुरा-धषंः दुवि-ष्दं राक्षसानां विदारणम् । |६६य्
४] दृढाऽन्तम् ऋजवरत्ताऽङ्ग सु-पर्वाणं सु-संस्थितम् ॥२८॥। [६५य्
येन शक्रः प्र्रद्धोऽभूद् दानवाऽन्तकरः प्रयः |
३३] पुरा देवाऽसुरे युद्धं बीय-वान् हरि-वाहनः ॥२९॥ [६७
तम् इन्द्रदत्तं ' सौमित्रिः सम्-अरेष्व् अ-पराजितः
३४] शर-श्रष्ठ धनुश्रष्टे नरश्रष्ठोऽभिसं-दधे" ।॥२०॥ [६८
सं-धायाऽमित्र-मथनो वि-पन्नं स्व-शराऽऽसनात्" |
र. भ-असुराखमसौ युद्धे रावणिव्यंसजत्तदा । अतः परमधिकश्च पाडः--
भ-तस्माच्ापाद्विनिष्पेतुरासुराः कूटमुद्राः । शलान्यथ भुसुख्यश्च गदा
खज्ञाः परश्वधाः ॥ त दष्टा लदमणः सस्ये घोरमसख्रमथासुरम् । माहेश्वरेण
द्तिमांस्तदखं पर्यवारयत् ॥ २. भ-तत्र संभ्रमे । २. प्ररा. फम म-रोम० ।
७. अतः परमधिकः पाठः--भ-अद्रैरस्राणि संयोज्य वारयतौ रणाजिरे ।
५. भ-षमवा० ॥ ६. रा, कछ, छ--बव अ प्र~-ण्मिनये । ७. रार् क
मभ-ण्लं। ८. रा. फ म भ-अद्धतं बभौ ॥ ९. अतः परमधिकः पारः-भ-
पूञ्यमानस्ततो देवेदैष्टेः शक्रपुरोगमैः ॥ १०. रा, ल. प्र रा.-०्जरावणं ।
भ-°जनाशनं । ११. फ~-नास्ि ॥ १२. फ म-वेगसम्पन्नमर्चितं । भ~दिष्यं
देवगणाचितं ॥ १३. म-दुराधारं दुराधष । भ-दुराराधे दु०° । १४. भ-सुद्दं त
सुपर्वाणं वन्रदृत्ताग्रसंस्थित ॥ १५. रा, अ म-इन्द्र जितं । ल, ल. व प्र रा.-इन््र-
जिति । १६. भ-सयुगेष्व् । १७. रा, ल, ल~ च अ घ्र रा.-रथश्रेष्ठोभि°
१८. म~ °त्रनिधनं विपन्नं स्व० । भ-°्त्रदमन विचकर्ष शा०।
युद्र-काण्डम् । ६९ । ४२ । २७९
३५ | सं-धीयमानंः दुर्-घषंः कालं _रोक-क्षये यथा ॥२१।॥ [६९
सं-घाय च धनुः-शरष्टे वि-कषन् इदम् अब्रवीत् ।
३६] रक्ष्मी-वाल् लक्ष्मणो वाक्यम् अथ-साधनम् आत्मनः ॥२२॥ [७०
धर्माऽऽत्मा सत्यसन्धश्च च रामो दाशरथिर् यथा ।
३७] पौरुषे चाऽग्रतिदठन्द्स् तथेमं जहि राक्षसम् ॥३३।।[७१
इत्य् उक्त्वा वाणम् आ-कणम् आ-कृष्य तम् अ-जिह्मगम् ।
३९] लक्ष्मणः सम्-अरे वीरः ससर्जन्द्र-जितं प्रति ॥३४॥ [७रप्
सं-धाय चाऽप्रमेयेन रक्षसां श्ातनेन च। [प
प] रोद्रेणाऽस्रेण संयोज्य लक्ष्मणः परवीरहा ।(२५॥ [७२उ
स॒ शरः स-िरख्राणं श्री-मञ् ज्वङिति-कुण्डलम् ।
७४० प्र-मथ्येनद्र-जितः कायात् पातयामास भू-तलटे ।२६॥ [७३
तद् रावण-तनूजस्य छिन्न-स्कन्धं शिरो महत् ।
४१] तपनीय-निमं भूमौ दध्रे रुथिरोक्ितम् ।२७।॥ [७४
ततः सं नि-पपाताऽऽद्चु धरण्यां रावणाऽऽत्मजः
४२] कवची स-शरः खङ्गी विध्वस्तः स-शराऽऽसनः ॥ २८) [७५
चुक्र्ुस् ते ततः स्वै वानराः स-विभीषणाः |
४३] प्रह नि-हते तस्मिन् देवा वृत्रवधे यथा ।३९॥ [७६
अथाऽन्तरिकषे देवानाम्" ऋषीणां च महाऽऽत्मनाम् ।
४४] वभूव तत्र सं-नादोः गन्धरवाऽप्सरसाम् अपि ।४०॥ [७७
पतितं ` रावणि मताः सा राक्षस-महाचमू
४५ वध्यमाना प्रदुद्राव हरिभिर् भित-काशिभिः ।॥४१। [७८
ते वध्यमाना हरिभिः चस्राण्य् उत्-सृज्य राक्षसाः ।
१. रा, ल, लब ञप्र रा. म-संधायमनं दु°। भ-संजिदीषैः सुदुर्धषः ।
२. म भ-कारो । ३. फ-°क्षये ॥ ७. अतः परमधिकः पाठः-भ-पित॒भङ्को
देवपरो वीरग्यहरणे रतः । भक्ताचुकम्पी भूतानां तथेमं जहि राक्तसम् ॥
%. र, ल, लर-ष्यण । द राख लव अप्र रान्~राक्षसानां क्तेन ।
७. भ-नासि । <. अतः परमधिकः पाठः-भ-्लुरप्रं रावणेरथं सर्वेषां चेव
रक्षसाम् । स तु बाणाञ्चदत्ताचः प्रज्वलन्निव तेजसा ॥ ९. भ-शिरो ज्व-
छितिङुंडरं ॥ १०. फ-स रथी । ११. भ~ज्यपविद्धक्षिरखाणः सश्र: सशरासनः ॥
९२. फ स भ-गप्रहषन् ॥ १३. फ़ म म~ भूतानां । १४. भ-संजन्ते तरूसंपातो ॥
२५. भ-निहत तमथ । १६. फ़ भ-क्ाखा । मद्रा । १७. भ-राक्षसानां महा० ।
१८. भ-दिरे भेजे चानरेर् ॥
३८० वार्मीकोय-रामायणम् |
४६] रुङ्ाम् अभि-युखा जग्युर् नदन्तो नष्ट-चेतसः ॥४२।। [७९
दद्रबुर वसु-धां वीरा रक्षसाः सहसा दक्षः
7] त्यक्त्वा प्रहरणान्य आश्य पद्विसाऽपिपरश्वधान्' ॥४२॥ [८०
के-चिट् रकाम् अभि-युखाः प्रविष्टा बानराऽदिताः
४७] सम्-दरं पतिताः कै-चित् के चिच् छंटाय् समा-धिताः ॥४४।। [८१
हतम् इन्द्र-जितं॒द्षटर शयानं धरणी-तले
४८] राक्षसानां सहस्रेषु न॒ कश्-चिद् अवतिष्ठते ॥४५। | ८२
ततो विनेदुः संहृष्टाः सम्-अरे इसियुथपाः
र] चुक्रश्रः दुधुबुशः चैव लंगूलानि प्रहिताः ॥४६॥ [>
यथाऽस्तं-गत आदित्ये नाऽव-तिष्ठन्ति रश्मयः
४९] तथा तस्मिन् नि-पतिते नाऽव-तिष्न्ति राक्षसाः“ ।४७।) [८३
शान्त-रक्मिर इवाऽऽदित्यो निर्वाण इव पावकः
५०] बभूव॒ स महा-बाहुः सम्-अरे गत-जीवितः ॥४८।। [८४
प्र-शान्तः प्रववौ वायुर् नष्टाऽनिष्टः प्रहषयन् ।
५१] बभूव॒ लोकः पतिते राषसेनद्रसुते तदा ॥४९।। (८५
जहषं शक्रो मग-वाच् सह सर्वेः सुरषिभिः।
५२] रक्ष्मणेन" हते तस्मिन् राक्षे पाप-कमणि ॥५०।। [८६
शद्धाश्च चाऽऽ्पो नभस चेव उहषुर् देव-दानवाः। [८८उ
५३] आ-जग्युः पतिते तस्मिन् सधे-लोक-भयाऽ०वहे ॥\५१॥
ऊषुश्च च निहताऽरिशण देव-गन्धवे-दानवाः।
५४] विज्वरश्च च सुरा जाता निहते पाप-राक्षसे || ५२।।[८९
ततोऽभ्य्-अनन्दन् सौमित्रिं सम्-अरे हरियूथपाः
५५] तम् अप्रतिबलं द्षट्र हतं नंक्रत-पुगवम् ॥५२। (९०
वि-मीषणोऽथ हनु-माञ् जाम्ब-वा् हरि-युथपाः ।
१. भ-पट्शासि० ॥ २. अ-परित्रसताः ॥ ३. भ-समरे क्षितौ । ७. भ-
°छति ॥ ५. भ-नासि । £. भ-चिक्षेषुदुहूबुख् । ७. म-नासि ॥ <. रा, ल,
ख. ब अप्र रार-अत आरभ्य ४९-शश्छोकपू्वधं यावनच्नासि ।.भ-जग्युते राक्षसाः
दिश्चः ॥ ९. म-सुरषभेः । १०. प्र फ़ म-जगाम निहते । भ-तदा विनिहते ५
११. फ म भ-उचुश्च सहितास्तुष्टा । १२. अतः परमधिकः पाठः-भ-रातक्रतु-
मुखाः स्वँ परं हर्षमुपागताः । १३. भ-विज्वराः श्ञान्तकलटुषा ब्राह्यणा
विचरन्त्विति ॥ १७. व रा.-०्पः । प्र भ-ण्वानृक्षयुथपः । फ-०वांशक्षेयुथपः ।
युद्धकाण्डम् । ७० । २। ३८१
५६] वि-जयेनाऽभि-नन्दन्तः प्र-शंसुश्चः चः रक्ष्मणम् ।॥५४। [९१
क्वेडन्तश् च प्र-दृष्टाश् च गजंन्तशच् च प्लवं-गमाः ।
५७] लक्ष्मणः तं रघु-सुतं परि-वायाऽव-तर्थिरे ॥५५॥ [९२
लाङ्गलानि प्रविध्यन्तः स्फोटथन्तः प्ठव-गमाः ।
५८] लक्ष्मणो जयतीऽत्य एवं वाच व्य्-अश्रावयंस् तदा ॥५६॥ [९३
अन्योऽन्य च समा-ष्िष्य कपयो हृष्ट-मानसाः ।
५९] चक्र उच्ाऽवच-गुणा' राघवाऽऽश्रय-जाः कथाः ॥५७॥ | ९४
तद् अ-सुकरम् अथाऽप्य् अ-दृष्टपूव |
युधि परम् अस्य च रक्ष्मणस्य कम ।
परमम् उपगता मनः-ग्रहषं
९९ विनि-हतम् इन्द्र-रिषुं नि-शम्य देवाः ॥५८॥ [९१
इष्यार्षे रामायणे युद्ध-काण्डे" ° इन्द्रजिद्-वधो नाम
एकोनसक्षतितमः सगः ॥ ६९ ॥
[ वं-७१ = [ सप्ततितमः सगः ] = दा-६२ ]
११् ] रुधिरञ्ि्-गात्रस् तु रक्ष्मणः" श्चभ-लक्षणः"
2 | वभूव हृष्टस् तं हत्वा श्क्र-जेतारम् आ-दवे ॥१॥ [१
र] महाऽ्चुभावः कवची शभ-रक्षण-पयुतः"
१उ] बभूव॒ विक्षत-तनुः सम्-अरे तेन रक्षसा ॥२ ॥ [1
ततः स ` शरभं" वीरं जाम्ब-न्तं“ च वीयं-वान् ।
२] सश्नि-वत्यं महा-वेगांस् तांश् च सर्वान् वनौकसः ॥*२॥ [२
१. भ-संहृ्टा्चेव ॥ २. भ-कषवेडयन्तो । ३. म भ-नदन्तश् । ४. फ म
भ-खन्धलक्च ॥ ५. रार फ म भ-°यन्वश्च वानराः । ६. रा. फ म भ-ततः ॥
७. रा, ल, ल. ब अ प्र-उचा बहुगुणा ॥ <. य. फ म-अवामप्य सम्प्रहृष्टाः । भ-
अथाभिवीक्ष्य हृष्टाः । ९. या. फ म भ-्रियसुदृ्दो युधि ॥ १०. प्र भ-रुंकाकाडे ॥
१९१. भ-राघवस्याचुजो बली । १२. राऽल.-वञअप्र रा. फ म~राक्षसं ।
९२. ल.+-नासि ॥ १४. फ-राजलक्ष्मणसम्मितः । म-रक्ष्मणो रामसंमतः । भ-
रक्ष्मणः छुमलक्षणः ॥ १५. भ-रक्ष्मणो । १६. र, ल, तल. ब अ प्र-रभसं
वीरं जा० । म भ-जास्बवतं च हनूमतं । १७. भ-पूजयित्वा महातेजाः
सह सैः छवंगमेः ॥
आ-जगाम प्रहृष्टाऽ्त्मां यत्र॒ सुग्रीव-राघवो |
२| वि-मीषणम् अव-ष्टस्य हन्-मन्तं च॒ वानरम् ॥४ ॥ [३
ततो रामम् अभि-करम्य सौमित्रिर् अभि-वाद्य च।
४] तस्थाव् अद्र-तो आरतुः सोमस्येव बृहसु-पतिः ॥५* ।।[४
आ-चचक्षे स धमांऽऽत्माः राघवाय वि-भीषणः। [५उ
६ | छिन्नम् इन्द्र-जितः शीषं लक्ष्मणेन महाऽऽत्मना ।
निवेदयित्वा रामाय तस्थौ दह्ये बिभीषणः ॥६ | [६
७] विभीषण-वचः श्रा हष॑-व्याङुक लोचनः“ [७पू
वि-भीषणं पुरस्-करुत्य हनू-मन्तं च वानरम् । [३३
४] जाम्ब-वन्तं च सुग्रीवं संपूज्यः च वनौकसः ।॥७ ॥
शीघम् इश्वाङ्-शादक समाऽश्वासयताऽनु-जम् ।
प] रामस् ल् इन्द्र-समो भ्राता रक्ष्मणं श्ुम-लक्षणम् ।८५॥ [१
११३ | उपवेश्य तम् उत्-सङ्गं परि-प्वञ्य च पीडितम्“ । [१०प्
९उ] पीडितं सायकैर् दष्टा दुःखितो राघवोऽत्रधीत्" ॥९ ॥
० ] दुःख-हष-युतो रामः" स मूच्छित इवाऽऽ्वभौ । [>
उप-रभ्य ततः संज्ञां लक्ष्मणं सथुद्-रेक्षत ।॥ १०।[१०
१२] मधि चेनम् उपाऽऽप्राय रामः“ शूरम् उवाच ह । [१२प्
१. भ-ततः शीघ्र । २. म-वीयेवान् ॥ २. भ-ततः सर राममभ्येदय ।
७. भ-इन्द्रस्येव । ५. अतः परमधिकः पाठटः-भ-पप्रच्छ श्रातर रामः क
चृत्तामति कद्मणः (१ म्) । अनिषटमिव वागस्य राघवाय महात्मने ॥
६ फ म-भथाचचक्षे धन । ७. म-नास्ि । भ-नाचचक्े यदा वीरः
स्वयमिन्द्जितो वधम् । रावणेस्तु हिरदिछन्न रक्ष्मणेन महाव्मना । इत्येवं
कथयामास तदा हृष्टो विभीषणः ॥ ८. भ-श्रुवेतन्महावीर्यों वीरेणेन्द्रजितं हतम् ।
भतः परमधिकश्च पाठः-भ-पहषंमतुलं ठेभे वाक्यमेतदुवाच ह 1 ९. रा.
फ म-राघवः 1 १०. भ-नास्ति ॥ ११.२५ ख, खु, व अ प्र-संभाव्य । १२. राः
फ म-श्चूरम् । १३. भ-नास्ति ॥ १४. भ-राघवः ॥ १५. या. फ-पघवसुतदा ।
१६. भ-०्युतस्तत्र ॥ १७. भ-्रातरं लक्ष्मणं क्लिग्धं पुनः पुनरुदैश्चत ।
१८. रा. पफ-रसः शरसुपागतं । भ-मूयः सस्पररय चातुरं । १९. अतः परमधिक
पाठः--भ-स तं शिरसि चाघ्राय लच्मणं शुभलत्तणम् । लज्ञमानं
बलात्स्ेहादंकमध्ये न्यवेरायत् ॥ शल्यसंपीडितांगं तु निश्वसन्तं च
लक्ष्मणम् । रामस्तु दुःखमापन्नस्तेन निश्वसता तदा ॥ साधु लदमण
तुष्टोऽस्मि क्म ते सुकृतं कृतम् । रावणो.ऽस्य विनारोन हत इत्यवधारय ॥
युद्ध-काण्डम् । ७० । १८ । २८३
भ्रातरं परमेष्वासम् आ-घास्यः पुरुपषंमः ।*११।।[१२
१२] कृतं परम-कल्याण' कर्मेद्* दुष्करं त्वया । [१२
| # .। भ नि ४) ¢
] दुराऽवाऽऽपं' प्र-कृत्याऽ्यः वघेनेन्द्र-जितोः रणे । १२ |>
निर्-अमित्रः" कृतोऽस्म्य् अच निर् -यास्यति'' हि ` रावणः ।
१६] बर-व्युहेन महता श्रत्वा पुत्र नि-पातितम् ॥१२।। [१९
9 9 हः व क्षसे र्
तं पुत्र-वध-षन्तप्ं निर-यान्तं राक्षसेश्वरम् ।
१७] बलेनाऽहं समा-साद्य हनिष्यामि रिपुं रणं ।॥ १४। [१७
त्वया रक्ष्मण-नाथेन सीता च प्रथिवी च मे।
१८] न दुष्प्राऽऽपे हतो द्य" अद्य च्चक्र-जित्" सु-महा-वलः ॥१५॥ | १८
स तु मातरम् आ-श्वास्य परिष्वज्य पुनः. पुनः" ।
१९] रामः सु-षेणं यदितः“ समवेकयेदम् अंत्रवीत्" ॥।१६।। [१९
शल्य विद्धो महाप्राज्ञ सौमित्रिर् मित्रनन्दनः ।
२०] यथा भवति ` निः-शस्यसू ` तथा चं कतुम् अहेसि ॥१७९।।[२०
२३३] विश्चस्य-करणी नाम ततो" हेमवती श्चुमाम्* ।
लक्ष्मणाय ददौ नस्य सु-षेणः परमोषधीम् ` ॥१८॥ [२२३
९. र(--रक्ष्मणं । २. भ-उवाच लक्ष्मणं वाक्यं राघवः पुरुषषेमम् ॥ २. रा,
ख, खर ब अपर रा--सुकतक० । म-सुङृतं क० 1 £. रा, ल, ल. व अ प्र-कमं
दुःखकृतं त्वय।। भ--कमै दुष्करकारिणा। ५. अतः परमधिकः पाठः-भ-अद्य मन्ये हतं
पापं रावणं रात्तसाधिपम् । अधाहं विजयी रानी हते तस्मिन् दुरात्मनि ॥
रावणस्य चरासस्य दिष्ट्या वीर त्वया रणे । छिन्नोऽस्य दक्तिणो बाहुः
स हि तस्य व्यपाश्रयः॥ विभीषणहनूमद्ध्ां छृतं कर्मं सुदुष्करम् । अदहोरा्रे-
स्तिभिर्वरेः कथं युधि निपातितः ॥ ६. रा, ल, ब चर भ्र-दुरवापं । म-०वाप्यं।
७. राः फ म-प्रसद्याद्य । ८. म~-वधमिन्द० । ९. भ-नास्ि ॥ १०. छ, फ म-
निरमिन्नं ऋ० । भ-हतमित्रः कतो द्यद्य । ११. भ-स निर्यास्यति ॥ १२. भ-
राश्चसाधिप । १३. भ-बरेन महताब हनिष्ये रावणं रणे ॥ १४७. रा, ख, छ. ब
्र-यत्र दइंदरजित् । भ-यस्राच्छ० ॥ १५. रा. फ़ म-च वीयंचान् । भ-च पीडितं ।
१६. भ-पाश्वस्थं संभाष्येदमथा्र० ॥ १७. प्र रा. फ म भ-सश्ल्योयं ।
१८. भ-वे भवति खस्थस् ॥ १९. अतः परमधिकः पारः-भ-विदाल्यः क्रियतां
क्तिमं सौमित्रिः सविभीषणः । छक्तवानरसेन्यानां श्ाणां दुमयोधिनाम्।]
ये चान्ये बणितास्तत्र सामे वूनरषेभाः । तेऽपि सवं प्रयन्ञेन क्रियतां
सुखिनस्त्वया ॥ एवमुक्तस्तु रमेण सुषेणो वानराधिपः ॥ २०. रा, ल, ल.
ब ञअप्रफम-न्णी।२९.रा.,ल,ल-बञप्र रा-फः म-वने।२२.या्, कु, ख.
व-°वते । प्र-०वतः। २२.रा,ल, लब अ प्र-खमे। र्ध.रया, खु, ल-बअप्ररा,
फ-नस्ये । म-नस्तः । २५. राऽ ल; लब अ म-ण्धी। प्र फ-ण्यं॥
२८४ वाल्माकाय-रामायणम् ।
२४] स तस्याः गन्धम् आघ्राय वि-्षस्यः सम्-अपद्यत ।
तथाः निर्-वेदनश्् चैव संखूढ-त्रण एव॒ च ॥१९॥ [२४
२५] विभीषण-युखानां चं सुहृदां राघवाऽऽज्ञया ।
२६य्] ताम् ओषथीं महा-बाहुः सु-पेणः प्रददौ तदा ॥*२०।[२५
ऋश्षु-वानर-योधानां पव॑तद्रम-योधिनाम्। [२१३
2] समू-अरे प्रति-योधानां हरीणां च महाबलः ॥२१।[)
२६३] ततः प्रकृतिम् आ-पेदुर् हत-शस्या गत-छ्माः
२यु] सोमितरि-प्रयुखाः सवे वानरा विगतज्वराः [२६
२८ ] बभूवुर् यदितास् तत्र प्राऽयाऽमृतम्" इवाऽमराः ॥२२॥ [7
पि] ल््मणस् तु तदा दृष्टस् तथो वानर-युथपाः
२८ | उत्-साहं दि-गुणं प्राऽऽपुस् तथा बीयं-पराऽऽक्रमौ'
प] तुष्टबुर् वानराः सवे सद्-वाग्भी राम-लक्ष्मणौ ॥*२३।॥।[
ततस् तु रामः प्टवगाऽधिपसर तथा
वि-भीषणन्ु चक्षपतिश च जाम्ब-वान् ।
अवेक्ष्य सौमित्रिम् अ-रोगम् उस्थि(१द्-स्थि)तम्
५॥ तदा स-सेन्याः सु-चिरं जहषिरे ॥२४।। [२७
अपूजयत् कम च लक्ष्मणस्य
मुदुष्करं दाक्षिरथिर् महा-मतिः ।
वमू हष च रणः दुरा-सदम्
पि | नि-सम्य तं शक्र-जित तु` पातितम् ॥२५॥ [२८
इलया रामायणे युद्ध-काण्डे ° युद्ध-विजयाऽऽख्यानं ^° नाम सप्ततितमः सर्मः ॥७०॥
किनि
१. प्र-तस्य । २. रा, क, छ बव अ-अआदाय | ३. या. रख, ख््बवेअप्र
रा--तया ॥ ४. म-राघवस्तु तदाक्तया । ५. भ-नासि ॥ ६. भ-ऋक्चवानरमुख्यानां
चिकि्सामकरोत्तदा । ७. भ-नासि ॥ ८. भ-आपन्नो हतशस्यो गतङ्खमः। ६. अतः
परमधिकः पाठः--भ-गतज्वरः क्षणे तस्मिन् सोमितिर्मित्रनदनः । १०. राः
फ-नास्ति । भ-ते च साखादगाः सवे रक्ष्मणे विगतज्वरे। ११. रा, ल, लब
अमररार फ-प्राप्य० ॥ १२. रा. फ म-ते च) १३. भ-नास्ति।१४.मम-
प्राप्ठास् । १५. म~ ण्कमाः । १६. म भ-नास्ति ॥ १७. भ-ततः स । श८.रा. ट
ख्व अप्र-सुदा ॥ १९. राः फ म-न्यन् । २०. भ-ख । २९१. रा, ख. खर
ब अ प्र~दुरासद्स्तथा । रार फ म-दुरासदस्तदा । २२. रा. फ म म-निपा० ॥
२३. ब प्र भ-रुकाकांडे । म-युद्धपवेणि । २४. रा, ल, लर ब अ प्र
रक्ष्मणाश्वासन । म-०्जयास्यापनो ॥
[ वं-७२ ]= [ पकस्ततितमः सगः ] = दा-६३]
४२ | ततः पौलस्त्य-सचिवा वि-ज्ञायन्द्र-जितं हतम् ।
रउ] वि-ज्ञापयामासुर् अथो रावणं सहितास् तदा ॥१॥ |१
प] स्य्-अवेदयन्त दुःखाऽऽतां वधम् इन्द्र-जितस् त॒ तम् । [)
३उ | विभीषण-सहायेन लक्ष्मणेन दुर्-आत्मना ॥२ ॥ | २उ
प | जयम् आ-कांश्षता राजन् हतो युद्धं सुतस तव ।
इत्य् एवं वचनं श्रत्वा राक्षसेन्द्रो स॒मृच्छं ह ।॥२॥
७ | स सम्प्राऽऽप्य चिरात् संज्ञां राजा परमदुःखितः" ।
पुत्र-शोकाऽदितो दीनो बि-टलापाऽथ रावणः ॥५ ।॥ [५
<| हा॒राक्षस-चमू-युख्य मम॒ वत्स महा-रथः ।
इन्द्र-जित् कथम् अद्य लं रक्ष्मणस्य वशं-गतः ॥* ॥ |8&
९| यसू तं कालम् अपि कद्धो भिन्ा शष्टिभिर् आ-हवे ।
मन्द्रस्याऽपि शिखरं किं पुनर् रक्षणं रणे ।।६ ॥ |७
१०] अद्य वेवस्वतो राजा भुयो बहु-मतो ममः |
११] यो हि योजितां च त्वां महता“ काल-धमणा ।।७ ॥ [८
पि] अ-वध्योऽसि हतः सख्ये देवाऽसुर-गणेर् अपि [र
१. प्र-नास्ति । २. भ-ते प्रविरय पुरी कां हतशेषा निशाचराः । निङ्त्त-
कवचा दीनाः प्रहारजनितश्रमाः ॥ ते तु सर्वै विमनसः सचिवा रावणि तदा ।
लक्ष्मणेन हतं संख्ये रावणायाचचश्चिरे ॥ ३. प-नासि । भ-युद्धे हतो महाराज
रक्ष्मणेन सुतस्तव । अतः परमधिकः पाडः-म~-यथा हतो महाराज खदमशेन
तवात्मजः । ४. भ-मिषतां नो महाद्युते ॥ ५. भ-रक्ष्मणेन हतः शूरः पुत्रस्ते
विदुधेदनित् । अतः परमधिकः पाठः-राः फ़ म भ-शूरः संगम्य शूरेण संयुगे `
विनेपातितः। रा फ म-विषण्णवदनास्ते तु रावणायाचचल्तिरे । यार
म भ-स्रगमिन्द्रजिद्यातः शरैः संतप्य रुदमणं । स तं वधं प्रतिभयं श्रुत्वा
पुरस्य रावणः ॥ घोरमिन्द्रजितः संख्ये कश्मलं महदाविशत् । स पुज्रचध-
संतक्तः कूरः कोधवदा गतः ॥ ६. रा. फ भ-विसलश्च महाबाहुयमोह च सुमूच्छं
च ॥ ७. भ-उपर्भ्य । ८. भ-राक्षसपुंगवः । ९. भ-ण्शोकाङरो । १०. भ-
०पाङुरुद्वियः ॥ ११. भ-पुत्र र्चसनाथ । १२. भ-मदाबरु ॥ १३. भ-ननु
त्वमिषुभिः कुद्धो सिन्धाः कारान्तकोपमः । १४. अ-युधि ॥ १५. भ~देवो ।
१६. फ-मयः । १७. सा: फ म-येन स्वं योजितस्तात । भ-येना्य त्वं महाबाहो ।
१८. भ-संयुक्तः ॥ १९. रा, ल, लर ब स प्र-तद। । २०. भ-एषः पंथा सुयोधानां
सर्वामरगणेभ्वपि ।
३८६ वास्मीकोय-रामायणम् |
यः' कृत्ये हन्यते भतः स पुमान् स्वग॑म् अश्लुते ।॥८ ॥ [९उ
१२] अद्य देव-गणाः सवे रोकपालः सहषिभिःः |
हतम् इन्द्र-जित रत्वा सुखं स्वप्स्यन्ति निर्-भयाः ॥९ ॥ [१०
१३ | अद्य रीकत्रये' कृस्खा' पृथिवी च ससागरा |
एकेनेन्द्र-जिता हीना श््येव प्रति-माति मे ॥१०। [११
१४] अद नेक्र॑त-कन्यानां भ्रोप्याम्य्ं अन्तः-पुरे रवम् ।
रेणु-संघस्यः यथाः नि-नादं गिरि-गहरे ॥ ११। [१२
१५] यौवराज्यं बलं रुजं राक्षसांश च परतप" ।
मातरं मां च भार्यां च क्र सु" सं-स्यज्य गच्छसि" ।१२॥ [१३
१६| ननः त्वयेन्द्र-जिन् मद्यं गताय यम-सादनम् ¦
्रेत-कार्याणि कार्याणि विपरीऽतम्" इदं गतम् ॥१२॥ | १४
१७] स“ तं“ जीवति सु-ग्रीवे तथा रामे सलक्ष्मणे ।
मम शस्यम् अन्-उद्धूत्य क्र चु" यास्यसि पुत्रक ॥१४॥ [१५
१८] इति जव्पन्" स्मरंस् तस्य वृत्तानि तनयस्य सः । |
४] न शोकस्य गुणानां च पारं गच्छति रावणः ॥ १५५
तं मभ्य-गतम् आसीनं रक्षसां राक्षसाऽधिपम् ।
१६ | आ-विवेश्च महान् कोपः पुत्र-व्यसन-सम्भवः ॥१६॥ [१8
घोरं प्रकृत्या सूपं तु ` तस्य कोपाऽभिमूच्छतः
२०] वभूव सूप रुद्रस्य कद्वस्येव दुरा-सदम् ॥ १७।।[२२
१. सा, ख, ठः ब अ-्ुटितः पाडः । प्र-ङ्ृत्वा कमे खतो । रा. भ-
यत्कृते ह० । २. रा, ख, ख> व अ प्र-पुनः ॥ ३. भ-त्वथषयः । ७. भ-निहतं
त्वांरणेष्छा॥ ५.राऽकू,खरबञपर राः फ-लोकाखयः कृत्ख्ाः । ६. रा. फ
भ-सकानना ॥ ७. रा, ख, छ> व अ प्र-श्रोष्यन्त्यू । ठ. रा, खु,खबञअ
प-यथा करीन्द्रः सिंहस्य । ६. रा, अप फ म-निनदं । भ-नदंतां ॥
१०. भ-राश्चसेश्व्यमेव च ) ११. भ-गतोऽसि विहाय नः ॥ १२. भ-
मरम नाम त्वया वीर गतस्य । १३. रा. फ-ण्रीतं स्र वतते | म-°रीतानि
वर्तसे । भ-०तं हि वतैते ॥ १४. रा. फ-रत्नौ । १५. भ-रक्ष्मणे च सराघवे ।
१६. रा. फ म-कस्मादुजसि पु० । भ-करमात्यक्ष्यसि जीवित ॥ ९७. रा.
राजा । फ-बाल्ये । भ-बाल्यात् । १८. भ-वृत्तान्त । १९. प्र रा. फ-च ।
२०. भ-वा ! २९. म-नास्ि ॥ २२. भ-मोहगतं । २३. भ-रावणं । २४. रा,
रु, ख~ ब अ-महाकायः ॥ २५. म-च तस्य को० । भ-तु तत्र क्रोधाच्चिरस्थितः ।
२६. या, ख, ख~ ब-करुदरूपस्य रदस्य च । २७. भ-नास्ति ॥
युद्धकाण्डम् । ७१ । २६। ३२८७
तस्य निर्-दश्षतो दन्ताज् ह्श्रवे दन्त-निस्वनः
२७] यंत्रस्याऽप्वेष््यमानस्य महतो दानवेर् इव ॥१८॥ | २४
तस्य प्र-कत्या रक्ताऽन्ते नेत्रे क्रोधाऽप्निना तदा ।
२१] रावणस्य महा-षोरेः रक्ते नेत्रे बभूवतुः ।॥१९१।।[२१
तस्य क्रद्धस्य चधूरभ्यां प्राऽपतन्न् अश्रु-विंदवः" |
२२] दीप्ताभ्याम्' इव दीपाभ्यां साऽचिषः स्नेद-बिन्द्वः ॥२०.।[२२
राजा" काल इव कृद्धः यां यां दिशम् अवेक्षत ।
२५] तस्यां तस्यां भयत्रस्ता राक्षसाः संनि-रिल्यिरे ॥२१। [२५
तम् अन्तकम् इव करद चराऽचर्-विषादिनम् ।
र] बीऽऽक्षमाणं" दिश्चः सवां राक्षसा नोप-चक्रयुः ॥२२॥ [२६
्रष्याऽपाऽङ्न" तेजस्वी" सं-रब्धो" राक्षसाऽधिपः" |“
२६] अब्रवीन्" नेकतान्" सर्वान् संस्तम्भयिषुर (१,आ-हवे ॥२३।[२७
मया वष्-रहस्राणि चरता दुश्चरं तपः।
२७] तेषु तेष्व् अव-कारेषु स्वयं-भृर् च प्रसादितः ` ॥२४। [२८
तस्येव तपसो व्य्-उष्ट्या प्र-सादाच् च स्वयं-युवः
२८] नासुरेभ्यो न देवेभ्यो ` मयं मम॒ कदा-चन ।॥२५।} [२९
कवचं ब्रह्मदत्त मे यन् नवाऽम्बुद्-सन्निभम्" ।
१. रा छ कर ब अ-यत्तस्य वे० । पर-यत्तस्य नदतो युद्धे ॥२. रा, ल, ल.
बञअप्ररा. फ म-मूयः । ३. म-पुनः । ४. रा, छ, छ. ब-महाक्रोधे ।
५. अतः परमधिकः पाटः-- भ-मरदीप्तो दीपयामास खमिवादित्यरश्मयः ॥
दे. म-नेत्राभ्यां । स-नेत्रेभ्यः । ७. गा, ल, लर ब अ प्र-अखबिं० । ८. रा, ल,
ल. व भ-दीक्तेम्य इव दीपेभ्यः ! ९. भ-°पस्तेरर्बि० । १०. अतः परमधिकः
पटः-भ-ललरे भकुरीभिश्च संगताभिव्येरोचयत् । युगांते खह नक्रा-
भिमहोदधिरिवोर्मिभिः ॥ रोकाद्धिज्गम्भमाणस्य कोपाद् व्यक्तमिव ज्वलन् ।
निष्पपात सधूमो.ऽभिवरस्य वदनादिव ॥ १९. भ-स कार इव संकरो ।
१२. भ-उदंश्चत ॥ १३. म-इति । १४. र!, ल, ल. ब~-चचार रवि० । भ-
दुनिरीक्ष्य तवि° । भ-°रभयावहं । १५. छ, छ पर रार-वीक्ष्यमाणं । भ-
चीक्ष्यमाणाः ॥ १६. भ-ततः परमसक्रुद्धो । १७. या> फ-संरब्धांस्तास्तदार्तवत् ।
भ-रावणो २।° । १८. म-नाल्ि । १९. म-णवीद् र ्षषान् ॥ २०. भ-०थितुम् ।
२९. रा.-नसि ॥ २२. भ-चरितं । २३. भ-०मूः परितोषितः ॥ २४. भ-
बृद्धया । २५. य ख्ख. बवअम्न राः फ़ म~न सुरेम्यो न भूतेभ्यो ॥ २६. रा.
फ म भ-च ्रदत्तं। २७. म-च युद्धे मबु° ।
३८८ वास्मीकीय-रामायणम् ।
२९ देवाऽसुर-षिमर्देपु न भिन्नं वज-युषटिभिः' ॥२६।[३०
तेन माम् अद्य स-नद्धुः रथस्थम् इह संयुगे
०] कः (१ न) प्रतीऽयान् मूषे जातु साक्षाद् अपि पुरं-दरः ॥२७। [३१
यत् तदाऽति-प्रसादेनः स-ररं कामुकं महत् ।
३१ | देवाऽसुर-विमर्देषु मम दत्तं स्वयं-युवा ॥२८॥ [३२
अद्य तूण-शतंर युख्यंर् धुर् उत्था(द्-स्था)पयं(१ये)तु तत् \
३२] राम-क्ष्मणयोर् एव वधाय परमाऽऽ६बे ।२९। [३३
स॒पुत्र-वध-सन्तप्तः शरः क्रोध-वक्ं गतः।
३३] सम्-ईकष्य रावणो बुद्धया बेदेद्या रोचयद् वधम् ॥३०। [३४
्रत्यवेश्षत तान् सर्वान् राक्षसान् घोर-दशंनान् ।
३४] दीनो" दीन-घुखान्" सर्वास्" तान् उवाच निशा-चरान्' ॥२१।।[३५
मायया मम॒ पत्सेन त्रासनाऽथं" वनौकसाम् ।
३५] रं-चिद्“ एव हि हत्वा यत्“ सीतेयम् इति दरितम्* ॥२३२।। [३६
तद् इदं सत्यम् एवाऽहं ` करिष्ये प्रियम् आत्मनः ।
३६] वेदेह षदयिष्यामि कषत्र-बन्धुम्" अनु-ताम् ॥३३॥ [३७
इत्य -एवम् उक्त्वा सचिवान् खङ्गम् आशु पराऽऽक्रमात् ` । [३८
३७] उदु-धृत्य गुण-सम्पन्न विमलाऽम्बर-दशनम् ।
निषू-पपात" सु-बेगेन" समस्तः सचिवैः सह ॥२४॥ [३६
३८] रावणः पुत्रशोकेन भृशम् आङ्कलचेतनः
१. रा, ल, ल. ब श्र-वच्रघातनैः । २. प्र-नासि ॥ ३. भ-सयुक्तम-
मेयेन सुरासुरैः । ४. रा, छ, खर ब अ-ग्यान्सृषेयाद्रा । भ-ण्यात् समासाद्य ॥
५. रा. छ,ख.ब अरा. फ म-श्प्रसादान्म ॥ ६. रा, ल, अपरा म-
अ तूरयशते्ख्येधनुरूत्थापयतु मे । भ-अद् तूयंप्रणादेन बर संस्थाप्यतां महत् ॥
७. रा, ल, ल.बवञअप्र रा फकः म-शकुवशं । ८. भ-सीतां हंतुमवस्थितः ॥
९, भअ-प्रलयवेक्ष्य च ताच्रक्षिः सुघोरः पापदशेनः । १०. रा. फ भ-दीनान्
दीनसनाः । ११. रा- फ-खरस्तास् । १२. रा फ म~-न्चरः॥ १६३. राख, क
ब अ-तच्राया्थं । भ-वचनाथ । १४. रा, ख, छर ब अ प्र-किंचिदेव हि
हव्वान्यत् । भ-प्रतिमां सच्यीं छा । १५. म म-न्ता ॥ १६. भ-एवाञऽदयय ।
२७. फ-० घर्मम् ॥ १८. रा, > च च प्र-बाढमखप० । भ-खङ्गं राक्षसपुंगवः |
१९. रा, क, कमब अ प्र-रत्छ्ज्य ! २०. रा, ख, ख ब अ-°रु वर०।२१. म-
०पाताथ वे० । भ-ऽपाताद्ु वे° । २२. प्र-सर्वाथस० । रा. फ-सचापः स° ।
म-सवैश्च स०॥ २२. रा, ल, लब अ प्र~न्यकुरुखोचनः । भ-°र्मानसः ।
सङ्ग क्रुद्धः सयुद-यम्य' स॒ गतो यत्र मेथिरी ॥३५।[४०
३९] व्रजन्तं राक्षसाः प्रक्य सिंह-नादं ब्रव॒ः ।
उर् चाऽन्योऽस्यम् आ-रिग्य सं-करदधं प्रक रावणम् ॥३६।४१
४०] अद्याऽयः ताव" उभौ दिष्व्या नि-हनिष्यति राघवौ ।
लोकपाला हि चत्वारः कुदेनाऽनेन निर्-जिताः। [४२
४१] बहवः सत्रवश चाऽन्ये क्रुद्धेन" विनि-पातिताः. ३७. ॥[४२्
तेषां सं-जटपमानानाम्* अशोकवनिकरा-गताम्' ।
२] अभिदुद्राव वदद रावणः" क्रोध-मूच्छितः ॥३८॥ | ४४
वार्यमाणो बहु-विधं" सु-हिर् हितबुद्धिभिः. ।*
४३] अम्य्-अद्रवतः रेदेही* ग्रहः खे रोहिणीम् इव ॥२९॥ | ४५
कम्पयन् वसु-धां कोपात्” पाद-न्यासेर् द्रुतं ' व्रजन् ।
४४] पुत्र-शोक-समाक्रन्तः स्री-वथे कृत-मानसः ॥४०॥ [>
षपू | मैथिी रश्यमाणा त॒ राक्षसीमिर् अनिन्दिता 1 [४६
२] तं तथा करोध-स्ताऽ्षम् ` आ-यान्तं जनकाऽऽत्मजा ॥ ४ १॥ [>
४५३] दद रावणं* क्रुं निस्विश-वर-धारिणम् । [४६३
तम् अवेक्ष्य स-निस्त्िशं व्यथिता जनकाऽऽत्मजा ॥४२५॥
४६] निवार्यमाणः सचिवैर मनसेवं व्य्-अचिन्तयत् । [४५७्
९. रा+-खङ्गी करदः स० । भ-तं कढं खङ्गहस्तं ठ । २. भ-जतं यत्र ।
रा फए-सहसा येन । ३ म-नारिति ॥ ४. रा > फ-राक्षसख । ५. म-नास्ति । भ-
सहसा राक्षसाः प्रक्ष्य सिंहनादमथानदन् । ६. रा, ल, ल-व द्य प्र-आश्िभ्य
वजत । ७. रा. फ म भराक्चसाः ॥ <. या, खरब अ प्र-अद्य पापव्० ।
प्र रा. फ मदा! ९. भ-अद्य तौ राघवौ राजा संयुगे प्रमथिष्यति । १०. भ-
करद्धेनेतेन । ११. भ-संयुगेषु नि । १२. अतः परमधिकः पाठ :-भ-वहूनि चेव
रलानि भुक्ते चाहत्य रावणः । विक्रमे च वे चेव नास्त्यस्य सददाो भुवि |
१२. रा, ल; ल~ व अ प्र-जस्पायमा० । भ- ०स्पतमेव । १४. रा. फ म-
न्कां गतः । १५. रा. ख, खव अ पर-नास्ि ॥ १६. भ-सुसक्रुदधः । १७ भ-
साधुबु° । १८. रा, क,टन्वञअ प्र-नास्ि । भ-अभ्यघावत संक्रुद्धः । १९. रा,
ल,-ग्रदौ तरे! क, व अ प्र-्हो वै ॥ २०.राफ म भ-क्रोधात् । २१. भ-ृटं ।
२२. भ-कृतनिश्वयः ॥ २३. अतः परमधिकः पाठः-रा क१ख्रवञअम्मरा
फ-चितयेती रणगतं साज राघव सती । २४. प्र म-करोधदीक्षाक्चं । रार
फ-क्नोधताम्राश्चं । २४. भ-नास्ति ॥ २६. भ-रश्षसं । २७. भ-निक्ञम्य ।
२८. रा, छ, छ. व अ प्र म-नास्ति ॥ २६. भ-°मणे तसिश्च ।
2 तास्माकरय-रर्मायमम् |
यथाऽयं समभि-करद्धःः समभिद्रक्ति स्वयम् ॥४३॥
४७] हन्तुम् इच्छति पापाऽऽतमा' रावणो माम् अनाथ-वत् ! [४८
बहु-शश्' चोदयानोऽपि' भर्तारं माम् अनु-तरताम्! ॥४४॥
४८] माया मम भवाऽचेति' स निर्-अस्तस ततो मया ८“ [४९
सोऽयं मद्-अनवस्थानाद् व्य्-अक्त नेरादयम्" आ-गतः ॥४५॥
४९] काम-क्रोध-समाविष्टोः मां हन्तुम् उप-सपति। [५०
अथवा तौ नर-व्याघौ भातरौ राम-लक्ष्मणौ |
५०] मन्-निमित्तम् अन्-आर्येण सम्-अरे विनि-पातितौ ॥४६।। [५१
सम्प्रत्य् एव दि रङ्कायां रक्षसां तुरः खनः ।
५१] वहूनां सम्प्रहृष्टानां* मया प्र-करोश्तां शतः ॥४७) [५यब्
अथवेन्द्र-जित श्रुत्वा रक्ष्मणेन रणे इतम् ।
५२ | संतप्तः पुत्रशोकेन मां हन्तुम्" उप-सपेति ।४८] [>
थवा दज-पुत्रौ तौ विनास्य कर-निश्यः।
६] तथेवाऽमष-सम्पूणो समां हनिष्यति रावणः ॥४९।। [५३
अहो धिङ् मन्-निमित्तोऽयं वि-नाज्ञो राज-पुत्रयोः। [५२३
५२ | हनू-मतो हि तद् वाद्यं न कर्तं क्षुद्रया मया ॥५०। [५४
यद्य् अदं तस्य पषठेन तदा यास्ये नि-मच्रिता।
५४ | अच तावन् न रोदिष्ये ज्ञात्वाऽन्-इष्टं गतिं गतौ ॥*५१।।५५
मन्येऽ्य ` तस्या हृदयं ` शश्व मे प्र-स्फुरिष्यति |
५५] एकपुत्रा यदा पुत्रं वि-नष्ट` श्रोष्यते युधि. ।५२। [५६
य व
मा
१. भ-मामतिकरृद्धः । २. रा, छ केर व अ-मामेवाभिमुखः ॥ ३. भ-
हिंसपिष्यति दुष्टात्मा । 9. रार फ़म भ-सना्थां । ५. अ-श्शःप्रेरयन्मां हि।
६. भ-समनु° ॥ 9. रार-भवस्वेति । ८, भ-भव स्वं मम भायंति निरस्तं तद्वचो
मया । €. भ-ममानुपस्था० । १०, रा म-न्द्यतां गतः ४ ११. भ-क्रोघ-
दशोक्स० ॥ १२. भ-इदानीम् । १२. रा, रख, खु ब अ प्र-वसूनामिव ह°
रा. फ म-बहूनामिव ह ० । १४. भ-विक्रो° ॥ २५. भर-पीडितः । १६. भ-
नास्ति ॥ १७ रा.त । १८. पर रार फ़ म भ-वधिष्यति ॥ १६. रा, र, र. ब-
न्यो ॥ २०.२3 र, व-षृष्ठे तु । २१. भ-यायां । २२. रा क म-नाच तावत
शोचिष्ये अष्टानिष्टं ग । अ-नाद्याहमनुश्तेचेयं भतुरंकगता सती । अतः
परमधिकश्च पाटः--भ-मर्यो तावन्न रोचामि श्रातरौ रामल्द्मसौ ॥
२३. भ-मन्य तु हृद्य तस्या । २४. रा. ल, छ> व अ-स्वक । २५. रा रृ१ ख~
च अ-नष्टवं २६. रा, ख, खव अ प-यदिषध
सा हि जन्म च चास्यं च यौवनं बलम् एव च |
५६] धम-कार्याणि सूपं च रुदती चिन्तयिष्यति ॥५३। [५७
निशाचर-हते पुत्रे दन्यां श्राद्धम् अ-चैतना।
५७] अग्निम् आरोक्ष्यते नूनं प्रायं ॒वोप-गमिष्यति ।॥।५४॥ [५८
धिग् अस्तु कुग्जाम् अ-सतीं मन्थरां पाप-निशयाम् ।
५८] यन्-निमित्तं महा-दुःखं' कौसल्या प्रति-परस्थते ॥५५।। [५९
इत्य् एवं मंथिहीं प्रय वि-लपन्तीं तपस्विनीम् ।
५९ | रोहिणीम् इव चन्द्रेण विग्रहेण न सं-गताम् ॥५६॥ [६०
६०उ | सु-पारोः नाम मेधावी राक्षसोः राक्षसेश्वरम् |
नि-वायमाणं सचिवेर् इदं वचनम् अव्रवीत् ।५७।। [६१
६१| कथं नाम दज्ञ-ग्रीव साक्षाद् वि-ध्रवसः सुतः
हन्तुम् इच्छसि वेदेहीं कं घा धमम् अनु-स्मरन् ॥५८॥ [8२
६२| विघा-वेद्-व्रत-ल्ातः स्व-धम-निरतः सदा ।`
सियः कस्माद् वधं राजन् मन्यसे राक्षसाऽधिप ।५९1|[६३
६३] इष्ट-यज्ञस्य भवतः इले जातस्य चोत्-तमे
खी-वधो नाभऽनु-रूपो वे वि-शेषेण मनस्विनः ॥६०॥ [>
६४] मेधिटीं रूप-सम्पन्नाम् अपाऽस्य ` प्रिय-दशचेनाम्' ।
तस्मिन् एव परे ` दीप्ते" राघवे क्रोधम् उत्-स॒ज ॥६१॥ [६४
६५| अभ्युत्था (१द्-स्था) नं तु युद्धाऽ्थं कृष्ण-पक्षे चतुर्-दल्ीम् ।
१. रा,ख्ऽखरबअ प्र रार फ म-च महात्मनः ॥ २. भ-निराश्चा
निहते । ३. रा^ फ-श्चुत्वा श्वश्रर् । ४. राम भ-चोप० ॥५. रा फ्भ-
पापदशनां । ६. भ-इदं दुःख ॥ ७. रा.+ल, लं ब अ प्र-पर्यन् वि०। भ-
रक्ष्य चितयंतीं । ८. रा. फ म-बिना म्रहवशं गतां । ९, अतः परमधिकः पाठः-
भ-एतसिन्नन्तरे तत्र अमायो बुद्धिमान्ण्चिः ॥ १०. भ-बर्विभ्यो । ११. भ-
राणं । १२. भ-वाक्यसुचाच ह ॥ १२. रा, कछ, खर ब-काम । १४. रा. फ म-
कोपाढमैम् । भ-करोधाद्धम्येम् ॥ १५. रा, ल, ल. व अ प्र रा फ़-०वेद्रतस्तात स्वं
ध० । भ-°तः स्नातः खधर्मे नियतेन्द्रियः । १६. भ-कस्माखं खीवधं घोरं कतुमईसि
रावण ॥ १७. रा, ख, खः, ब अ-ण्पोऽय । प्र-ण्पो हि ॥ १८. राऽख्.ख.बञ
प्र फ़ू-रूपमाप० । १९. र!- फ म~ ग्य च सुद° । भ-प्रलवेक्ष्य सुद ० । २०. अत
परमधिकः पाठः-म-फाल्गुनश्चैव मासोऽयं राच्तसानां भयावहः । त्वे च
खछब्धवरः श्रूर हनेष्य सि च राघवम् ॥ २९१. रार फ म~रणे दीक्षे । म-समासाद्य।
२. रा; ल; लः ब अ प्र~राघव करोधमूच्छितः ॥ २३. रा.ख, ख्व अ प-
°स्थ.स्यति करुद्धस । रार फ-न्न हि युर । मग्नं च युर।
कृत्वाः नि्याद्म् अमावस्यां वि-जयाय वरुर् वरतः ॥६२।। [६५
६६] निःसंशयं शरी खंड्खी रणे रंथ-वरे स्थितः ।
हत्वा दाक्नरथि रामं राजन् प्राऽप्स्यसि मंथिरीम् ।६३॥ [६६
६७] एवम् उक्त्वा तु तद् राज्ञो बरत सं-गृ्य बीय-बान् ।
अपाऽकषेत वदेद्याः सकाश्चाद् राक्षसेश्वरम् ॥६४॥ [)
६८] समवेक्ष्य च बेदेद्या सूपं सवगुणाऽन्वितम् ।
६९य् ] ननायेक-पद् रोषो रावणस्य दुर्-आत्मनः ॥६५॥ [
स निन्दिताऽभ्त्मा सु-हदा नि-वेदितं
वचः स्व-धम्य प्रति-ग्र्य रावणः |
गृहं जगामाऽथ ततः स वीय-वान्
प] पुनः सभां चाऽभि-ययौ" सुहदू-वतः" ॥६६॥ [६७
इत्यार्षे रामायणे युद्ध-काण्डे'” सुपा्ै-वाक्यं'ः
नमिकसक्षतितमः सर्गः ॥ ७१ ॥
[ व-७३ = | द्विसप्ततितमः सगेः ] = दा-६४]
स॒ प्रविश्य सभां राजा दीनः परमदुःखितः
१] नि-पपाताऽऽसने स॒ख्ये सिंहः कद्ध॒ इव श्वसन् ॥१ ॥ [१
उवाच स तदा स्वान् वरयुख्यान् महा-बरः ।
२] रावणः श्राऽञ्जरीन् वक्यं पुत्र-व्यसन-कषितः' ॥२ ॥ [२
८१८
सवे भवन्तः सवण हस्त्यू-जश्वन समावृता
प 1 ०
१. राख, छबवअप्रफम-स वं ॥ २. भ-घन्वी रणे खन्दनमास्थितः।
३. भ-एुनः ॥ ४. रार्फम-रक्षो ॥ राक र वञअप्र भ-श्वेल।
६. सा, अ प्र-सलयगु° । रऽ छ व-सस्वगु° ॥ ७. रा फ म भ-एतद् दुरात्मा
८. रा, ल, ल ब अ प्र-सधम परिणद्य । ९ रा, क, ररव अ प्रतत
स ज्लोचन् । भ-निशाचेश्वरः । १०. रा, क, छर व अप्र ०्ययौ सुहृद्धि
रा. फ-ण्ययौ सुद ्टतः । भ-प्राप सुहद्रणेकेतः ॥ १९१. प्र भ-कंकाकोडे । म-
युद्धपवैणि । ९२ म-रावणकोपो ना० । भ-सीतावधनिवारणं ॥ १२३. रा.फम
-निषषादासने । १४. भ-दिन्ये ॥ १४. भ-अत्रवीच्च तदा सर्वान् बराध्यक्षानु-
पस्थिवान् । १६. रा, ल, ल-बद्यप्र रा, फ म-ण्डिर् । १७. भ-इन्दनिद्र-
धदकितान् ॥ १८. रा+-समेऽमलयाश्च पूवण । तल, तर व अ पर-सवऽमलाश्च पूरेण ।
१९. रा ख, ख ब अ प्र-सुदंसिताः । राः फ-सुदंशिताः । म-च सढृताः ।
ननन
युद्ध-काण्डम् । ७२ । १०। २९२
३] निर्-यान्तु रथ-सङ्गश च पदातेश् चोप-शोभिताः ।३ ।॥३
प] एवं रामं समा-किप्यः सम्-अरे हन्तुम् अहथ ।
४्ड] प्रवृद्धाः सर्पेण प्रावरृषीऽव वलाहकाः" ॥४ ॥ [४ |
अथवाण्ं शरस् तीक्ष्णेर् भिन्न-मर्माणम् आ-हवे ।
५] सर्वेः सह भवद्धिस् तं रामं धक्ष्यामि संयुगे ॥५ ॥[५
इत्य् एवं ˆ वाक्यम् आ-दाय' राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः ।
६] निर-ययुस् ते रथः शीघ्रं“ नागाऽनीकेश् च सं-धरताः" ॥६ *।|[६
स सं-ग्रामोऽभि-तो भीमः दरयस्योद्-अयनं प्रति ।
८] रक्षसां वानराणां च तुयः सम्-अपद्यत ॥७ *॥[९
९ ] ते" गदाभिर्“ विचित्राभिः प्राऽऽसैः" खङ्खः परश्वधैः ।“
४] अन्योऽन्यं सम्-अरे जघ्युस् तदा वानरराक्षसाः 1*८॥ [१०
हतानां युधि वीराणां तत्रः वानररक्षसाम् |
११ | सं-स्या न शक्यते कतु बहु-त्वाच् च ततस् तदा ॥९ ˆ| [११
मातंग-रथ-कूमा्" च शर-मत्स्या" ध्वज ्रुमाः
१२] श्रीर-सथात-वहाः युसुबुः सोणिताऽऽपगाः ।॥१०। [१२
१. रा+-संघेन पदातिश्चैव शोभिनः । ल, ल. ब अ प्र-०्संपेन पादातेश्रेव
क्रोभिनः । रा फ-न्संवेश्च पद्तेश्वाभिशो० । २. अतः परमधिकः पाठः-
भ-नानाच्छन्ध्वजाकीर्णा भूषणोत्तमभूषिताः ॥ ३. पर-एकं रामं स° । रा-
फ़ म भ-एकं रामं परिक्षिप्य । ७. अतः परमधिकः पाठः- भ-सर्यतः सर्वयत्रेन
रणकर्मणि पंडिताः । ५. भ-बाणवर्षाणि सुंचतः प्रवृद्धा इव तोयदाः ॥ ६, रा,
ल, लर व अ प्र-वध्यामि । ७. भ-पश्चदहं शितेस्वीक्षणेर्भिज्ञगात्रं महारणे ।
पत्निभिर्पोथयिष्यामि रामं खोकस्य पदयतः ॥ ८. भ-एतद्राक्यमात्ताय । ९. भर क-
ते । १०. भ-रीघेर् । ११. रा. फ म-भूषिताः । भ-संहताः । १२. अ-नास्ि ,
अतः परमधिकः पाठः--भ-शराः शलगदाहस्तास्तोमरासिपरभ्वधेः । निर्ययू
रात्तसव्याघाः सिहा इव मदोत्कटाः ॥ १३ राः फ म-नमोऽमवद्धीभः ।
भ-०मोऽभवद्धोरः । १४. भ-ण्छो रोमहषंणः । १५. अ-नास्ि ॥ १६. रा, ट,
ख ब अ-गदासिश्च । १७. मपाः । १८. अतः परमधिकः पाटः-भ-
वानरान् समरे जघ्युविनदंतो महारथाः । वानरा रक्तसान् वृत्तेमुषि-
भिर्द॑शंनेस्तथा ॥ गिरिण्ङ्गः शिलाभिश्च प्रापयन् यमसादनम् ॥ १९. रा,
ल, ल. ब अ प्र-तदां । २०. भ-नस्ि ॥२१.य, खु, ख्न्बश्रप्ररारफ
म-°रथकदृंखा रथमस्स्या । २२. रा, ल, ल. ब अ प्र-सुखुवे । भ-भरसख्ुः ।
२२३. रा; अ प्र-ण्पगा॥
३९४ वास्मीकोय-रामायणम् ।
घ्वज-वर्म-रथान्ः नागान् नानाप्रहरणानि च ।
१२] आ-प्ठत्याऽऽप्टत्य सम्ू-अरे वानरेन्द्रा बभक्जिरे ॥११॥ [१३
केश-करण-ललाटांश' च नासिकां च प्ठवं-गमाः।
१४] रक्षसां द्शनैस् तीक्ष्णैर् नखेशू च` वि-चकिरे' ॥१२॥ [१४
एकेकं राक्षसं सं-ख्ये सत॒ वानरपुङ्गवाः ।
१५] अभ्य्-अधाचन्त बिनि दृक्ष शङनयो यथा ॥१३॥ [१५
ते गदाभिः खद्खैश् च परिः पडकेस् तथा ॥
१६] नि-जघ्लुर् वानरान् घोरान् राक्षसाः पवतोच्तमान्" ।१४।।[१६
राक्षसैर वध्यमानानां वानराणां महा-चमूः |
४२] शरण्यं शरण याता रमं दशरथाऽऽस्मजम् ।॥१५.।[१५७
ततो रामो महा-तेजा धलुर् आ-दाय वीय॑-वान् ।
१७] प्रविश्य राक्षसं ॒सैन्यं शर-वपं ववषं सः ॥१६५।।[१८
प्रविष्टं राक्षसं सेन्यं घनेः" धरयम् इवाऽऽवृतम्" ।
१८] नाऽभि-जज्ञेः तदा रामं निर् दहन्तं शराऽथिषा" ।१७॥ [१९
निकृत्ता युधि रामेण धोरास् तेः रजनी-चराः ।
१९] रणे रामस्य ददुः कमाण्य् असुकराणि ते ॥१८॥ [२०
चाल्यन्तम् अनीकानि क्षेपयन्तं महा-रथान्।
२०]न ते ददृशिरे रामं वात षन-गतं* यथा ॥१९॥ [२१
छिन्नं भिन्नः विपय्-अस्तं प्र-म्र" शस्त्र-पातितम्* ।
२१] बलं रामेण दच्छर् न रामं शीघ-कारिणम् ॥२०॥ [२२
प्रहरन्तं शरीरेषु न तेः प्रयन्ति राघवम् ।
२२] इन्द्रियार्थेषु चतन्तं * भूताऽऽत्मानम् इव प्र-जाः ॥२१। [२३
१. रा^ क म-ष्वजचसै० । २. ज-अश्वान् । २. भ-वेगेन ॥ ७. भ्यं
च नाकषिका । ५. राख, खर ब अ प्र-चेव च ॥ द. भ-णरयूथपाः ॥ ७. भ-
णते गदाभिश्च गुर्वीभिः पदशः परिषेरपि ! <. भ-न्तोपमाः। €. रा, र, ख्व
अ प्र-नास्ि॥ १०.रा,ख.ख.वञअप्रभ-नास्ि ॥ १९. भ-मेघं सूर्यमिवाम्बरे।
१२. रा. फ म-°जग्युर् । १३. प्र-शराग्निना ॥ १४. रा--विक्ता यु° ¦ भ-
छृत्तान्येव घोराणि रमेण । १५. म-युधि राक्षसाः । १६. भ-चित्राणि ॥ १७. भ-
द्ख्यत महानीकं विधर्मेत । ८. रा, ख, छ, ब अ प्र-सिहं वनगतं । भ-वायुं
व्योमगत ॥ १६९. रा, ख, छ ब श्च प-छिन्नं छिन्नमपयस्तं प्रभिन्नं । म-चिन्न चिच
इरिदेग्धं प्र । भ-णच्नं शरेदैग्धं प्र । २०. अ-श्षरताडितं । २९१. म~रामस्व ।
२२. खभ तिष्ठतं विघ्चका० ॥ २३. रा--तं प०। भ~परयन्ति स । २६. ब-तिष्ठ॑तं ४
युद्ध-काण्डम् । ७२ । ३० । ३९५
एष हन्ति गजाऽनीकम् एष हन्ति महारथान्
२२] एष हन्ति शरस् तीक्ष्णः पदातीन् वाजिभिः सह ।२२।।२४
अथ रामो महातेजा युध्यताम् एव रक्षसाम् ।
२४] प्रज्ञाम् अपाऽहर्त् तेषां मोदनाऽच-बलेन च ॥२३॥
ते विमूढा विसंज्ञाश् च राम-भूतम् इदं जगत् ।
२५] ददश राक्षसास तत्र ततो जध्वुः परस्परम् ॥२४।॥ [`
२६् ] अन्योऽन्यं स-हितां जष्लुः शक्तेि-शूल-परश्चयैः। [२५३
मोहिताः परमाऽस्त्रेण गान्धर्वेण महाऽऽत्मना ॥
२७|न ते ददृक्षिरे रामं नि-घ्न्तम् अरि-वाहिनीम् । २५॥ [२६
ततोः राम-सहक्ताणि रणेः पर्यन्ति राक्षसाः"
२८] पुनः पश्यन्ति काड्त्स्थम् एकम् एव महा-रणे' ॥२६१।|[२७
भ्रमन्तीं काञ्चनीं कोटं का्ुंकस्य महाऽऽत्मनः ।
२९] अलात-चक्र-प्रतिमां दद्शुस् ते निशा-चराः ॥२७। | २८
घूयं-मण्डल-तम्भूतं ` ररिम-जार्म् इवाऽम्बरे ।
३०] शरजालं ददिरे राघवस्य धनुद-व्युतम् ॥२८॥ [>
श॒ररदिमिसदशोधं मध्याऽह्याऽऽदित्य-सन्निभम् |
३१] चरन्तं दिक्ष सवासु न रेस तम् उद्-ईधितुम् ॥२९५॥ [
शरीर-नाभि-सच्वाऽचिश्' चापनेमिरथोदितम् ।
३२] ञ्या-घोष-तल-निर्घोषं तेजो-वुद्धि-गुण-प्रभम् ॥३०॥ [२९
१. म-वानरः । २. जतः परमधिकः पाठः-भ-एवमेव दि तान् सर्वान्
रात्तसान निददातंः हारः । खसद्धयल्यथ ककुत्स्थः कुजरान्वाजिनस्तथा ॥
इति ते र्चतलाः सवं वक्यमूब्ुतदा युधि ॥ ३. भ-~तत्न
मोहनाखेण सयुगे ॥ ४. रा+-विरूढा । ५. म-सवे ॥ दे. भ-ङुपिता ।
७. रा, ल, ल- बवे भ-गघ० । ठ. अतः परमधिकः पाठः-भ-राक्तसाः
समरे शूराः सदृशा राघवस्य ते । ९. भ-न परयति सख तं रामं नि्नतो
हरिवाहिनीम् ॥ १०. भ-ते तु । ११. भ-~रणेऽपदयच्रिश्ल चराः । १२. रा. षम
भ-महाहवे । १२. अतः परमधिकः पाठः-भ-निसूदयेत रक्ञांसि कालाि-
मिव दुःसहम् ॥ १७. भन राघवं ॥ १५. रा, क, खः व अ पर-ग्लसंक(शं ॥
१६. रा, ख, ख्व अप भ~-ग्हखव्यं । १७. अतः परमधिकः पाठः-भ-
राघवस्य रणे राचरन्निघ्रतः रीघकारिणः ॥ १८. सा> फ-सत्यार्चिश् । म-
०संध्यार्चिश् । १९. भ- शरार्चिषं दिव्यनामि शतारं दिव्यकाञुंकम् ॥
३९६ वार्मीकीय-रामायणम् ।
दिव्याऽख-ग्राम-सम्पन्ने यभो शरशताऽऽङलम् ।
३३] राम-चक्र , वतमानं काल-चक्रम् इवाऽपरम् ॥३१। [३०
ददन; सव-भूतानि निन्त स्वे-रक्षसाम् ।
२] अनीकं चत-सादस्रं रथानां वातरंहसाम् ॥२३२॥ [>
३४३] अष्टदश्च-सदक्षाणि कुञ्जराणां तरस्विनाम् । [३१३
] चतुदश्च-सदस्राणि साऽऽरोहाणां च वाजिनाम् |
३५यू ] पूर्णे शत-सहस्रे इ पदातीनां च रक्षसाम् ॥२२।।२२
३४य् ] निमेषाऽन्तर-मात्रेणः शरैर् अभनिशिखोपमेः.। [रश
तान्य एकेन रामेण लीलया विदिताऽऽत्मना ॥२४। [३३३
३६] ते हताऽश्वा हत-रथाः शान्ता विगलित-ष्वजाः ।
अभि-पेतः पुरीं लकां हत-रेषा निश्चा-चराः ॥२५॥ | ३४
३७] नि-हतेर्' अथ(श्व~)पादातेस् तद् बभूव रणाऽजिरम् ।
आ-करीडम् इव रुद्रस्य क्रद्धस्येव महाऽऽत्मनः. ॥२३६।। [३५
३८] ततो देवाः स-गन्धवाः सिद्धाश्च च परमषयः।
साधु साध्व् इति रामस्य तत् कम ॒सम्-अपूजयन् ॥२७॥ [२३६
३९] अन्रवीच्” च तदा रामः सु-प्रीवं तद्-अनन्तरम् । . [३७
४०यू | एतद्“ अघ्-बरं सौम्य मम वा व्यम्बकस्य वा ॥२८ ।|[३८उ
निहत्य तां राक्षस-वाहिनीं स
रामस् तदा श॒क्र-सम-प्रभावः ।
अस्त्रेण दिव्येन गत-मोऽभूत्
पि] संस्तूयते देव-गणेः प्रहे; ` ॥३९।। [३९
इस्यापे रामायणे युद्ध-काण्डे-” रामाऽखयुद्धं ` * नाम द्विसक्षतितमः समैः" * ॥७२॥
१. प्र रा. फ-०खरगुणस० । भ-°खगुणसंछन्नं । २. रा, ख, र~ ब~बभौ
दारतरूऊु० । भ-निन्चत युधि राक्षसाच् । ३. रा, ल, लब अ राःरामं चक्रं ।
भ-इव प्रजाः ॥ ५. रा- फ म भ-दहन्त सवेराक्षखान् । द. रा,ख,ख्रवम-
नासि ॥ ७. भ-अष्टारीतिस ० । ८. भ-चतुःषषशटिस ° । ९. भ-त्रिश्चच्छतसहस्ाणां ॥
१०. भ-विक्षेपांत ० ॥ १९१. र।, ख, ख~ ब भ-सवें । १२. भ-हतरथ पादातेश्च सब °
१३. म-०सयाभिद्चतः पञ्चन् ॥ १४. म-त्वभिपषू० ॥ १५.२ा. ल, ल. बव अ प्र-ग्वीत्त |
१६. भ-सविभीषण। १७. रा, ल, ल. ब अ प्र-यत्तद् । १८. जतः परमधिकः पाटः-
भ-चतीयस्य कपिश्रेष्ठ रोकेन।ऽन्यस्य कस्यचित् ॥ १९. रा, कु, कब अ भ-
निष्पिष्य । २०. रा फ-च । भत् । २१.रा. फ-०समो महात्मा । भ-ब्रह्मसमो महा-
त्मा। २२. रा, ख, ख~ ब अ प्र-जित्क०। रा. फ म-जितङ्मः सः । भ-जितद्खमश्च ।
३. भ-देवेसतदास्तूयत संहृष्टैः ॥ २४. प्र भ-रुकाकांडे । म-युदधपवेणि ।
२५. रा, ख, खः ब अ प्र~राक्चसवधो ना । भ-गन्धर्वाखयुद्धं ॥
+
[ व॑-७४ ]= [ वितप्ततितमः सगः ] = दा-६५]
तानि नागसहस्राणि साऽऽरोहाणां च वाजिनाम् |
१] रथानाम् अगरि-वणानां सध्वजानां वरूथिनाम् ॥१ ॥ [१
पदातीनां सदस्षणिः गदा-परिघ-योधिनाम् ।
२] अतीव भीम-रूपाणां काञचन-ध्वज-वरमिणाम्' ॥२॥ [२
नि-हतानि शरस् ताक्ष्णस् तप्त-काश्चन-मूषणेः
३] रावणेन प्रयुक्तानि रामेणाऽङ्खिष्ट-कमणा ॥२३ ॥ [३
दषट्राः श्रत्वा च सं-्रान्ता हत-देषा निश्ा-चराः |
६] राक्षसीश्" च समा-गम्य^ दीनाश् चित्राऽपिता इव ॥४ ॥ [४
वि-धवा हत-पत्राश्च च क्रोशन्त्यो हत-गान्धवाः ।
७ | राक्षसैः सह दुःखाऽऽ्ताः सं-गता; पय-अदेवयन् ॥५ ॥ [५
कथं शुपं-णखा ब्दा कराला निणतोदरो
८] आ।-ससाद् ` वने ` रमं कद्पम् इव रूपिणम् ॥& ॥
सु-कमारं मदा-पचं वे-भूत-हिते-रतम् । 8
९।त दृष्ट्रा लोकपालाऽऽम कथ रामम् अकामयत् ॥७ ॥
कथं सवे-गुणेर् होना गुणवन्तं महौजसम् ।
१०] सु-षुखं दुर-युखो राम कामयामाप्त रक्षप्ती ॥८ ॥ [७
जनस्याऽस्याऽस्प-माग्यत्वान् मरिन श्वत-मूधंजा ।
१. म-नसि । २. म-न्नां चञ्नि० ॥ ३. रा. क भ-राक्षक्तानां। ४. म-
नघयोधिभिः । ५. सा--ग्जचमेणां । ६. भ-कांचनध्वजवर्माणां शूराणां काम-
रूपिणाम् ॥ ७. र फ म भ-दीैष् । ८. रा, ल, ल् ब अ प्र-राघवेणासलमख्राणि।
९. अतः परमधिकः पाठः-भ-द्विजिद्यो निहतो वीरः संहादी च निदश्ाचरः
विमदनः कुभहनुः खर केतुश्च राक्षसः ॥ विडाखाक्तो हयभ्रीवः राकुकणं
प्रमदैनः । दस्िक्रणों महावीय दरोते नायका हताः ॥ १०. राख, खनव
प्र-द्टी शरुत्वा च संत्रस्ता । भते ष्टु तांश्च स०। ११. रा, लःलरव अग्र
राक्षसा बहवस्तत्र । १२. प्र-चित्रपरायणाः । फ म म~-ण्चितापरायणाः । राः
चिन्तपिता इव ॥ १३. रा ट छ-बअप्रफःम-ण्नखा १७. ख्मबेअषफ
म-निन्नतोदरी । १५. म-असंपदं रणे । १६. रा. फ म-°पंसमरू० । भ-
०पंशरपीडिता ॥ १७. र, ख, खर व अ प्र म-लोकवध्या (द्यं) सा। १८. भ-
हीनरूपा प्रकामिता ॥ १६. रा, छख, ङ, ब अ-वीरं ॥
९९८ वाल्मौकीय-रामायणम् }
११] अकार्यम् एव हास्यं च सर्व-रोक-विगदितम् ॥९ ॥ [८
राक्षसानां वि-नाक्चाय दृषणस्य खरस्य च)
१२] चकाराऽग्रतिरूपस्य राघवस्य प्र-धषणम् ॥१०॥।
तन्-निभित्तं कृतं बेरं दशग्रीवेण रक्षसा। [९
१३] वधाय च हृता सीता रावणेन दुर-आत्मना ।॥११।।१०य्
मारीचो दण्डकारण्ये श्रो राक्षसपुंगवः
२ | हतो विक्रम्य रामेण पयु-आप्तं॑तन् नि-दश्नम् ॥१२॥ [>
चतुदेश्च-सदस्राणि रक्षसां मीम-कमणाम् |
१६] नि-हतानि जनस्थाने शरेर अभि-शिखोपमंः ।१३।।१२
खरश् च नि-हतः स-ख्ये दृषणस् त्रि-्षिरास् तथा ।
१७ | शरेर्" आश्ीविषाऽऽकारेः- पय-आपरं तन् नि-दश्चेनम् ॥। १४।।[१३
न च सीतां दश्च-ग्रीवः प्राऽऽ्प्स्यते जनक्राऽऽत्मजाम् ।
१४] बद्धं बलवता वेरम्" अक्षयं राघवेण च ॥१५।[१०३
वेदेदं प्राऽथंमानं त॒ वि-राधं प्रेय राक्षसम् |
१५] हतम् एकेन" रामेण पय्-आप्रं तन् नि-दश्नम् ॥१६। [११
हतो योजन-बाहृश्च च कवन्धो रुधिराऽशलनः ।
१८] क्रोश्वाऽ्चले* राघवाभ्यां पये-आघ्र तन् नि-दशेनम् ।१७.।[१४
१९ | वानर वालिनं हत्वा सहक्तनयनाऽऽत्मजम् ।
प | बलिनं मेव-संकाश्चं रापवेण महाऽऽत्मना ॥*१८॥ [१५
ऋष्यमूके वसम् ष्टे दीनो भप्न-मनोरथः
२० | सु-ग्रीवः प्राऽऽपितो राज्यं पय्-आ्ं तन् नि-द्चनम् ॥१९।[१६
धमाऽथं-सहितं वाक्यं सर्वेषां रकां दितम् ।
१. भ-जकाममवहस ॥ २. ल, राः फ-ण्र्पाथ । म म-ग्र्पा सा)
३. रा, फ-न्वाय । ४. रा<-म्रहषे० ॥ ५. भ-इदं वेरं रावणस्य क्षयावहं ॥
६. छ, छर व अप्र राः फ-ण्य सा । म-च्डना च ॥ ७. रा,
म-१३-शश्छोकादारभ्य १६-रश्छोकं यावन्नासि ॥ ८. भ-रामेण लोकरामेण ।
९. लछ.-नस्ि ॥ १०. भ-न च सीता द्ञभ्रीवं मनसापि दहि
कामयेत् । १९. भ-चेवम् ॥ १२. भ-वेदेदीं तं प्राथैयंतं विराधं वीक्ष्य सूदितं ।
१२. भ-कुदेन ॥ १४. रा, क, छख. अ प्र क्रचाचवटे- । रा- फ-कींचचधो ।
१५. ब-नास्ति ॥ १६. भ-वाखिनं बखिनं । १७. भ-राजन हरियुख्यानां
महावीर्य महौजसम् ॥ १८. रा, ल, ल. ब अप्र-च शेरेन्द्रे । १९. या, ल, लः
ब अप्र भ-ग्वखार्पेतं ॥
युद्ध-काण्डम् । ७२ । २९ । २९५
२१] युक्तं वि-भीषणेनोक्तं मोहात् तस्य न रोचते ॥२०॥ | १६
विभीषण-वचः कुर्याद् यदिः स्म धनदाऽनुजः।
२२] उमशान-भूता दुःखाऽऽता' नेयं ठंका पुरी भवेत् ।॥२१। [२०
कुम्भ-कणं हतं श्रुत्वा राष्रेण महाऽऽत्मना ।
२३] प्रियं चेन्द्र-जितं पुत्रं रावणो नाऽनु-श्ोचते' ॥ २२।।[२१
मम पुत्रो मम भ्राता मम मत्तां हतो रणे।
२५| इत्य् एवं श्रूयते शब्दो राक्षसीनां गृहे गृहे ॥२२। [२३
रथा नागास् तथाऽश्वाज्् च हताः शत-सदस्र-शः ।
२६] रणे रामेण शूरेण रक्षसा च पदातयः ॥२४॥ [२४
रट्रोवायदि वा विष्णुर् महेन्द्रो वा शतक्रतुः ।
२७] हन्ति नो राम-रूपेण यदिः वा स्वयम् अन्त-कः' ॥२५॥ [२५
हत-प्रवीरा बहवो निर्-आशा जीविते वयम् |
२८] व्यसनाऽन्तम्" अ-परयन्तो घ अ-नाथा' वि-रपामहे ॥२६॥ [२६
राघवात् स दशग्रीवः शूरो ठग्ध-पराऽऽक्रमः' |
२९] इमं“ क्षयं महा-घोरंः सथुत्-पन्नं॑ न बुध्यते ॥२७।॥ [२७
तत्र देवा न गन्धवा न पिश्चाचा न राक्षसाः" |
३०] उपनय परित्रातु शक्ता रमेण स-युगेः ॥२८।॥ [२८
निमित्तानि च दृश्यन्ते रावणस्य महा-रणे ।
३१] तानि रामे फरिष्यन्तिः रावणे नि-हते रिपौ 11*२९॥[२९
१. भ-नस्य मोहादरोचत ॥ २. भ-यद्येष । ३. अतः परमधिकः
पाठः--भ-रावणो रत्तसां भीमस्ततो नो न श्चयो भवेत् । एकेन वानरेणेयं
पुरी कंका प्रधर्षिता ॥ अन्तः कुमारो निहतः सप्त सेनाचुगास्तथा । अमाल्य-
पुजा निहताः किंकराश्च निराचराः ॥ दग्धा च नगरी ठका पर्याप
तन्निददीनम् । सुहृदां वचनं कुर्याद्यदि वा मतिणस्तथा ॥ ४. रा, प्र-
दुःखांता ॥ ५. भ-शोचते नाद्य रावणः । ६. जतः परमधिकः पाठः--भ-ततः
संरक्तनयनः संतत!-ऽश्रुनिपातनाः । अभूतपूवव्यसन राक्षस्यः पदे वयन् ॥
७. भ-दछश्चुवे । ८. रा, क, खव अ प्र भ-ण्सानां ॥ ९. भ-रथशवोष्ट्राश्च
नागाय ॥ १०. भ-कालो वा सुदुरासदः ॥ १९. प्र-°इयन्तयो द्य० । भ-भपर्यतो
मयस्यांतमनाथा ॥ १२. भ-ब्रह्मणो हि । १३. भ-रन्धमहावरः । १४. रा. फ
म-इदं महाभयं घोरं । भ-इत्थं मह्यं घोरं ॥ १५. भ-नासुरोरगर।० । १६. रा,
र, खर ब अ प्र-उपस्णृष्ट ! १७. भ-रावण ॥ १८. रा म-णतानीह । १९. ख.-
नासि । २०.रा,-०मे फरिष्यन्ते रा०। भ-फर्िष्यति रणे तानि रावणस्य निबहंणात् ॥
४०० बार्मीकोय-राम।यणम् ।
देव-दानव-यक्षेभ्यो ददौ ब्रह्माः यपिता-महःः।
३२] रावणस्याऽमय युद्धं मानुषेभ्यो न याचितः ।२३०॥ [३०
तद् इदं मानुषात् सवं नैराश्यं सथ्रुपाऽऽगतम् ।
२२] जीयिताऽन्त-करं घोरं रक्षसां रावणस्य च ॥३१॥ | ३१
पीड्यमानास तः बिना वर्-दपेन रक्षसा।
३४] दीेस् तपोभिर् वि-बुधाः पिता-महम् अतोषयन् ॥ २२।।३२
देवानां स हिताऽथं तु" महातेजाः पिता-महः ।
३५] उवाच देवताः. सर्वाः परितुष्टो महद् वचः ॥३३।॥ ३३
कड] अद्य-प्रभृति रेकेषु" ये भूता भय-वज्िताः' ।
भयाऽऽर्तास् ते पुनर इह भविष्यन्तीऽव' राक्षसाः ।' २३५.।[२३४
३७] अथ देवैः समा-गम्य स्वर् पुरो-गमेः
वृष-केतुस्* बि-पुर-हा महादेवः प्रसादितः ॥२३५।। | २५
३८ प्र-षन्नस तु महा-तेजा द्रो ` देवान् उवाच ह ।
उत्-पत्स्यतेऽभयाऽथं वो नारी रक्षः-क्षयाऽऽवहा ` ॥३६॥ [३६
३९ | सेषा देव-प्रयुक्ता त॒ दानवानां यथा क्षा
भक्षयिष्यति नः सर्वान् ` राक्षसान् सह-रावणान् ` ॥२७। [३७
४० | रावणस्याऽप-नीतेन दुर् -विनीतस्य दुर्-मतेः ।
अयम् इष्ट-क्षय-करः* सोको नः समुपाऽऽगतः ॥३८॥ | ३८
न तं प्रयामहे छो यो नः शरणनदो भवेत् ।
४१] राघपेणोप-यृष्टानां कलिनेव युगक्षये ॥३९। | ३९
१. म-ब्रह्मोरगादपि । २. भ-श्णनाग्य॥ २३. रार्खकऽख्न्व अग्रा
फ-शंके नेरादय स० । भ-एवं भयं घोरसुपस्थित । &. भ-युद्धे ॥ ५. रा.-
सुबरिनः । भ-सुबलिना । ६. प्ररार्फमम-वरदत्तन । ७. राऽ्लःलं षे
पररा. फः म-नियमेः। ८. ल- व म-न्यत् । ९. अ-नसि॥ १०. रार्फम-
देवतानां । १९. म-च । १२. भ-महाबरूः । १३. भ-व चनं तत्र ब्रह्म! रोक-
पितामहः ॥ १४. भ-खोकांखीन्सवंदानवराक्षसाः । १५. र~ फ-०न्तीति ।
१६. भ-म्येन परावृत्ता निलय विचरिष्यन्ति ज्राश्वतम् । १७. ल. अ-नासि॥ १८. भ-
ततो । १९. ध्र रा. फ म-सवैः सेन्द्र । भ-तदा शक्रपु° । २०. भ-दृषध्वरजस् ॥
२१. प्र-महादेवो ° । भ-महादेवस्तुष्टो । २२.राऽल लम्ब अप्र फनरो।२३.गा,
ल, लम ब अफ म~-श्ः । प्र-रक्षोभयावहः ॥ २४. राख, खुर व अ भर-सेष
देवभ्रयुक्तस्तु दनवानां यथा क्रुधा ! भ-देवेः प्रसृष्टा सेषा तु क्षुधिता जनकात्मजा ।
२५. भ-सीता रावणं राक्षसेः सह ॥ २६. रा फ़ म भ-निष्टानको घोरः ॥
युद्धकाण्डम् । ७४ । ७ । ४०१
इतीऽव स्वाः रजनीचर-खियः
परस्परं वे परिरभ्य बाहुभिः
भृक्ं॑वि-नेदुर् भय-श्ोक-कषिता
४२] जजरपुर् उच्श् च वचः सु-दारूणम् ॥४२।॥४२
इत्यार्षे रामायणे युद्ध-काण्डेः राक्षसी-विरपो” नाम
त्रिसप्ठतितमः सगैः ॥ ७३ ॥
[ वं-७५ [= [ चतुःसप्ततितमः सगः ] = दा-६६ ]
आर्तानां राक्षसीनां तु व्यथितानां गृहे गृहेः।
१] रावणः करुणं सवं शुश्राव परिदेवितम् ॥१ ॥ [१
स्व-बलं क्षयितं द्षट्र सम्-अग्रं ससुतं रणे।
२] सुतान् भातन् विनि-हतान् श्क्रतुस्य-पराऽऽक्रमान् ॥२ ॥ [“
स' दीधंम् अथ निः-घस्य बहुत ध्यानम् आ-स्थितः ।
द] बभूव॒ परम-कद्रो राक्षसो भीम-दश्चनः॥२॥[२
संदश्य दशनैर् ओष्ठं क्रोध-संरक्त-लोचनः
४ | राक्षसेन्द्रः“ सु-दुधषः" कालाऽमिर् इव मूच्छितः ।॥*४। [३
उवाच च समोप-स्थान् राक्षसान् रश्षसेश्वरः।
` ५] मयाऽऽक्रान्तान् इदं तत्र निर् दहन्न् इ चक्षषा ॥५ ॥ (४.
महोदरः महा-पाश्च विरूपाक्ष च राक्षसम् ।
६] शधं वदत रक्षांसि निर्-यातेति ममाऽभज्ञया ॥६ ॥ [५
तस्य तद् वचनं श्रुता राक्षसरास् ते भयाऽऽतुराः ।
१. रा. र, रु. ब अ प्र-शोकाहुदती वर० । साफ प्-सोकाद्दती वर । रा. फ मस्व रजनी-
चरास्तदा । २. भ-विनेदुरुचेवैदनेर्विचेतसो । महास्वनाः छ्ंतसुदारुणं वचः ॥
२३. शा. फ म भ-रंकाकांडे। 9. रा, क, खर ब अ प्र-परिदेवन । म~राक्षस-
परिदेवनं । भ-~राक्षससखीविरापः ॥ ५. रा, ल, लब अप्ररार फ~रक्षसां तेषां
व्य० । भ-ण्तु स्दंतीनां तु वेदमसु ॥ द. रा. फ़-तथा वीराम् । म-सर्वान्भातुन् ।
७. रा, फ-राक्षसानंतकोपमान् ॥ ८. रा, फ-सुदी° । भ-दीषेसुष्ण विनि° ।
९. भ-रावणो ॥ १०. भ-°सेरपि दुष्प्रेक्ष्यः । १९. अ-~नासि ॥ १२. रा, ल्ल, लः
वं अ पर-भयासक्ताच् ॥ भ-भयत्रसतन् ॥ १२. भ-जकपन पिक्षाच च विडारुश्च |
१४. भ-सेन्यानि ॥ १५. ल. ब म-जत आरभ्य ८-मश्छोकस्य प्रथमपाद
यावन्नासि । भ-°सासते भयादिंताः ।
४०२ वास्मीकोय-रामायणम् ।
७| नोदयामासुर' अ-व्यग्रा राक्षसांस ते तद्-आज्ञया ।७ ॥ [६
ते तु स्वे तथेत्य् उक्त्वा राक्षसा घोर-दशनाः
८] कृतस्वस्त्ययना दृष्टा रावणाऽभिष्रुखा' ययुः ॥८ ॥ [७
अभि-पूल्य यथा-न्यायं रावणं तु मदा-रंथाः
९] तस्थुः प्राऽञ्जल्यः स्वे" भतुर् विजय-कांषिणः ॥९ ॥ [८
अथोवाच महा-तेजा रावणः क्रोध-मृच्छितः
१० | महोदरं महा-पाश्च॒विरूपाशक्षं च राक्षसम्" ॥१०। [९
शीध्रं निज्ञा-चराः स्वैः निर-गच्छत ममाऽऽन्ञया |
११] राम-रुक्ष्मण-सुग्रीवान् हत्वा प्रति-निवतंत" ॥११॥ |>
अद्य बाणेर् धनुर-युक्तंर युगाऽन्ताऽऽदित्य-सन्निभेः
१२| राघवं लक्ष्मणं चो नयिष्ये यम-सादनम्" ॥१२॥ [१०
खरस्य म्भ-कणस्य प्रहस्तेन्द्रजितोष॒ तथा ।
१३। उत्-तरिष्येः क्षय-करम् अद्य सत्रु-वधाद् अहम् ॥१२॥ [११
नेवाऽन्तरिक्ष न दिशो न च चौर नाऽपि सागराः“
१४] प्र-काश्तां गमिष्यन्ति बाण-जाेर ` मयाऽऽव्रताः ` ॥१४॥ [१२
अद्य वानरमुख्यानां तानि युथानि भाग-लः। [१य्प्
१५] धनुः-सथुद्राद् उद्-भूतेर् वि-धमिष्येः शरोमिभिः ॥१५॥ [१४
व्याकोरच-पद्-वक्ताणां पद्म-किञ्जल्कवचसाम् ` ।
१६] अद्य यूथ-तडाफानि बि-गाहिप्ये गजेन्द्र-वत् ॥१६॥ [१५
| १. भ-चोद० २. रा. फ भ-वान्नृपाज्ञया ॥ २. राः फ-तेऽपि । भ~
ते हि। ४. रा. फम भ-सरवे। ४. फ-नास्ति ॥ ६. भ-्रतियद्य । ७. व भ-
वज न्याय्यं | ८. या. भम भते €. भ-तृष्टाः॥ १०. रा, ख, खनव अप्र-न्रं
महाकायं । रार फ-०रमहापाश्वौ । भ-मत्तोन्मत्तौ महावीयौ । ११. रा--ण्सां॥
१२. प्र-वाक्यंतु ते स्वे । रा. फ म-वा्यतु वाद्यानि । भापूर वाद्यानि ।
१२. भ-°त्तंथ ॥ १४. भ-अथ । १५. भ-चेव । १६. रा, छ, ख~ ब अ प्र-
अत आरभ्य १३-शश्छोकस्य प्रभमपादं यावन्नारित । अ-नयामि य° ॥ १७. भ-
करिष्यामि प्रतीकार ॥ १८. ठछ..अपरफ-ण्रः ¦ १६. भ-श्ठा हि भविष्यति ।
२०. भ-मम बाणगणेदैताः । रा. फ म-बाणज्वाराव्रृता मया ॥ २९१. भ-
°रयूथानां तानि वृंदानि । २२. रा, ५ > ब अ-ण्ष्ये महोर्मिभिः । भ-मधि-
ष्यामि श० ॥ २३. रा, ख, ख~ व अ-अाकाज्ञे प० । प्र-आाकाशे पद्मसुख्यानां ।
२७. म-जत आरम्य ३ ०-शश्छोकस्य अ्रथमपादपयतं नास्ति । भ-पद्यकेशरव ° ।
२५. रा- फ म-°डागानि । भ-~व्यूहतडागानि ॥
युद्धकाण्डम् । ७४ । २६ । ४०३
अद्य युद्ध-प्रचण्डानां हरीणां द्रूम-योधिनाम्
१७] युक्तेनेकेषुणा सं-ख्येः नि-योत्स्यामि शतं शतम् ॥१७ [१७
हतो भर्ता इतो आता यासां च तनयो हतः
१८] वधेनाऽ रिपो तासां करिष्येऽस-प्रमाञजनम् ॥१८।। [१८
अद्य मद्-वाण-निभिनेर वि-कीर्णेर गत-जीवितेः।
१९] करिष्ये वानरेर् युद्धं प्रच्छन्नेकतलां महीम् ॥१९। [१९
द्य गोमायवो गृधाः ये चाऽन्ये पिशिताऽशनाः ।
२०] सर्वासु तांस तपयिष्यामि शत्र-मासैः“ शराऽऽचिते;“ ॥२०॥ [२०
रप्यतां मे रथः सीध क्षिप्रम् आ-नीयतां धनु
२१] आयान्तु ते च मे युद येऽवशिष्टा निश्षा-चराः ॥२१।। [२१
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा महा-पार्घोऽत्रवीद् इदम्" ।
२२] बलाऽध्यक्षं स्थित तत्र बलं स-नद्यताम् इति ॥२२॥ [२२
यकाऽध्यक्षस् ' तु संग्रामे राक्षसांस् तान् गहे गृहं ।
२३] चोदयन्" वे परिययो" सङ्का" लघु-पराऽऽक्रमः"“ ।॥२३।। | २३
ततो युहूरतान् निषु-पेत् राक्षसा भीमविक्रमाः" |
२४ सम्प्रहृष्टा विनदन्तो" नाना-प्रहरणेर्" जेः" ॥२४॥ [२४
प्राऽऽसाऽसि-पदटिसंः शहर गदाभिर् युसुरेर अपि ।
२५] शक्तिभिस् तीशष्ण-धाराभिर् महद्धिः कूट-युद्रेः ॥२५।। [२५
प] ऋष्टिभिर् वि-षिक्ैल् चक्रेर् नि-शितेश् च परश-पेः |
भिण्डि-पाठेः ` शत-प्ौभिर् अन्येर् अपि तथाऽ०युधेः * ॥ २६।।| २६
१. र{ख,ख्व अप्र फ-यूथप्र° । २. राः फ-सेन्य निर्बिभेत्स्यामि
संयुगे । भ-युद्धे निभेस्सयोमि श० ॥ ३. ल. ब सार फ भ-न्या हताः ५ ४. भ-
प्रकी । ४. ग्र रा-फ़-गतचेतनेः । भ-गाढबेदनेः । ६. भ-कयोमि । ७. भ- सच्छा
च वपुधरां ॥ ८. र ल, ल. व अप्र-येच । ९. भ-ण्ये च मांसा-
शिनोऽपरे । १०. रा. फ-नसि । भ-ण्सेः शरार्दितैः ॥ ११. भ-योधाः सनीभर्वतु
नः । १२. रार फ-अनुयतु च मां युद्धे । भ-°न्तु तुरगाः शीघ्र ॥ १३. रा. स-
वचः । १४७. सार फ़-भनीयतां । भ-संह्वयेतां ॥ १५. रा. फ-°क्षः स स्वरितो ।
भ-स्वरितस्तु बरूध्यक्षो । १६. सा, क, छ व अ प्र-०्न् संप । भ-संचो-
द्यन्नुप० । १७. भ-र कायां रघुविक्रमः ॥ १८. रा, भ्र भ-निष्पेष्य । १९. रा,
ल, ल ब अ प्र-मन्दविक्रमाः | म-मीमदशेनाः । २०. रा, खख. बवञअ्प-
संप्रविष्टा विनिद्रा । भ-नदतो विनदंतश्च । २१. अ-गरणायुधाः ॥ २२. भ-असिभिः
प०॥ २३. भ-नास्ि । २४. भ-मिदिपाङेः । २५. र, ल, ल- ब अ प्र-तथाविधेः ॥
४०४ वाल्मोकी्य-रामायणम् ।
२६ | आऽनयच् च बलाऽघ्यक्षस त॑" रथं रावणाऽष््ञया । [२७य्
२५७य् ] द्रत सूत-समायुक्तं युक्ताऽ्टस॒तुरङ्गमम् ॥ २७।।[३२उ
-रुरोह रथं दीप्रं दीप्यमानः स्व-तेजसा। [३३
२९] रावणः सच्-गाम्भीर्यात् कम्पयन्न् इव मेदिनीम् ॥२८॥ [२४३
नादान् घोरान् बि-युश्वन्तौ महापाश्च-महोदसैं ।
२०] विरूपाऽक्ष् च दुर्-धषां रथान् आ-ररुहुस् तदा ॥२९।॥ | ३९
ते त॒ दृष्टा वि-नदेन्तो भिन्दन्त इव मेदिनीम् ।
३१] नादान् घोरान् वि-ुञ्चन्तो निर्-यथुर् युद्ध-कांक्षिणः' ॥२३०।[४०
ततो युद्धाय तेजस्वी रक्षो-गण-समावतः" |
३२ निर्-ययाव् उद्यत-धनुः काराऽन्तकयमोपमः ॥ ३ १।। [४१
ततः प्र-जविताभ्धेन रथेन स॒ महा-रथः।“
३३] द्वारेण निर्-ययौ तेन यत्र॒ तौ राम-लक्ष्मणौ ॥३२॥ [४२
ततो नष्टप्रभः र्यो दिक्च च तिमिराऽभ्वृताः
२४ वि-नदयुर् चां तदा मेषाः स-चचार च मेदिनी ।॥*३३॥ [४३
ववषं रुधिरं देवः प्राऽस्खरन् रथवाजिनः
२५] पक्षिणो ` मण्डलं चक्रुर् वि-नेदुश्च चाऽचिवं शिवाः ॥२४॥ [४४
नयनं चाऽस्फुरत् सव्य सव्यो बाहुर् अकम्पत ।
२६ विवणं-वदनश्च चाऽऽसीत् फि-चिद् मग्र-मनोरंथः ॥३५॥ [४५
१. रा. फ भ- चतुरो । २. भ-द्रतं सूतः समान्ञक्तो युक्ताष्टत्रगं रथं । अत
परमधिकश्च पाटः-भ-सुवणवदरेकायुक्त रलेैश्च समल्ङृतम् । युक्त वेद्यः
जरेश्च पताकामिश्च शोभितम् । केतुना नरशीषंण कांचनेन ।वराजितम् ।
पांडरेणातपत्रेण धियमाणन मूधेनि । व्यराजद्रात्तसध्रेष्ठो धने इव
पुष्पकम् ॥ ३. रा फ-नादयन्न् । भ-नामयन्न् ॥ ४. अम्र क-नस्ि। ४५. भ-
रावणेनाभ्यनुक्ञातौ मत्तोन्मत्तौ निद्याचरौ ॥ दै. अतः परमधिकः पाटः-- भ-निैयु
सहिता राज्ञा सवं सत्यक्तजीविताः। स राक्चषसमहाराजः कोरिभिरभि-
संवृतः ॥ दशभिदतदोषाभिरनैययो कं पयन्महीम् । ७. रा. म~-जयकां० ।
८. भ नासि ॥ ९. ल, ल- ब भ-°समन्वितः । १०. रा, छ, छर ब शअ-नास्ति ।
प्र-नियैयौ रावणस्तत्र चिरि रावयन्मही ॥ ११. रा, ल, ल. ब अ
प्र-नास्ति । १२. रा- फ म भ-दीनं विनेदुर्मेघाश्च ॥ १९२. प्र-नास्ि ॥
१४. भ-णरस्तुरगाः पथि । १५. प्र-दीक्षस्याश्च खगाश्वेसर् । रा--ध्वजेऽस्य न्यप-
तद्ु्रो । फ-ध्वजेऽस्मिनन्यपतदुभो । म भ-ध्वजे च न्यपतद्धभो ॥ १६. भ-चामं ॥
युद्धकाण्डम् । ७४ । ४६ । ४०५
तस्यः निष्-क्रमतो युद दशग्रीवस्य रक्षसः)
३.७] रणे निधन-क्ंसीनि सूपाण्य् एतानि जक्षिरे ॥३६॥ [४६
अन्तरिक्षात् पपातोस्का निषात-सम-निःस्वनाः ।
३८ | चीची-वाचोः वि-नेदुश्च् च वायसा ब-मिधिताः ॥३७।॥ ४५
राक्राऽलनिः पपातोचेः प्र-जज्वाल ननाद च।
२] वेपथुः सहसा चाऽस्य सवं -गात्रेष्वू* अजायत ॥३८॥ [॥
एतान् अ-चिन्तयन् घोरान् उत्-पातान् समुप-स्थितार् ।
०] निर्-ययौ रावणो मोहाद् आहवं काल-चोदितः ॥३९॥ [४८
तेषां त॒ रथशब्देन रक्षसानां महाऽऽत्मनाम् ।
४१| वानराणाम् अपि चमर् युद्धायंवाऽभ्य्-अवततः ॥४०॥ [४९
तेषां सुतर युद्ध बभूव कपि-रक्षसाम्।
४२] अन्योऽन्यम् आ-हयानानां करद्रानां जय-कांक्षिणाम् 1 ४१॥ [५०
ततस् ते वानरा घोरा राक्षसांस् तान् रणाऽजिरे ।
४३] जध्चुः शेर द्रमश् चेव रावणस्येव पर्यतः ॥४२।। [५
रावणस त॒ ततः क्रद्धप तान् आह स्मः नि्ा-चरान् ।
४४] हृष्टा भवन्तो युष्यन्तुः वानराणां जिघांसया ॥४३॥ [*
ततस् ते रक्षसाः पर्वे नदन्तो जय-कांक्षिणः
४५] अभ्य-अवषन्त तान् घोरान् ˆ वानराञ् छरवृष्टिभिः ।॥४४॥ [)
यदरः शक्तिभिः शेर् गदा-पुसल-तोमरेः ।
४६] परि-षेर् अङ्कश्ेर बाणेर्' वानरान् जध्वुर् आ-हवे ॥४५॥ [7
रावणश्च चाऽपि नाराचैर वत्सदन्तैर अयो-युखेः
१. रा. खख व श्र प्र-तस्य निष्करमतोऽतीव । भ-तदा निष्पततो
युद्धे ॥ २. भ -निर्घाताः पेतुरम्बरात् । २. रा, ख, छ ब श्र प्र-°्चो नेदुः खाद् ।
भ-विनेदुश्चक्वाकश्च । ४. रा,ल,ल.ब अ प्र भ-वायसेरनुसंश्रिताः ।
९५. अतः परमधिकः पाठः-भ-गरभचक्तं च वश्राम तस्योपरि महाऽऽत्मनः ।
अश्रूणि चास्य मुमुचुर्वाजिनो रथसंसदि ॥ ६. रा फ भ-छष्का० । ७. म-
स्वेदो गा०॥ ८. रा. फ म-जतिदारूणान् । ९. रा, फ भ-वधाथ क।[रुनोदितः ।
भ-वधाथं देवनोदितः ॥ १०. रा-फ म~रक्षसां युद्धकांश्चिणां । स-०नां दुरात्मनां ।
११. म-ण्य चाभिवतेते ॥ १२. भ-ण्छः शब्दो । १३. भ-जयमिच्छतां
१७. म~नासि ॥ १५. भ-अल्ञासत् । १६. रा, ख, रखरबवअ प्रयुध्यध्वं ॥
९७. म-युद्धकां ° । १८. भ-सर्वान् ॥ १९. रा, खु व अ प्र-घोरेर् । ल,-घोरं ॥
४०६ चाल्मीकीय-रामायणम् ।
७७] कणिभिक्् चाऽऽ्यसे् चेव वानरान् अभ्य्-अवषंत ।४६।[)
ते वध्यमानाः समू्-अरे वानराः पादपाऽभ्युधा
४८] अभ्य्-अद्रवन् वे सहिताः रावणं षोर-दशेनम्' ॥४७॥ [
रावणस तु ततः क्रद्धो महा-बल-पराऽऽक्रमः।'
४९] वानराणां श्षरीराणि व्य्-अधमच् छरवृष्टिभिः ।४८॥ |>
शरेणेकरेन च हरीन् नव सप्र च पञ्च च|
५०] विभेद सम्-अरे वीरो राधषसान् सम्प्रहषयन् ।॥॥४९॥ [>
स॒ शरर् अभि-संका्ेः शातकोम्म-विभूषणेः |
५१] वानरान् सम्-अरे वौरः प्रममाथ सु-दुजयः ॥५०॥ [
ते भिन्न-गात्राः सम्-अरे वानराः शरपीडिताः
५२] पेतुर मथित-सर्वाङ्गाः" सुरैर् इव महाऽसुरः" ।॥५१।॥ [*
शत-पत्रेर यथाऽऽदित्यो घोरेर वाण-गभस्तिभिः।
५२] अभ्य्-अधावत् सु-संक्रद्धः संयुगे वानरषंभान् ॥५२॥ |>
ततस् ते" वानराः स्र भिनच्-देहा विचेतसः
५४] व्यथिताः प्रद्रवन्ति स्म रुधिरेण समू्-उकिताः ॥५३। [7
रामस्याऽथे पराऽऽक्रान्ता वानरास् त्यक्त-जीविताः
५५ | नदन्तस् चाऽनिव्त्तास् ते सम्-अरे च शिराऽऽयुधाः ॥५४॥ [>
ते द्रमः पवताभ्य्रंश् च युष्टिमिश्च- च प्छ-गमाः- |
५६. अभ्य्-अवषन्त सम्-अरे रावणं पयव-स्थितम् ॥ ५५॥॥ >
ततः पावकसंकाशः शरेर आशलीविषोपमः
५८] वानराणाम् अनीकानि षिभेद सम्-अरे प्रयु; ॥५६५॥[
अष्टभिर् दशमिक चव स विद्ध गन्ध-मादनम् ।
५९ | विव्याध दशमिचू चेव ` नीलं ` दूराद् अव-स्थितम् ॥(*५५७।[)
१. भ-विकणिभिः श्षुखेश्च वानरन्पचैवषेत । र(--नास्ति ॥ २. र{--नासि ।
२. रालः, ल. ब अ म-सहसा । भ-श्दरवत स० । ४. भ-घोरविक्रमं ॥
५. रा--नासि । ६. म-अनीकानि ॥ ७. म-तु । भ-स॥<८ प रा फ म-तः।
९. रा- फ-०षितः । १०. रा, ल, प्र-स द° । म-स बीयेवान् ॥ १९१. म-व्यथि°
१२. रा, 3 छ् ब अ-देवेर् । १३ रा.-°रः ॥ १४. भ-समरे ॥ १५. भ-तु ।
१६. भ-विद ° ॥ १७. फ-परिक्रांता ॥ १८. प्र-नासि । १९. म-अभ्यद्रवंत ।
२०. अतः परम॒धिकः पारः--भ-त द्रुमानां रारानां च वषं प्राणहरं महत् ।
व्यपोहत महातेजा रावणः पर्यवस्थितः ॥ २९. फ-अत आरभ्य ५८-शश्टोक-
पूर्वाध यावन्नासि ॥ २२. प्र-नास्ति । २२. भ-नवलया च नरुं । २५. म-नास्ति ॥
सनकं
युद्ध-काण्डम् । ७४। ६६ । ०७
सप्रभिश् च महा-काय मेन्दं विद्धा सु-दारुणेः ।
६०] पञ्चभिर् वि-शिखेश् चेव गजं पिव्याध संयुगे ॥५८॥ [>
विश्व्या च हनू-मन्त नलं च दशभिः शरः ।
६१] गवाऽक्ष॒पश्च-विश्चत्या शक्र-जातं त॒ सप्रमिः ॥५९॥ [~
दविविदं षडभिर आहत्य पनक्ष॒दश्चमिः शरेः।
६२] कु-यदं पञ्च-दशमिर जाम्बवन्तं च पश्चमिः।॥६०॥[)
६४य् ] तारं चेव त्रिभिर् बाणेर षि-नतं चाऽ्टभिस् तथा ।
अशीत्या वालिनः पुत्रम् अङ्गदं विभिदे सरः ॥8१.॥ [7
६३] शरभं च महा-तेजाः शरेणोरस्य् अताडयत् ।
६४उ | ऋष-भ ` च त्रिभिर् बाणेर् छरा प्रस्य्-अविष्यत ।६२।} [7
स॒ पुनः घूय-संकशिर इषुभिर् ममे-मेदिभिः।
६५] वानराणाम् अनीकानि ममन्थ परमाऽऽहवे ॥६३॥ [५१
विभिन्न-्िरसः के-चिद् अपतन्त मही-तले
६६] निर्-उच्छ्यसाः कृताः के-चित् पेतु चक्षर्-विवजिताः | ५३
६७३] भिन्न-गात्राः शरं; केचिद् रावणेन बलीयसा ॥६४।[५२प्
आलां वानरीं सेनां शरजालेन ` मोहिताम्
६८] रावणः परमप्रीत्या ददश रुधिरोक्षिताम्” ।॥६५॥ [)
ततस् तु विनद्रुताः सरवै वानरा रावणाऽदिताः।
प] राधवं शरणं जग्मुः प्रजा-पतिम् इवाऽमराः ` ॥ˆ&६।|[
१. भ-सष्षया तु महाघोरे । २.रा.ख्.ख्ब अपररा. म-भिच्वासु°
म-विध्वाथ दा० । ३. म-दार्ण । ७. भ-पश्चाच्छतेन विव्याध ग्र समरमूधनि ॥
५५. अ त्रिशता । ६. म-अगद् त्रिराता शरः भ-नीर चव इतेन च ॥ ७. भ-रतेन
च । €. अ म-नास्ि ॥ ९.या, क, ठखर्व अप्र म-नस्ि॥ १०.रा१ ख, ख
व प्र-सुतार । ११. रा.--खरेः। १२. फ़-नासि । १२. भअ-चाहनच् । १४. अ म-
नासि ॥ १५. रार्फम म-क्रथनं । १६. रार फम म-मद्धेर ॥ १७. भ-
सपंसं° । २८. भ-ममदै ॥ १९. भ-नष्टसं्ञा महींगताः । २०. रा
फ भ-केचिष्ार्धेषु दारिताः । मनासि । २९१. अतः परमधिकः पाठः-भ-
केचिद्धिभिन्नहदयाः केचिच्ल्ुषि दारिताः । २२. रा. फ म~बरीसुखाः । भ-
विदारिताः ॥ २३. म-°र्विमो० । २४. भ~-क्षतजोक्षि° ॥ २५. भ-ततस्ते वानराः
सें विद्ुत। राक्षसार्दिताः । २६. भ-प्राक्षाः । २.७. भ-इव प्रजाः २८. म-नासि ।
अतः परमधिकः पाठः--भ-ततस्तु तं काटमिवापतंतं विक्तोभयंतं हरि वाहिनी
ताम् । चेखुस्तदा ते हरयो निशम्य श्रगाधिप चुद्रमृगा इवार्तीः।।
४०८ ` वार्मीकोय-रामायणम् ।
विद्राव्य वानरान् सर्वान्" हत्वा चेव सहस्रशः ।
४] कपि-शोणित-निस्यन्देब् चक्रं भूमि स-कदेमाम् ॥६७॥[
इत्याष रामायण युद्धकाण्ड वानर-जासन नाम
चतुःसप्ततितमः सगः ॥ ७४ ॥
गि
[ वै-७३ ]= [ पञ्चसप्ततितमः संगः ] =[ दा-६७ ]
था विक्षत-गत्रेस् तु दशग्रीवेण संयुगे ।
१ | वसु-धा सकला तत्र प्र-कीर्णेर् हरिभिर् वृता ॥१ ॥ [१
स ममन्थ महा-कायो वानरान् राक्षसेश्वरः ।
२| युगाऽन्त-वातः सदसा प्रवृद्धः क्षिति-जान् इव ॥२ 1 [१०
रावणाऽस््रम्" अद्य तं ` शर-सम्पातम् आ-गतम् ।
दे] दीपं न रेः स-सोटं पतंगा इव पावकम् ॥२ ॥ [२
तेऽदिता वि-शिखंर ` बाणेः क्रोशन्तो विप्रदुद्रुवुः ।
४| पावकाऽचि-समाविष्टा" दह्यमाना यथा स-गाः"“ ॥४ ॥ [३
प्लव-गानाम् अनीकानि महाऽप्राणीऽव मारुतः |
५] उवाह" सम्-अरे तस्मिन् बि-धमन् नि-रितेः ` शरे; ॥५ । [४
कदनं सदसा चक्र रासेन्द्रो वनौकसाम् ।
[भष २५४
६] आ-सिसादयिषू* रामं त्वरितो रावणो ययौ ॥& ॥ [५
सु-ग्ीवसु तान् हरन् द्टरभप्नान् विद्रवतो रणे।
मामन --- न
१. अ रा- फए-सुख्यान् । २. म-नास्ि ॥ ३. भ-नास्ि । ४. पररा-म-
रंकाकाडे । म-युद्धपवेणि । ५. म-रावणनिर्याणं ॥ ६ भ-तैः क्षत । ७. भ-
मागेणेः । <. प्र रा. फ-संडेता । म-डञ्चमे । भ~ वद्धे । २. भ--इतेः ॥ १०. रा.
फ म भ-ममथ च ११. भ-भ्साधिपः । १२. म-क्षणदाचरः । भ-पवंतानिव ॥
१३. भ-नणखयप्रसद्य तं । म-ण्ड्यं तु । १४. भ-सोढुं न शेकुः कपयः ॥ १५. रा.
फ-ते हता विविधेर् । भ-निर्भिन्न। निरितेर् । १६. भ-०चिषमा० । १७. रा. फ
म-०ना वने यथा । भयथा नागा महाहवे ॥ १८. म-सहस्णि च । १६. रा,
ल, ल. ब अ प्र-उवास । म-उवाच । भ-स ययौ । २०. भ-रावणः ॥ २१. रा,
ख, ख, षर अ प्र-गहनं। २२. रा ख, > ब-समरे । भ-तरला । २२.अ-सर्वे ।
भ-ङृत्वा । २४. या+-०सादियिषू । छ, खर व अपररा. फ म~नाससादयिषू ।
५. भ-स्वरमाणस्तदा ॥ २६. रा. म-कपीन् । २७. म-त्रस्तान् । २२८. भत
परमधिकः पाठः-रा, र, छ. व अप्र रा फ-त्रस्तां खसेनामालोक्य
चिकीषुः कम॑ दुष्करम् ।
युद्धकाण्डम् । ७५ । १६ । ४०९
७] गुस्मे सु-षेणं नि-क्षिप्य युद्धः चक्र ततो मनः ॥७ ॥ [६
आत्मनः सदशं वीरः स तं नि-क्षिप्य वानरम् ।
८] सु-ग्रीवोऽभि-युख' शत्रोः प्रतस्थे पादपाऽऽ्युघः ॥८ । [७
पाश्व-तः प्ष्ठ-तश चाऽस्य सरवे युथाऽधिपा भवन् ।
९] सम्प्रगृह्य महा-शेखान् प्रवृद्धांश्च च मदी-रुहान् ॥९ ॥ [८
वि-नदन् युधि. सुग्रीवः स्वरेण महता महान् |
१०] पातयन् वि-धमंश् चाऽन्याज् जघानोत्तम-राक्षसान् ।॥१०.॥[९
क्रोध-संरक्त-नयनः कालाऽन्तकयमोपमः
११| प्र-ममाध महाकायो राक्षसान् वानरेशरः ८ ११॥ `
राक्षसानाम् अनीकेषु शिला-वष ववषं सः ।
१२ अर्म-वषे यथा मेषः पक्षि-सपेषु कानने ॥१२॥ [११
कपिराज-प्रयुक्तंस तः रिला-वर्षस् तु रक्षसाः।
१३] विभिन्न-शिरसः पेतुर बि-कीणाः इव पवताः 11१३। | १२
= तेषु संक्षीयमाणेषु राक्षसेषु समन्ततः।
१४] सुग्रीवेण ्र-भम्ेषु पतत्सु वि-नदत्सु च" ॥१४। [१३
विरूपाऽ्षः स्वकं नाम धन्वी वि-ध्राव्य राक्षसः ।
१५] रथेनाऽऽसा्य सुग्रीवं ववष शरवृष्टिमिः ॥१५॥ [१४ `
तस्य तान् अश्रनि-प्रख्यान् छरान् दट-धनुश्च-च्युतान् ।
१६] अ-चिन्तयित्वा सुग्रीवः ससाराऽभि-युखो ` नदन् ॥१६॥ [>
१. प्र-योद्ध च० । भ-युद्ध चक्रे महत्तदा ॥ २. रा, ख१ख्रब म-
नास्ति । ३. रा, क, छ--ण्खो यांत । व अ प-न्खो यत्तं । रा--ग्खः शत्रुं ॥
७. रा, ल, ल- व अ प्र-क्पयश्् । ५. टि. अडभाव षः । अ-युधपयूथपाः ।
द. अतः परमधिकः पाटः--भ-अनुजग्मुमेहात्माने शालतालशिलायुधाः |
७.रा,ख,+ ख. व अप्र म-महाहुमान् । ८. भ-नास्ति ॥ ९. भ-सोऽनदद् ।
१०. र।१ ल, ल. ब अ प्र-विषमाच् । १९१. म-नासि ॥ १२. छ.-०्क इवोपमः।
१३. म-०्थ महाकायान् । भ-ममंथ चरणेरन्यान् । १४. अतः परमधिकः पाडः--
भ-युगांतचिरिवोत्खष्ः प्रत्रद्धानगमनिव ॥ १५. रा, खः, व अ प्र-
०कानि हिरावषंर् । १६. म-च । भ-ह । १७. रा, ख, ~ ब-~-यथा मेघाः ।
पर-महामेषः ॥ १८. भ-रेकेवरश्षेस् । १९. म-विशीणं इव पावकः । भ-प्रकीर्णा इव
पादपाः! या, ल, ल. ब अ प्र-अत आरम्य १४-शश्छोकस्य तृतीयपादं यावन्नारिति ।
२०.भ-जथ प्रक्षी०। २९१.रा.ख.ल.ब अ-पतंतो नेदुरेव च ॥ २२.भ-संयुगे । २२.रा.
ख, छ. व अ प्र-नास्ति ॥ २४. रा, छ, छ ब अ प्र-संयातोऽभि० । भ-सरोषोभि०॥
४१० वार्मीकोय-रामायणम् ।
सोऽव-ष्टुतयः महा-वेगो हरिर् इन्द्र-पराऽऽक्रमः ।
१७] आक्रामत् स्यन्दनं तस्य धुरि पादेन पश्यतः ॥ १७
वानरेन्द्रपदाऽऽक्रान्ताद् रथात् पेतुर् भयाद् सुवि |
१८] चिनिष्पतित-नेत्रास् ते मम्र-ग्रीवास॒ त्र-गमाः ॥१८॥
क्रम्य स्यन्दनं भीमो व्ृक्ष-षण्डेन वानरः ।
१९] सारथिं नि-जवानाऽऽज्ु विरूपाऽक्षस् तव् अपाऽक्रमत् ॥१९ ॥["
अप-करान्तेः विरूपाक्षे" सुप्रीव-सचिवा रथम् ।
२०] बभन्जुसूः तरसा वीरा हरयो वातरंहसः" ॥२०॥ [+
विरूपाऽक्षो हत-रथो धन्वी तृण-तसुत्र-बान् |
२१] बहु-शस्" ताडयामास" नाराचः प्टवगषेमम्' ॥२१। [>
रावणेन प्रयुक्तं तु विरूपाऽक्षो महा-गजम्।
२२] चीघम्* आरुरुहे वीयः बहुशखोपकर्पितम् ॥२२. [>
स॒ तं द्वि-रदम् आस्थाय विरूपाऽश्षो महा-बलः ।
२३] व्य-अनदद्“भोम-निहीदो वानरांश्च चाऽस्य-अजधावत'॥२३ ॥[१५
स-ग्रीवेऽथ ` शरान् घोरान् वि-ससजं महा-बल; ।
२४ | स्थापयामास चोदू-विप्नान् राक्षसान् सम्प्रहषयन् ॥ `२४।[१६
सुग्रीवं तं विसूपारक्षः शरंर् आरशीविषोपमेः
२५] बहु-शस् ताडयामास सर्वाऽदधष्व् अरि-मदनः ॥२५॥ [2
सोऽति-विद्धः शरस तीक्ष्णेः कपीर्न्द्रस् तेन रक्षसा ।
२६] चुक्रोध च महा-तेजा वधे चाऽस्य मनो दधे ॥२६। [१७
१९ भ-सोऽभिसय । २. अ-न्म । ३. पफ म-जाक्रमत् । म-माक्रम्य ।
७. ल, अ-नस्ति ॥ ५. रा,ल-च अप्रा फ-हया ॥ £. सा-षपमभ-
स रथं वीरो । ७. रा--बक्षदंडेन वा । भ-विरूपाक्षख वे तदा । ८. भ-°नास्य ।
९. रा, ल, लनब पर म-शक्षञुपा० । १०. अ-नास्ति॥ ११. रा+ख, व अ-
अभिक्रँते वि° । कृ-अपाक्न्ते वि० । म-ते विरूपा्चसुभ्रीवं । १२. र।, ल, ल.
ब अप्र फ-ममंथुस् । १३२. रार~नास्ति॥ १४७. रा.-नास्ति। भ-चतुर्भिस्ता० ।
१५. रा फ म भ-छ्वगेशवरं ॥ १६. रा.-आर्रोह महावीर्यो । १७. रा, ल, ल.
बञप्रफः म-नास्ति॥ १८. ख, रा- फ म-विनदन् ¦ १९. भ-०रानम्यण०
२०. म-अत आरभ्य २५-शश्छोकांतं यावन्नास्ति ॥ २९. प-शष्बेवे।रा-ण्वे च ।
भ-ज्वाय । २२. भ-निशाचरः । २३. भ-दयामास सवास्तात्राक्चषसांश्च
प्रहषंयन् ॥ २५७. भ-बहुभिस्ताडयामास सप्रामेष्वरिमदेनम् ॥ २५. रा.
शरोर :; । भ-रितेर्बाणिः ॥
युद्ध-काण्डम् । ७५ । २२ । ५४११
ततः पाद-पम् उत्-पाव्य सत्रु-सक्न्दनों बरी ।
२७] अभि-पत्य जवानाऽऽश्रुः प्रयुखे त' महा-गजम् ।॥२७॥। [१८
स' सम्प्रहाराऽभमिहतः सुग्रीवेण भदा-गजः ।
२८] अप-सृत्य॒धनुर्-मात्रं नि-पपात' . ननाद् _ च ॥२८॥ | १९
२९य् ] राजा तु पतितस तूर्णम् अपाऽक्रामत् सु-वीयवान् ।
प | राक्षसोऽभि-षखं क्रुद्धः प्रतयू-अगच्छच् च तं कपिम् ॥२९॥ २०
२९] आमं च्म॑खद्धं च प्रगृह्य ठघु-विक्रमः" ।*
र] मत्सयन्न इव सु-ग्रीवं समू-ई्यायाऽऽततायिनम्' ।॥*३०।[२१
सोऽपि" तस्याऽथ सं-कद्धः" प्रगृह्य महतीं ` शिलाम् ।
३४] विरूपाक्षाय चिक्षेप सुग्रीवो जल्दोपमाम् ॥२१॥ [२२
स“ तां शिलाम् आपतन्तीं द्षट राक्षसपुङ्गवः ।
३५ | अपक्रम्य तु“ विक्रान्तः खद्गन प्राऽहरत् तदा ॥३२॥ [२३
तेन मोक्षेण शच्राणांˆ सु-गरीवं" च" चमू-षुखे ।
२६ | वि-हरं पातयामास पदा चेन् अताडयत् ॥*३३। [२६३
१. र(.-शूरः संक्रदनो हरिः । फक-युरश्वाकंदनो हरिः । म-ल्ुरः संक्रोधनो
हरिः 1 २. भ-ततः स युष्टिसुद्यम्य वञ्जनिष्पेषगौरवम् । २. भ-०नास्य । ४. सा,
ख, कछ> ब अ पर-च॥ ५. भ-सुषशिप्रहाराभिहतो हरीन्द्रेण । ६. अतः परमधिकः
पाटः-भ-सखुखाव रुधिर नस्तो जलं प्रसवणादिव। ७. रा.ल.ल. वअ
प्र-०त विदारयन् । रा--०त चिताडयन् । भ-निषसाद् न० ॥ ८. रा, ल. ल. ब
अ पर फ म-नास्ति। भ-महाग्रहाराभिहतो गजेन्द्रः स पपात च । गजाश्मपतत-
स्तूणेमाष्छतः स महारुजः ॥ ९. भ-अमे्यं । १०. रा, ल, र, व अ~य
खघुविकमेः । भ-प्रागह्वाद्रजनीचरः । ११. म-नास्ति । अतः परमधिकः पाठः-
भ-तथेव च महाखज्गं चमे चापतितं भुवि । जग्रहे दरिदादूलः सुग्रीवो
वानराऽधिपः ॥ ततस्तौ रोषसंतत्तौ नदंतावभ्यघावताम् । उद्यतासिघरौ
चीरौ युचि युद्धविशारदौ ॥ दक्षिणं मंडलं चोभौ त्वरया संपरीयतुः ।
अन्यो.ऽन्यमभिसर्धौ परस्परजयैषिणौ ॥ निजघ्नतुस्तदान्योन्यं पेततुश्च
महीतखे । उत्पेततुस्ततस्तूणं जघ्तुश्च परस्परम् ॥ युजेधिक्तिपतुर्वीरावन्यो-
<स्यमपराजितै । १२. रा. फ म~-जाससादततायिनं । १३. भ-नासि ॥
१४. भ-ततः परमसं ° । १५. रा. फ म-विपुखं ॥ १६. भ-तामापततीं वेगेन ।
१७. रा. फ म-°क्रम्याञ्चु । म-जपाक्रमस्सु ॥ १८. भ- सङ्गेन संक्रुद्धः । १९. भ-
०्वस्तु । २०. रा,ल, ल. व अ-पादे । २९. भ~क्वचं पाटयामास त
चेवापातयद्भुवि ॥
४१२ वादमीकीय-रामायणम् ।
स सत्था (द्-स्था) य पतितः कपिसु' तस्य व्य्-असजेयत् ।
३७] तल-प्रहारम् अश्चनी-सद्श्ं भीम-निःस्वनम् ।३४।[२७
तरुप्रदारं तं रक्षः सुग्रीवेण सथद्-यतम् ।
२३९ | नैपुण्याद् ' मोक्षयित्वाऽथ परष्टिनोरस्य् अताडयत् ॥३५॥ [२८
ततः सु-घंरन्धतरः सु-ग्रीवोऽभवद् आहवे ।
४०] आत्मानं' मोतं द्रा प्राऽदरत् तस्य रक्षसः ॥३६॥ [२९्
राक्षसश चाऽपि तं ट्षटर प्रहारं घोरम् उद्-यतम् ।
प] असिनाऽस्य्-अवधीत् करद्धो वानरान् पाश्च-तः स्थितान् ॥३७५।[)
स॒ तु दष्ट्रऽन्तरंः तस्य पिरूपा्षस्य वानरः। [२९
४१ | तल“ न्य्-अपातयत्" करोधाच् छंख-देरो महा-बलः“ ॥२८॥ [३०
महेन्द्राऽशनि-क्सपेन' तलेन नि-हतः क्षितौ
४२[पपात रुधिरं वेगात्" प्रसू" (शसु)ताऽङ्गः(गं)स निर् -वमन्।*३९।।[३१
विव्त्त-नयनं मोहाद् वानराः रुधिराऽऽ्प्टुतम्ः ।
४२ । ददुस ते विरूपाक्षं विरूपाऽक्ष-वधात् कृतम् ` ॥*४०।[३२
तथा तु तो सं-यति सम्प्रयुक्तौ
तरस्िनौ वानर-राक्षसानाम् ।
बलाऽणबौ सस्वनतुः सु-भीमं
| यथाऽणवौः' द्वाव् इव भिक्रवेलौ ॥*४१।।[३४
१. भ-~क्पेस् । २. रा, छ, ख~ व अ-ण्नीसमं वै भी° । रा--श्नेः समं वें
भी० । भ-भ्नेः सदां धोरदसेनं । २३. अतः परमयिकः पाटः-भ-समवाप्य
परहारं तु रा्लसे स हरीश्वरः । तलेनेव महावेगो विरूपात्तमुपाद्रवत् ॥
७. रा, छ, ङ व अ-समुद्धत । ५. पर-नेपुण्यं घातयि० ॥ ६. भ-वानरेश्वरः )
७. रा, ल. ल~ ब अ प्र-नं मूच्छितं । भिक्षया मो । ८. अ-प्रहारात्तस्य
वानरः । प्र रा. फ म-प्रहारात्तेन रक्षसा । भ-प्रहारं तेन रक्षसा ॥ ९. प्ररा-
फ-रंश्च्य । १०. अ अ-नास्ि ॥ ११. रा, ल. लमव अफ मतं ष्ठा ततस् ।
भ-ददद्ातरं । २२. अ-नासि । १३. भ-ततोऽस्य पातयामास । १४. भ-
महत्तरम् ॥ १५. भ-° नितस्येन । १६. भ-निहतं रक्षः ! १७. रा. फ म-सलोतोभिः
स विनिवे° । १८. भ-पपात निहतं रक्षः क्ोणितं चासृजन्युखात् ॥ १९. रा, ल.
ल-बअप्ररा-फ् म-सफेनर० । भअ-°रुधिरष्टु । २०. भ-°क्षतर । २१. अतः
परमधिकः पाठः--रा, फ भ-स्फुरंतं परिवततं पाश्व॑षु सधिरोक्तितम् । करुणं
निःभ्वसंतं च ददश्ुहैरयो रिपुम् ॥ २२. अ-सम्प्रहारौ । भ-सम्प्रसक्तौ ।
२२३. म-नास्ति ॥
युद्धकाण्डम् । ७६ । & । ५१३
निपातितं प्रक्ष्य विरूप-नेत्
तस् आपतन्तं हरि-पुज्गवेन ॥
वलं समू-जग्र॒ कपि-राक्षसानाम्
| उन्मत्त-गङ्ग-प्रतिमं बभूव ।४७२॥ [३५
इ्यार्षे रामायणे युद्ध-काण्डेः विरूपाऽक्ष-वधो नाम
पञ्चसप्ततितमः सगः ॥ ७५ ॥
[ बं-७७ ]= [ षटूसस्षतितमः सर्गः ] = दा-श्य ]
शात्यमाने बले तूणम् अन्योऽन्येन पृथक् प्रथक् ।
१ | सरसीव महा-षमे क्षीण-तोये बभूवतुः ॥१ ॥ [१
स्व-वरस्य वि-घतिन विरूपाऽकष्-वधेन च |
२] बभूव द्वि-गुणं करद्धो रावणो राक्षसाऽधिपः ॥२ ॥ [२
प्रक्षीणं स्वबल दृष्ट्रा वध्यमानं बटी-यखं
३] बभूवः व्यथयाऽऽविष्टः प्रक्ष्य देव-विपयेयम्* ॥३ ॥
उवाच च॒ समोप-स्थं महोदरम् अवस्थितम् । [३
४] अस्मिन् काले महा-बाहो जयाऽऽजा मे त्वयि स्थिता ।४ ॥
जदि शत्रुचमूं वीर दशय सं च वि-क्रमम्“।
५] भदे-पिण्डस्य कालोऽयं निर्-दिशः" साधु" बुद्धि-मन्" ।५ ॥ [४
तथेत्य् ` उक्ता सु-तेजस्वी राक्षसेन्द्रं महोदरः
१. रा फए-समा० । भ-महाबरं त । २. रा, ल, क~ ब अ प्र-दरियू-
थपेन । ३. म-नास्ति । ४. रा. फ म-समस्तं । म-च तद् । ५. रा, ल, ल. ब
अ प-कपियूथपानां । म~राक्षसयूथपानां ॥ ६. पररा. भ-र्कक्रंडे ॥ ७,.म
भ-दन्यमाने ॥ <. राऽ क, रव अ फस ब०। ग्र म-ण्ख निघा० । र्[रफ-
०ङस्याऽ्थ धा । भ-ण्स्यचषघा० । ९. रा,+ख, ख. ब अ प्र-ण्णक्रोधो ॥
१०. भ-क्षीयमान बरं । ११. भ-च वानरैः । १२. म-बभूवाऽथ व्यथाविष्ठो । भ-
बभूवाऽस्य व्यथा युद्धे । १३. रार फए-वीक्ष्य । १७. रा, ल. ल-वञअमप्ररा-
फ-चेवं वि० ॥ १५. रा, ख, छ, व अ-स । १६. भ-स त॒ मत्तमनन्तरम् ॥
१७. भ-दशेयाद्य पराक्रमम् । १८ रा, ल, ल~ व अ म्र फ-्िर्वेष्् । १९. रा,
अ म-०घु बुद्धिमान् । भ-शघुबुद्धिभिः ॥ २०. रा, त, ब अ-०क्त्वास ते° ।
म-तस्मिन्काङे स ते° । भ-सामंतस्तु तथेप्युक्त्वा । २९१. भ-महायुतिं ।
युद्ध-काण्डम् । ७६ । २५। ०५१५
गदा-परिष-हस्तौ तौ युधिः वीरौ सम्-ईयतु
१६] नदन्तौः गो-वृष-प्रस्यौ' साऽशनी' इव तोयदौ ॥१६।[१८
आ-जघान गदां तस्य परिषेण हरीऽश्धरः। [२०
१८] पपात गदया भिन्नः परिपू तस्य भू-तलेः ॥१५७॥ [२१
ततो जग्राह दुर्-धषं कपीम्द्रो बसुधा-तसात् ।
१९] आयसं यसं घोरं सध-तः स्वणे-भूषितम् ॥१८।२२
स तद् उतू-क्षिप्य चिक्षेप राक्षसोऽप्य् अपरां गदाम् ।
२०] मिन्नेऽन्योऽन्यम् आ-साद्य पेततुस् ते मही-तले ॥१९।। | २२
ततो भेप्र-प्रदरणौ पषटिभ्यां सम्-ईयतः
२१] तेजो-बल-समाविष्टौ दीप्राव् इव हृताऽश्चनो ।॥२०।| २४
जघ्रतुस् तौ तदाऽन्योऽन्य नेदतुक्च च पुनः पुनः
२२] तलेनाऽन्योऽन्यम्" आ-हत्य पेततुर्“ धरणी-तले" ॥२१.।[२५
उत्-पेततुस् ततस् तृणं जक्षतु च परस्परम् ।
२३] युजौ" चिक्षिपतुर' वीराव् अन्योऽन्य-वध-कांक्षिणो ॥२२। [२६
जग्राह च ततः खङ्गम् अदुर्-परिवतिनम्।
२४] राक्षसश्च चमंणा साधं महा-बेगो* महोदरः“ ॥२३॥ [२७
२धपू | तथेव सु-महाखङ्खं पतित चमणा सह।
| जग्राह वानरश्रेष्ठः सुग्रीवो बि-ननाद च॥२४।|२८
२५३] तौ तु रोष-परीऽऽताऽङ्गौ नद न्ताव्" अभ्य्-अधावताम् '।
१. भ-ञुद्भति महारणे । >. अतः परमधिकः पाठः-भ-कोधन
महताविष्टौ दीप्ताविव इताङनौ । ३. रा. फ भ-न्दतौ । ४. म-तौ वष ।
अभ-बुषभग्रख्यो । ५. भ-सवच्नाव् । ६. अतः परमधिकः पाठः-भ-ततः कद्धो
गद् तस्य च्तेप रजनीचरः । ज्वलत! भास्कराकारा सुभ्रीवस्य महारणे ॥
स गदां तां महाघोरामापतंती महाबलः । सखुभ्रीवो रोषताग्रात्तः समुद्यम्य
महाहवे ॥ ७. भ-अथाख । ८. भ-न्घः पतितो भुवि ॥ ९. भ-वज-
नासि ॥ १०. छ. फ म-नस्ि ॥ ११. पफ-नसि । १२. भ-
तरेश्वान्यो० । १३. भ-नतुस्तो महीतरे । १४. म-नासि ॥ १५. छ. व रा- फए-
भुजौ विक्षि° । भ-सुजेश्चि० । १६. रा.-०न्यं नेदतुश्च पुनः पुनः ॥ १७. भ-
०बाहुमहाद्युतिः ॥ १८. रा, क. खनव अ प्र-स महा० । स~-न्च महा० ।
१९. भ-सोप्य्रसिं चमंणा साधं जग्राह पतितं भुवि । २०. भ-ना्ि ॥
२९१. र(, ल, ल. ब अ प्र-निराचरकपीश्वरौ ।
%१६ वाल्मीकोय-रामायणम् ।
उद्ताऽसीः रणे दृष्टः युधि (१द्र-) शस्-विक्चारदौ ॥२५॥ [२९
२६] दक्षिणं मण्डलं चोभौ सु-तूणं समतीऽभ्यतुः' |
२७] अन्योऽन्य-प्रतिसंरब्धौ जय-प्रणिहिताव् उभौ ॥२६।[ ३०
स॒ तु शुरो महा-वेगो बीय-छ्छाध्योः महोदरः" ।
२८] महा-चमेणि तं खद पातयामास् दुर्-मतिः ।२७।। [३१
लग्र तु क्षतः खङ्धं खङ्धन कपिकुञ्जरः
२९] जहार स शिरस् तस्य ङुण्डलोपचितं गुरु ॥२८॥ [३२
निक्रत्त-शिरसस् तस्य पतितस्य मही-तछे |
०] तद् वरु राक्षसेन्द्रस्य भयान् नेव ॒व्य्-अतिष्ठत ॥२६। [२३३
तं हता वानरैः साध ननाद युदितो हरिः
३१] चुक्रोध च दशग्रीवो वभो" हृष्ट च वानरः" ॥३०॥[ २४
इव्याषं रामायने युद्ध-कण्डे'* महोदर-वधो ** नाम
षर्सघ्चतितमः सगः ॥ ७६ ॥
[ व-७८ ]= [ सप्तसप्ततितमः समः ] =[ दा-६६ 1
महोदरे त॒ निहते महा-पाशः प्रतापवान् ^
|] [| ॥ २। ।.
१ | अङ्गदस्य चमूं भीमां क्षोमयामास मागणेः“ ॥१ ॥ [१
स वानराणां मुख्यानाम् उत्तमाङ्गानि राक्षसः ।
. १- भ-ग्तासिधरी वीरौ । २. सा, खः ब-स्व॑शाख० । क, अस्वक ० ।
म-युधि तन्त्रवि° । म-युधि युद्धवि० ॥ २. र, म-स तूण स= । ल.-सुतीण स° ।
भ-तूर्ण च संपरीयतः । ७. अतः परमधिकः पाठः-म-उमौ विक्रमसम्पन्नौ
परस्परजिघांसिनौ ॥ ५. भ-न्छाघी महाबलः ॥ ६. प्ररा.फमभ-
भञ्ममुस्क० । ७. भ-सरिरखाण । ८. रा. फ म-उुम । भ-रिरः ॥" ९. भ-
प्रुदाव दिशो दश ॥ १०. रा, खख. व अ प्र-रन्षतैः । १९१. भ-रमोदहृषो
बभूव ह । १२. अतः परमधिकः पाठः--भ-ततः स मत्तं विनिहत्य भूमौ
महारिरेदी्णमिवेकदेराम् । सूर्यात्मजस्तच रराज छक्म्या सूयः स्वतेजोभि-
रिवापध्रष्यः ॥ १३. पभ-रुककांडे । १४. भ-मत्तवधः ॥ १५. भ-
तस्मिन्विनिहते मत्ते उन्मत्तो रजनीचरः । १६. म-घोरां । १७. म-सायकेः ॥
युद्ध-काण्डम् । ७७ । ११ । ¢ १७
२ पातयामास कायेभ्यः एरानीऽव सदा-गतिः ॥ २ [२
४उ | केषां-चित् सायकंर् बाहूश् चिक्षेपाऽथ स राक्षसः ।
वानराणां सु-संरब्धः पार््वान्' केषां-चिद् आक्षिपत् ॥३ ॥ [३
५| तेऽदिता बाणवर्षेण महा-पार्धैनः वानराः ।
चि-षादाद् विमुखाः सरवे बभूवुर् मत-चेतसः ॥४ ॥ [४
६] नि-्म्य बलम् उदू-विग्रम् अङ्गदौ राक्षसाऽदितप् ।
वेगं चक्र महावेगः समू-उद्र इव पवेणि।५ ॥[५
७ प्र-गृह्याऽश्म-मयः वीरः षयं-रर्मि-सम-प्रभम् ।
परिघ वानरश्रेष्ठो महा-पार्धै न्य्-अपातयत् ६ ॥ [६
८]स तु तेन प्रहारेण महा-पार्ोऽल्प-वेतनः" ।
स-घ्रतः स्यन्दनात् तस्माद् विसंज्ञो न्य्-अपतद् यवि ।।७ ॥ [७
९| तस्यक्ष-राजो बल-वान् नीलाऽज्जन-चयोपमः
विनिष्-पत्य' महा-तेजा जास्पर-वान्" च्ठ-विक्रमः' ॥*८॥ [८
१०. प्रगृह्य गिरिकां क्रद्धः स" विपुलां शिरम् ।
अश्वाञ् जघान सहसा स्यन्दनं च वभञ्ज वे ॥९ ॥[९
११] यृहरतास लब्ध-संज्ञस् त॒ महा-पार्धो महा-वलः“ ।
अङ्गदं दशभिर् बाणैर् थुजयोः प्रत्य्-अविध्यत ॥१०॥ [१०
१२] जाम्ब-वन्तं त्रिभिर् बाणैर् आ-जघानः स्तनाऽन्तरे
गन््मकाङ्ध द 1
१. रा. ख.ख.व अ प म-नासि। २.रा- फ-वजं-नास्ति। भ-बाहून्वाणिः स केषाच्चित्
स्कधांश्चापि निशाचरः अतः परमधिकश्च पाठः-भ-उचवाच वचन चा०्पे राक्चसाथ्
प्रहषयन् । मयि तिष्ठति राचरुघ्रे नेमे वनस्वुंगवाः ॥ प्रभञ्चा वर्तयिष्यन्ति
सन्य मम सदुःसह ॥ २. रा, क, कः; व अपश्च क ।प्रफ् म-पाश्च कण ।
अभ-पार््ानि च बिभेद ह ॥ ४. रा.-०्ववैश्च । ५. भ-उन्मत्तेन तु । ६. रा, छ,
रख च अ-विध्यंतोऽभियुखाः । भ-विषण्णा वि ॥ ७. भ-गहीत्वा चायसं ।
८. भ-शश्रेष्ठ उन्मत्ते स ॥ ९. रा, ख, ख~ च अ-प्रमाणेन । १०. भ-उन्मत्तो
नष्टचेतनः ॥ १९१. रा, ख, ख व अ प-कक्षराजस्तु । १२. भ-तेजस्वी ।
१३. रार-विनिहद्य । १४. रा. फ म-सखयुथान्वानरषेभः । भ-स्वयूथन्मेधसन्नि-
भात् । १५. अतः परमधिकः पाठः-र।, ल, ब अ प्र रा.-चिनिष्पत्य महावेगः
खान् रिपून्मेघनिःसनः । १६. म-गिरिश्टेगामः सयृहद्य । १७. रा म-तं । भ-
ह ॥ १८. भ-उन्मत्तो राक्षसषभः । १९. भ-पचभिर् । २०. म-समविध्यत ।
२९. रा, लः ल. च अ प्र-राधवं च स्० । म-दुजयः समविध्यत ।
४१८ वाट्मीकोय-रामायणम् |
ऋक्षराजं गवाक्षं च बिभेद दश्चमिः शरः ॥११॥ [११
१२] गवयं पशव-विंशत्या द्रा शर-निपीडितम्।
जग्राह परिघं घोरम् अङ्गदः क्रोध-मूच्छितः ॥१२॥ [१२
४] तस्याऽज्ग-दः सु-रुषितो युगाऽन्ताऽभिर् इवोत्थि (द्-स्थि) तः ।
दूरस्थितस्य परिघ वज-सकाञ्चम् आयसम् ' ॥१२। [१३
१५] द्वाभ्यां यजाभ्यां स-गृह्य॒भरामयित्ा च वेग-वान्
४] महा-पाश्वस्प चिक्षेप वधाऽथं वालिनः सुतः ॥१४॥ [१४
स॒ त॒ क्षिपो बलवता परिषस् तस्य रक्षसः
१६] क्षिरस्-्राणं धनुश् चाऽपि ` पातयामास वेगितः ॥*१५।॥[१५
तं समा-रु्य वेगेन वालिपुत्रः भ्रताप-वान् ।“
१७] तङेनाऽभ्य्-अहनत्" कद्ध; कणे-मूे स-कुण्डले ॥१६। [१६
स^ तु करद्धो महा-पार्वोः महा-वेगो महोद्यमः
१८] करेणेकेन जग्राह सु-महान्तं परश्च-घम् ॥१७।। [१७
तं॑तेरु-धौत" वि-मलं शेर-सारमय“ ट्टम्" । १
१९ | शस्त्रं“ प्रम-सक्रद्धो वारि-पुत्रे न्य्-अपातयत् ॥१८॥ [१८
तस्य वामेऽस-फलरके" भृशं कोधान् नि-पातितः
२०] अङ्ध-दं मोहयामास प्रहितः स परश्च-धः ॥१९।[१९
स वीरो वज-संकाशम् अङ्गदौ युष्म् आत्मनः ।
२१] न्य्-अपातयत् ` सुसंक्रुद्धः पितुस् तल्य-पराऽऽक्रमः ॥ २०।|[२०
रश्वसस“ तस्य स-ग्रामे ममज्ञो हदयं प्रति |
, १. भ-विव्याध बहुभिः ॥ 2. राख, छर्ब अ प्र-नाबवत च । म~
ऋक्षराजं तु । ३. भ-स दृष्टा शरपीडितौ ॥ ४. भ-प्रकुपितो विससजे तमायसं ।
५. रा.-आायतं ॥ £. भ-तं वीरो । ७. भ-निक्ष।चराय । <. भ-वधाय बाङ्िनिद्नः ॥
९. रा--नास्ि । भ-धनुश्च सश्र ह्वा रिरखाणमपातयत् ॥ १०. पम भ-स
तमासाद्य । ११. रा.-नास्ति । अतः परमधिकः पाठः-रा, ख,खव अप्र
जघान कणैमूे तु तटेनामितविक्रमः } १२. रा कु, खर्व अ प्र-श्नाभि-
हतः करुद्धः । म-०भिजघानाख ॥ १३. भ-ततः क्रुद्धः स उन्मत्तो । १४. भ-
महारुजः ॥ १५. म-शेर० । १६. भ-तीक्ष्णसा० । १७. रार फ म म-महत् ।
१८. म~रक्षः ॥ १९. भ-तेन वा० । २०. म-कोपाक्षिपा० । २१. भ-स सुहूतं ॥
२२. फ~-नास्ि ॥ २३. भ-आवत्तयत संरन्धः । २५. भ-राक्षसस्य स्तनाभ्यासे ।
२९५. रा,-भसंज्ञो ।
युद्ध-काण्डम् । ७८ । ४ । ४१९
२२] इन्द्राऽशनि-सम-स्पश॒तदाः धृष्टिम् अपातयत् ॥२१॥ [२१
तस्यः भष्टि-निपातेन राक्षसस्य महामृधे ।
२३] पफार हदयं भि स पपात ततो युवि।२२। [२२
तस्मिन् निपतिते भूमौ तत् सेन्यं विप्रदुदरवें |
२४ | आ-विवेश्च महा-करोधः सम्-अरे चाऽपि रावणम् ।॥ २३।।[२२
इय रामायणे युद्ध-कांडे महापाश्वै-वधो °
सक्चसक्षतितमः सगः ॥ ७७ ॥
[ व-७& {= [ अष्टसप्ततितमः सगः ] = दा-१०० ]
महा-पार््ं विनिहते राक्षसे च महोदरे ।"
प] निक्ञा-चरे महाऽमात्ये विसूपाऽक्षे निपातिते ॥१ ॥ [१
विप्र्रतेषु योधेषु कां-दिकलोकेषु" सवंत ।
४२ | रावणः श्लोक-सन्तप्“ कार्य-रोषम् अचिन्तयत् ॥२ ॥ [7
| चिन्तयिखा नाऽति-चिरं ` सव-पेन्य' विनि-वत्यः च ।* [मि
३३] घतं संचोदयामास वाक्य चेदम् उवाच ह ॥३ ॥ [२
नि-हतानाम् अमात्यानां रुद्रस्य नगरस्य च |
४] अन्तम् अच गमिष्यामि इत्वा तौ राम-रक्ष्मणो ॥४ ॥ [३
१. भ-तसख ॥ २. म-तेन । २. भ-महात्मनः । ४. भ-भभ्म । ५. रा. म-
हतो ॥ द. म-विनिहते । ७9. भ-सम्रचु्चुभे । ८2. अतः परमधिकः पाटः-भ-
स तु जकघरवद्धिनदय नदं समरगतः कुपितो निशाचरेन्द्रः । अदहदथ
रारेहरास्तदान। तृणराखभानिव कानने दवा्चिः ॥ ९. पर भ-लकाकांडे ।
१०. भ-उन्मत्तवघः ॥ ११. भ-खब्ररु निहतं दष्टा तस्िन्सम्राममूधेनि । आत्-
न्विनिह तांश्चैव शक्रतुल्यपराकमान् ॥ निकषस्य मन्त्िभरवरौ सूदितौ युधि वानरैः ।
मत्तोन्मत्तौ च सम्क्ष्य निहतौ परमद्युती ॥ विरूपाक्ष च दुर्धर्षं ससेन्यं वानरे्युधि ।
चुकोपाथ महातेजा देवदानवदर्पहा । स भास्करसहस्रस्य तेजो बिश्रन्महाद्यतिः ॥
१२. म-महासुरे ॥ १३. म-काल्यमानेषु सवशः । १४. म-कोधसं०° ॥ १५. रा,
ल, ल~ ब-नातिखैरं । शद. रा,ख, खे ब अप्र रार फ-ण०न्याद् । १७. म-
ण्वायं । १८. रा, छ, छ. ब अ प्र-ख्ं रथं चो० । म-सूतं स नोद० । १९. म-
एतद् ॥ २०. भ-दग्धस्य । २९. अतः परमधिकः पाठः-भ-प्रहस्तस्यातिकायस्य
इन्द्रजित्कुम्भकणयोः । २२. रा, छ, ८९ ब अ प्र-भहम् । भ-गतिम् ॥
४२० वाट्मीकीय-रामायणम् |
करमणोऽस्य हि तौ मूकं आआतरौ राम-रक्ष्मणौः। [४
५] प्रशाखा यस्य सु-ग्रीवो बहवोऽ्न्ये च यूथपाः ॥५ । [४३
प] फल-पुष्पेः जनकजा ' द्रष्टा रक्ता च मारुतिः।
पू] मूले हते हतं सवं ॒तौ हनिष्यामि संयुगे ॥& ^ [४
७उ] स दिन्नो दञ्च' घोषेण रथेन सहसाः भृशम् ।
नादयन् राक्षस-धेष्ठो राघवाव् अभ्यु-अवतंत ।।७ ।} [६
८] पूरिता तेन शब्देन स-नदी-गिरि-कानना" |
सं-चचाल मही स्वां त्सु चैव मृगद्विजाः" ॥८ ॥ [७
९| स वि-स्फायं महा-चापं किरीटी गृष्ट-कुण्डलः
, ` नाम वि-्ावयामास जगज च ननाद च॥९ ॥ |
१०] तेन सिंह-प्रणादेन नाम-सकोतेनेन च ।
स्यन्दनस्य च नादेन पूरयामास रोदसी ॥१०॥
११] परि-विक्रमे यथा विष्णोः सर्वे" देत्य-जनाः"' पुरा ।
२] मयाऽऽतां वानराः स्वे विषिह्यस् ते परस्परम् ॥११।॥ [`
ते राक्षसेन्द्रं तं दृषट्र वानरास् त्रस्त-चेतसः
१२] शरण्यं शरणं जग्युर् मनसा पुरुषात्तमम् ॥१२॥ |“.
ततस॒ तं रागे दष्ट रथ-स्थं पवतोपमम्।
१३] वि-घुन्वानं धनुर् षोरं व्यादिताऽऽस्यम् इवाऽन्त-कम् ।॥१२॥ |`
१४य् ] विरूपाऽक्ष* महा-घोर गजंन्त॒काटमेध-वत् ।
४ | चानरान् सान्तयित्वा च वि-भीषणम् उवाच ह ॥१४॥
९. प्र रा. फ-राघवाघुभौ । २. दि० ५-६ श्छोकौ क्रमतरेपरीय तु. गू. स० ५२.
श्छो० ५७. । छः, छ. ब-नास्ि ॥ २. भ-पत्राणि हरियू० । ४. म-नास्ि ॥ ५. रा,
खख. व अ प्र-फरमुरे च जानक्या । पदै. अतः परमधिकः पाठः--म-
रावणस्य वचः श्रुत्वा सूतो हषंसमन्वितः । स वाहयामास रथ कपीनां
भयमादघत् ॥ ७. र{लःल. व अ प्र-रथघोषेण जतिन महता । भ-
°्ण रथस्थोऽतिरथो । ८. रा,ट, छव अ प-ग्रदिशो भूमि! भ-प्रययो तूण ।
९. भ-राघवं प्रति रावणः ॥ १०. भ-मही समगिरि° ११. रा, ठ, > ब-ञेसुश्चव
० । पररा. फ म~ त्रस्ताश्चैव ख, भ-त्रस्तसिहशगद्धिजाः ॥ १२. अत आरभ्य
भ-३८-शछोकं यावनािति । १३. रा- फ-संश्राव० ॥ १४. स-नामविश्रावणेन ॥
१९५९. छ > अ-सवंदंल्य० । रा. फ-सवदेत्यवध । प्र म-सव देल्यवराः । १६. रा१ ख
ख्बञप्र फः म-राचणं | १७. रा, छ, छ व-राक्षस ॥ १८ रार्ल+ख्रव
अप-सखत द्यु १९. प्र-महाराद्र । म-महावंय । २०. भ-तु॥
युद्ध-काण्डम् । ७८ । २७ । ४२१
कोऽयं पर्वत-पङ्काश्चो धघनुष्-मान् ` कवची शरी ।
४ | दिव्यं रथं समा-स्थाय वानरान् सं-जिरघांसत्ति' ॥१५॥ [>
आ-चक्ष्य मे महा-बाहो कोऽयं राक्षसपुङ्गवः ।
प्यं दृष्ट वानराः स्वै भमयाऽऽतां विप्रदुद्रुवुः ।॥१६॥
स॒ पृष्टो राज-पृत्रण. -रमेणाऽमित-तेजसा।
प] आ-चचक्षे महातेजा राघवाय विभीषणः ॥ १७ [५
दश-ग्रीवो महातेजा राजा वेश्रवणाऽनुजः
ष] भीम-कमां महोत्साहो रवणो राक्षसाऽधिपः ॥१८॥ [
पत्रो वि-धवसः साक्षात् क्रर-कमां सुदारणः
४] दारुणो दारुणाऽऽ्वारो देव-दानव-दपंहा ॥१९१॥ भ
एतस्मिन् क्रियतां यलो महान् पुरूष-पुङ्खव ।
प] पुरा बानर-पैन्यानि क्षयं नयति सायकैः ॥२०॥ [२
प] विभोषण-वचः श्रूत्वा रामो राजीव-लोचनः। `
१४] जग्राह कायुक-शरष्ठ वाक्यं चेदम् उवाच ह।॥२१।[
दिष्ट्या मे दशनं प्राऽऽी नेक्रतेन्द्रः सु-दुमतिः।'
१५] वधेनाऽस्य च-शंषस्य तुष्टिम् एष्यामि संयुगे ॥२२॥ [४
इस्य् उक्त्वा बाणम् आ-कणं पूरयित्वा ससज ह
१६] तं राक्षसेन्द्र श चिच्छेद त्रिभिर् वाणेर् अ-मषेणः ॥२३। [>
निकृत्तं सायक दष्ट सौमित्रिः पितो भृशम् ।
१.७ त्रक्तामाक्त रक्षां्ि ज्याघोषेण महा-बहः ॥२४।। [ प
२] पूरयन् स मदी लेखान् अणवांश॒ च दिशस् तथा ।
सोमित्रर् धनुषो घोषं श्रत्वा प्रति-भयं तदा ॥२५॥ [प
१८] वि-सिष्मिये महातेजा राक्षसेन्द्रो भृश बली |
स॒ रवणः प्रकुपितो दष्ट छश््षणम् अग्रतः ॥२ ६ ||
` १९] आदाय नि-शितं बाणम् इदं वचनम् अत्रवीत् |
१. रार फ-ग्रजि० ॥ २. म-नासि ॥ २. रा म-क्षुदे। ४. फ-नासि ॥
५. म~नासि ॥ ६. रा फ़ म-मह्ैर् ॥ ७. रा. ए-महाशेखान्णवं च
दिशस् । म-मही सर्वां साकाज्ञां दिश्चास् ॥ <. म~-नास्ति॥ ९. रा. ए
म-अरिदपेनिसूदनं ।
४५९९ वार्माकौय-रामायणम् ।
` तिष्ठ प्राणान् परित्यज्य गमिष्यसि यमक्षयम् || २७।[)
२०] पश्य मे नि-शितान् बाणान् असिदर्ष-निषूदनान्
सितपीताऽमलांस् तीक्ष्णान् युक्ता-रंजत-भूषणान् ॥ २८1)
२१] एष तेः सय-सङ्काशो बाणः पास्यति शोणितम् ।
गृग-राड इव संक्रुद्धो नागराजस्य शोणितम् ।'
२२] त्यज स्बाऽऽत्मना वाणं ततस त्यक्ष्यसि जीवितम् ॥२९॥ [>
ततः स॒ रकषो-वचनं निशम्य
. सु-गवितं सं-यति राज-पुत्रः ।
न चैव चुक्रोध बरस्थिराऽऽसा
२३] प्रोवाच चैनं वचनं महाऽऽत्मा ॥२३०॥ [>
कमणा दशंयाऽऽ्मानं न॒ वि-कत्थितुम् अर्हसि ।
२४] पौरवेण हि' युक्तेन संतं) वि-कस्थितुम् अरहसि ।॥२१॥ [२
स्वीऽऽयुध-समायुक्तो धन्वी रथ-चरे स्थितः ।
२५] स शरैर" यदि वा शस्त्रैर दशेयस्व पराऽऽक्रमम् ॥३२॥ [2
ततः शिरांसि ते बाणेः" पातयिष्याम्य्^ अहं रणे ।
२६] मारुतः कार-पक्तानि फलानीऽव बनसु-पतेः ॥२३३॥ [>
अद्य ते मामका बाणास तप्त-काञ्चन-भूषणाः।
२७] पास्यन्ति रुधिरं देदात् सुराऽमृतम्" इवोत्थि(द्-स्थि)तम्।।३५।।[२
रक्ष्मणस्य वचः शरुत्वा हेतु-मद् वीय-संयुतम्" ।
२८] रावणः परम-करद्धो बाणम् उत्-तमम् आ-ददे' ।*३५।।[)
तम् आ-पतन्तं सोमित्रिस् त्रि-धा चिच्छेद लाघवात् ।“
२९ रावणः परमाऽम्पौ शरवर्षेण सोऽम्य्-अयात् ॥३६॥ [2
ततः शर-सदस्रेण सं-च्छा्य रघु-नन्दनम् ।
॥
१. रा.-भिन्नेषु नासि ॥ २. श्-नास्ि । अतः परमधिकः पाठः- रा,
उवाच तं महातेजः! खक््मणं शुभलत्तणम् ।) ३. रा, छ, र ब पर-वर्षान्ति ।
७. अ-नारस्ति ¦ ५. अ प्र म-नास्ति ॥ ६. म-निशम्य वै । ७. रा. फ-०्बरे
स्थिताप्मा । म-तथेव सूक्ते वचने महात्मा । ८. रार फ़ म-चेदं ॥ ९२. र।> पत
संयुक्तो । म~च यो युक्तो । १०. फ म~न वि ॥ १९. प-सवैर् ॥ १२. म-
बाणोचैः । १३. प्र-श्ष्यामि भूतरे ॥ १४. टि. सन्धिराषैः । १५. रा. फ म-
उत्साहसमन्वित । १६. रा. लर-आदधे । १७. म-नास्ति ॥
युद्ध-काण्डम् । ७८ । ४६ । ४२२
२०.। विभीषणं चः सुग्रीवं बानरांशू चाऽभि-ुदरषे ॥२७] [
संत्रासय वानराऽनीकं शरवर्षैर महा-्ुजः।
३१| रामम् एवाऽभिनदुद्राव शरैर् अभ्रिशिखोपमैः ॥२८॥[>
तम् आपतन्तं सहसा प्रत्य्-अगृहठान् महा-युजः । ।
२२] रामोऽपि रा्वस-धष्टं शरैर् अर्काऽमि-सन्निभैः ॥२९।[)
४२] सं-करद्योस् तयोर् आसीत् संयुगं ' रोम-हर्षणम् ।
ततः प्रववृते युद्धं राम-रावणयोर् मत् ।
३२ जीवितान्तकरं घोरं परस्परवधैषिणोः ॥४०॥ [)
सावं शर-मोक्ष च शर-व्याधातम् एव च।
२४] आत्मनः प्रति-घातं च दष्टा रक्षो न विव्यथे ॥४१॥ [>
ततः शर-शतेस्" तीक्ष्णे" रावणं स प्रपेगितैः" |
२५ राघवः परमाऽमर्षाीः प्रविव्याध महा-वङः“ ॥४२॥ [२२
चचाल परथिवी सर्वा स-सागर-वन-द्रमा। [७३
३६ | तामसं सु-महाधोरं यरमोचाऽस््रं सुदारुणम् ।४२॥
३७ब् | निर्-ददाह ` कपीस तेन ते प्र-पेतुर् मही-तले* । [८
३८३] तान्य् अनीकान्य अनेकानि" रावणस्य शरोत्करैः ।४४।।
र्य भम्नानि चत-सो राघवः सथुपस्थितः"। [१०
३९] दद्श्च स॒ ततो रामं ॒तिष्न्तम्` अपराजितम्" ॥४५।[११३
लक्ष्मणेन सह त्रा विष्णुना वासवं यथा|
४०] उल्-िखन्तम् इवाऽऽकाम् अवष्टभ्य स्वक" धनुः ।
१. ख, कर्पर ॥ २. रालः ल.-बश्चपर फः म-नास्ति ॥२. अतः
परमधिकः पाठः-भ-ततोऽभवद्युद्ध मुत्तमं तयोर्महत्तदा रामनिदात्च-
रेन्द्रयोः । -जिगीषतोववेन्यस॒गेन्द्रयोर्वने पभिन्नयोयूथपयो्येथा भवेत् ॥
४. रा५-त्तो । ५. रार-संगरो रोमहषेणः । फ-न्गो खोमहषेणः । ६. भ-नासि ।
७. भ-तदा । <. प्र म भ-°रजयेषिणोः ॥ ९. भ-रामख । १०. म-स दुदुवे । भ-
प्रचुश्चुमे ॥ ११. भ-ररसहखरेण । १२. छ, ख~ व अ घ्र फ रा.-व्यवच्छेद्ं ० । म~
वज्वेगप्र ° । भ-भ्रचिच्छेद् परेरितं । १३. भ-समरामषीं । १४. रा. फ म भ-
विव्याध सुमहा० ॥ १५. भ-°रू दञशभीवः क्रुदश्चेव महावरूः ॥ १६. भ-स द० ।
१.७. भ-प्रयुक्तेन खमततः । १८. अतः परमधिकः पाठः-भ-उत्पात रजो भौमं
भ्रस्त प्रधावितैः । सोढुं नैव हि तच्छेकुम्रह्यणा निर्मितं खयम् । १९.भ-
°्कानि सर्वाणि ॥ २०. रा ख, छ. ब-रावणः! २९. रा, खु, खव अ प्र रा. फ-
पयंचतंत । २२. रा फो-रावणः प्यवस्थितं ॥ २३. रा, अ प्र-महद् 1 फ-स्वयं ।
-४२४ वाल्मीकीय-रामायणम् ।
२] पद्मपत्रनिभः तं दीष-बाहुम् अरिदमम् ।॥४६।[१२
वानरांश् च रणे मग्नाच् आ-पतन्तं च रावणम् ।
४२] समू-इक्ष्य राघवो हृष्टो मध्ये जग्राह तद् धनुः' ।४७५।।[१३
वि-स्फारयितुम् आ-रेमे ततः स पुनर् आह्वयत्
४२। महा-पेग॒महा-कायं . भिन्दन्तम् इव रोदसी" ॥४८॥ [१४
रक्ष्मणस्य च बाणेन राम-विस्फारितेन च)
४७४] शब्देन राक्षसास बेसुः" पेतुश्च चेव" सदस्ष-जः ॥४९। [१५
तयोर् ` इषु पथ" प्राऽऽप्य राम-रक्ष्मणयोर्“ मृधे"
४५] बभूव स॒ यथा राहुः समीपे शशि-षयंयोः' ` ।५०॥ [१६
तम् एच्छत् प्रथमं योङ लक्ष्मणो नि-रितंः शरः । |
४६. मुमोच धनुर् आदायः शरान् अभि-ङशिखीपमान् ।५१। [१७
तान् स॒क्त-मात्राच् आ-काशे लक्ष्मणेन धनुष्-मता ।
४७] बाणेर् बाणान् ` महान्तेजा रावणः प्रत्य्-अवारयत् ।५२.।।[१८
एकम् एकेन बाणेन त्रिभिस् ओन् दश्चभिर् दज ।
४८] लक्ष्मणस्य प्रचिच्छेद दश्चेयन् दस्त-राधवम् ।५२॥ [१९
अभ्यति-क्रम्य सौमित्रिं रावणः समिरति-जयः
४९] आ-ससाद् रणे ` रामं स्थितं शेलम् इवाऽचलम् ।।५४।। [२०
, स सख्ये रामम् आ-साच क्रोध-सरक्त-रोचनः
५०] व्यु-असृजच् छरः-वर्षाणि राघवे राश्सेश्वरः ॥५५॥ [२१
शरधारास् ततो रामो रावणाऽम्बुद-निःसृताः
१. भ-°त्रविद्याराक्ष । म-°न्रमिवाकाशं । फ-°त्रनिकाक्ञाख्यं । २. प-
नास्ति । अतः परमधिकः पाठः--भ-स तु सस्पेदय काकुत्स्थं राघवं रावणो
युधि । रथनाभ्यद्रवन्तख जघान च कपीन् बहून् ॥ ३. म भ-राक्षसं । ४. भ-
कद्धो सधे । ५. म भ-कार्युकं ॥ ६. रा.-०्यित्वा समरेमे । भ-विस्फा्य च मह-
अप ७. भ-रिपुम् । ८ म-ग्वेणो ! ९. म-ग्यो | भ~ महानादं । १०. रा. ख,
ख्बञअप्ररारफम-ण्दन् । १९. भ-मेदिनीं ॥ १२. भ-तेन न्यपतत ॥
१३. र(,+ ल, लर ब अ प्र म-ततो रिपुपथं । भ-तयोः शरपथं । १४. भ-रावणो
राजपुत्रयोः ' १५. भ-चन्द्रसू० ॥ १६. भ-आनम्य' ॥ १७. भ-बाणजलिर् ।
१८. अ-नास्ि ॥ १९. म-च चि० । म-स चि ॥ २०. भ-भथत्ति° । २१. भ-
ततो । २२. म-मेर्म् ॥ २३. सा.-कोपसं० २४. भ-अर० ॥ २५. भ-शरता-
तास्तु तात्रामो रावभेष्वासनिर्तान् ।
युद्ध-काण्डम् । ७८ । ६५ । ४२५
५१] दृरैवाऽऽपतिताः' शीघं मह्याः जग्राह राधवः' ॥५६॥ [२२
ताञ छरोांस ततो भेम तीक्णेश्च चिच्छेद संयुगे ।
५२ | दीप्यमानान् महा-घोरान् ` करदान् आश्नीविषाच् इव ` ॥५७।। [२३
राघवो रावणं सख्ये रावणश चाऽपि राधवम् ।
५३२] अन्योऽन्यं वि-शिखंस् तीक्ष्णः शरंर अभि-ववषतुः ।॥५८॥ [२४
चेरतुश च ततश्च चित्रैर' मण्डले; सनव्य-दक्षिणंः' । .
५४] बाण-जालेर्“ जिघांसन्ताव्" अन्योऽन्यम् अ-पराजित ॥।५९.॥॥| २५
तयोर् भूतानि संत्रेसुर् युग-पत् सम्प्रवृत्तयः .
५५५] रोद्रयोः" सायक-घुचोर यमाऽन्तक-निकराश्चयोः ॥६०॥ [२६
संततं वि-विधर् व्योम बभूव नि-शितेः शरेः ।
५६] घनेर् इवाऽऽतपाऽपाये विधयज-ज्वार-समां कुलम् 1६ १॥ [२७
सयुत्-क्िपतम् इवाऽऽका्ं वभूव शरवृष्टिभिः
प] महाऽऽभोगेः" सुतीष्णागरेर बजाऽप्निसदशाऽऽननेः"
शराऽन्धकारं तौ भीमं चक्रतुः सम्-अरे तदा
५.७] गतेऽस्तं तपने देवे गजन् ` मेधाप् “इवोत्थि(द्-स्थि)तो | ६२।।[२९
तयोर् युद्धं महाभीमं परस्पर-वधेषिणो
५८] बभूवोग्रम् अ-चिन्त्यं च व्रत्र-वा्वयोर् इव ।।६४॥ [३०
उभौ च परमेष्वासाव उभौ सश्च-विंशारदौ
॥&२। [२८
१. राख, ~ व अ प्रददौ चापं ततः । २. भ-तूणं । ३. रा+-बरज
ग्रह .रावणः ॥ ४. भ-राघवः । ५. प्र म-ग्वोरान्कद्धानारीविषोपमान् । भ-
महेष्वासः कोधेनाशशीविषोपमान् ॥ ६. भ-त्राणे रावणो राघवं तथ। । ७. भ-समरे
वीरौ ॥ <. पर रा- फ भ-चरितं चित्रं । ९. रा.-ण्रे। भ-ण्टं। १०. रा.-ण्णे।
भ-ण । ११. भ-बाणवष समीक्षेताम् । १२. म-नासि ॥ १३. रु, ट. ब-बिभ्रमुर् ।
भरर कम भ-नित्रेसुर् । १४. रा, छ. छ, ब-ण्योः स[कसुललय । भ-रम-
रावणयोयुद्धे ॥ १५. भ-छन्न तेनिरितेर् । र्द्प्ररया,फम म-बणेर् । १७. र.
फ म-गगन शितः भ-गहनं नभः । १८. र, अ-ञ्वारामारास० ॥ १९. सा,
ल, ल. अ प्र म-तदुर्क्च ° । भ-गवाक्षितम् । २०. भ-महाचगैः । २१. रा फए-
°च्निविङृताननेः । म-°भिविसृताननेः । भ-वच्र(खसदशाननेः ॥ २२, भ-भीमौ ।
२२. रा,ख्, खव अप्र रा फ-जगन् । २४. रार फ-मेषेरिवावृतं ॥ भ-
मेघाविवोदितो । २५. म-महाघोरममभवद्धकां्िणेः । भ-०मीममन्योन्यवधकां-
क्षिणोः । रदै.रा,खु,खरब अप्र रा- फ म-अनासाच्म् ॥ २७. भ-तौ |
२८. छ, पर-शाख ० । भ-युद्धवि० ।
४२६ वाल्मीकीय-रामायणम् ।
५९] उभौ चाऽस्र-विदां' श्रेष्ठाव् उभौ युद्धेः न चेलतुः ॥६५॥ [३१
उभौ चः येन व्रजतो ययुस्" तेन शरो्मयः
] ऊमयः श्वसनाऽऽविद्धा भीमाः सागरयोर् इव ॥६६। [३२
ततः संत्रस्त-चक्रस् तु रावणो लोकरावणः ।
६१ नाराच-मासां रामस्य कलटे प्रत्य्-अयुश्चत ॥६७॥। [३३
रोद्र-चाप-प्रक्तां तां नीलोत्पल-मयीम्' इव |
६२] शिरसा धारयन् रामो न व्यथाम् अध्य्-अगच्छत ।६८॥ [२४
अथ मन्त्रान् अभि-जपन् रौद्रम् अचम् उदू-ईरयव् ।
६२] रामोऽपि जगृहे बाणान् स तदा क्रोध-मूच्छितः ॥६९॥।[२५प्
प | सं-धायाऽग्नि-शिखा-प्रख्यांश' चक्री -कुत्य महर् धनुः ।* [
मुमोच च महा-तेजाश चापम् उद्-यम्यः वीये-वान्* ॥७०।|| ३५२
६४| ते शरा राक्षसेन्द्रस्य व्यव-च्छिन्नेन वेगिताः |३६य्
१] निपेतू रावणस्याऽ््रे वजाऽश्नि-सम-प्रमाः ॥७१.॥ [2
ते महामेष-सङ्ाशे क्वयेः पतिताः शर |
६५] अभेदे राक्षसेन्द्रस्य" न“ व्यथां चक्रिरे“ तदा“ ॥७२।[ ३६३
पुनर् एवाभ्थ तं रामं रथ-स्थो राक्षसेश्वरः
६६ | विव्याध परमाऽस््रण सर्वाऽस्र-ङशषरो* रणे ॥*७३॥ [२७
ते ह (क) त्वा शर (रा) वर्षाणि पश्च-शीर्षागा^(एणो)वोरगाः
६७ | श्वसन्तो विविशुर् भूमिं रावणेन प्रचोदिताः ॥७४.।[३८
निहत्य राधवस्याऽस््र रावणः कोध-मूच्छितः ।
१. रा. ल, ल> व अ प्र-शाख्र० । रा -सखभुजां । फ-शखग्तां । `
२. म-युद्धबरे स्थितो ॥ २. भ-हि । ७. म-चक्रतुसते । भ-तेन तेन ॥ ५. भ-अथ ।
६. रा. ०सवक्तस् । भ-खसक्तहस्तस् ॥ ७. भ-°रसमप्रभां । ८. भ-प्रयपद्यत ॥
९ भ-ततस्त्वभिजपन्मन्त्रं रोद्राखरं समुदीरयन् । शरांश्चैव समाधत्त रामः कोधसम-
न्वितिः ॥ १०. प राः फ-ग्यशीविषप्र° । १९१. म भ-नास्ि । १२. भ-
आङभ्य । १३. लर-वेगवान् ॥ १४. प्र-नासि । १५. भ-रावणस्य रणे रामः
रारानन्निरिखोपमान् । राघवेण प्रयुक्तास्ते कवचे निहिताः दाराः ॥ १६. भ-
अभेद्यक्वचाञरते । १.७. प्र-नासि । भ-तु । १८. भ-चक्रराहबे ¦! १९. भ-नास्ि ।
२०. र{;सर्वासु कुशरं । ल, ल. व अ प्र-°सखङुशलं । २९. भ-अताडयन्महाखरेण
गांधवेण मडहावरः ॥ २२. रा फ भ-बाणसूपाणि । २३. रा, अ प-ग्शीर्षा
इवो । भ-रडीर्षा महोरगाः । टिग-वा-इव । २५. रा -ण्न प्रयोजिताः । भ-
शरमेण प्रतिचो० ॥ २५. म-नासि ।
युद्ध-काण्डम् । ७८ । ८२ । ४२७
६८] आसुरं सु-महाधोरम् अन्यद् अखं मुमोच इ' ।७५।। [३९
व्याघ्-सिंह-गृखान् बाणान् काक-कङ-युखांस् तथा ।
६९] गृध-दीपाऽऽनननां् चाऽपि सृगाङवदनान् शितान् ।\७६।। [४०
इहामृग-युखांश चाऽपि व्यादिताऽऽस्यान् भयाऽऽवहान् ।
७० | पश्चाऽऽस्यांल रेटिदहानांश्च च ससजं पि-विधान् छरान् । [४१
७१३ | रामं प्रति महा-तेजाः क्रद्धः सप इव श्वसन् ॥७७।।[४३उ
आसुरेण समा-विष्टः(?द्धः) सोभ्सण युधि राघवः
७२] ससर्जाऽख्र॒ महोत्साहः पावक पावकोपमः ॥७८॥ [४४
अधि-दाप्र-मुखान् वाणां चन्द्र-घय-एुखांस् ` तथा ।
७३ | चन्द्राऽधेचन्द्र-वक्तांश्च च“ धूम-ञतु-निमान् अपि ॥७९॥ [४५
ग्रह-नक्षत्र-वक्तांशु च॒ महीर्का-युख-संस्थिताच् ।
७४|विद्यज्-जिहास् तथा" चाऽन्यान्' वि-ससजं' शिताज."छरान्।८०।[४१६
ते रावण-श्रा घोरा राघवाऽस्रण मोहिताः
७५] वि-लय जग्भुर आकाशे विनि-कृत्ताः सदस्र-धा ।८१।। [४७
तद् अदं निहतं दृषट् रामेणाऽद्धष्ट-कमणा।
७६ | हृष्टा नेदुस् ततः स्वे हरयः काम-रूपिणः ॥८२५।[४८
इत्यार्षे रामायणे युद्ध-काण्डे राम-रावणयोर् भस्र-युद्ध
नामाऽश्टासक्ततितमः समः ॥ ७८ ॥
1
१. रा> फ भ-समाददं ॥२.रा ल. ल-ःव श प्र-काकयगृध्रमु° ३. भ-
चव । ५. म-°नास्तथा । म~ वराह वदनास्तथा ॥ ‰. रा-फ म भ-चान्यान् । द. म-
महामयान् । ७. भ-जनिक्लिताज । ८. म-नास्ि । अतः परमधिकः पाटः--र् फ
-खरान्खरमुखाश्चान्यान् वराहमुखसस्थितान् । कूमेकुक्कुःटवन्लाश्च
मकररारीविषाननान् ॥ पतांश्चान्यांश्च मायाभिः ससज विविधाञ्छरान् ॥
९. र, छ, खः ब अ-ष्ुदः सपं । रा--महासप | १०. ट, ङः ख अ प-शस्ेण।
११. भ-महातेजाः । १२. भ-दिग्यसमुत्तमम् ॥ १२. रा, खख. अपरा. फए-
° यंसमास् । भ-सूयवायुञु° । १४. भ-°घवक्तान्विमखन् ॥ १५. रा, ख. ख ब
अप्रा. फ् म-ग्वणश्ष् । १६. रा फ म भ-तथवान्यान् । १७. रा. फ-ससजं
निरितान । म भ-ससनजे विविधान् ॥ १६. भअ-राघवस्य समीपतः । १९. भ-
जध्नुश्चव । २०. फ म भ-न्खकः ॥ २१. अतः परमधिकः पाठ -भ-सुग्रीव-
प्रमुखा वीरः सवे ते प्रत्यपूजयन् ।। २२. प्र भ-रुंकाकांडे । म-युद्धपवेणि ॥
1
[ व-८° ]= [ एकोनाऽशीतितमः सगः] = दा-१०१ ]
असरेणाछं प्रतिहतं चष शमेण रावणः।
१] कोधं तु द्वि-गुणं चक्र क्रोधात् सः तद्-अनन्तरम् ॥१ ॥ | १
मयेन माया-विहितं रौद्रम् अघं महा-बरः ।
२] उत््-शष्टुः रावणो पोर राषवायोपचक्रमे ॥२ ॥ [२
ततः प्राऽऽपाश्च च निष्-पेतर गदाश च युसरन्य् अपिं ।
३] कायुका दीप्यमानाश च वज्र-धाराश्च च सव-शः ।२ ॥ [२
यद्रसः कूट-यस्त्राणि दीप्राज्च चाऽशनयस् तथा ।
४] निष्-पेतुर् वि-विधास् तीक्ष्णा वाता इव युगाऽत्यये ॥४ ॥ [४
ततस् तद्“ राघवः शरीघम् असखम् अस्-विदां ` वर
५] जघान परमाऽस्ेण गान्धर्वेण महा-वुतिः ५. ॥ [५
ततन्च् चक्राणि निषू-पेतुर् भास्वराणि महांति
७] कांकाद् मीम-वेगानिः राघवस्य महाऽऽत्मनः" ॥६ ॥ [७
तेर आसीद् गगनं व्याप्र॒सं-पतद्धिस् तमो-नुदेः
८] भासितः" सव-लोकाश् च" चन्द्राऽऽदित्य-ग्रहेर् इव ॥७ ॥ [८
तेः स चिच्छेद ` तान् बाणान् अस्राणि वि-विधानि च|
९] आयुधानि बि-चित्राणि रावणस्य चमू-मुखे ॥८ ॥ (९
तद् अश्च निहत" दृष्ट्र रावणो राक्षसेश्वरः ।
१०] विव्याध नि-रितेर बाणं रामं स्वेषु ममंसु॥९ ॥ [१०
स॒ बिद्धो बहुभिर बाणैर् महा-क्यक-निःसृतेः)
१. भ-जसख ससज ह ॥ २. भ-विहितं रौद्रमन्यदखं महाद्ुतिः । २. भ-
सुघोरं । ७. भ-भीम । ५. भ-ग्वाय महात्मने ॥ ६. भ-दलखाः । ७. स~ फ-
सुशरानि । <. स. फ मम-च। ९. रान्फम भग्नानि । १०. रा-्फम
भ-°राणि ॥ ११. रा. फ म-दटजाल्मनि । भ-कूटसाश्च । १२. रा- फ-तीना ।
९२ र{- फ-युगक्चये ॥ १४. भ-तु १५. म श्रीमानसखशसखविदां । १६. अत
परमधिकः पाठः-भ-तदसख्र निहत दषा सघवेण महात्मना । पराच
सुमहातेजाः सोऽन्यद ख्रसुदैरयत् ॥ १७. छ, छर अ रार फ-भासुराणि ।
९८. भ-महात्मनः । १९. अ-भ०वेगस्य दुक्ञ्रीवस्य रक्षसः ॥ २०. रार क म-
हृष्टैः 1 २९. भ-पतद्धिः सखरगरोकेभ्यस् ॥ २२. रा. फ-निचि० । २२. रा. फ-
श्ूरानि सुशलानि । २७. भ-नास्ि ॥ २५. रा+-विहतं । २६. भ-राक्षसाधिपः ।
२७. भ-दशभिर् ॥ २८. भ-सोतिविद्धः रितेर्बाणि रामः सर्वेषु मम॑सु ।
युद्धकाण्डम् । ७९ । १८ । ४२९
११] रावणेन महा-तेजा न प्राऽकम्पतः राघवः ।॥१०। [११
ततो बिव्याध गात्रेषु सर्वेषु समिति-जयः।
१२] रामः स॒-संरन्धतरो रावणं नि-शितेः शरः ॥१११।।[१२
वे-मीषणश च साऽमात्यः सुग्रीवश्च च स-सेनिकः' |
पे] प्रक्षकाः सम्-अपदयन्त द-ग्रीवस्य संनिकाः ॥१२॥॥ >
एतस्मिन्न् अन्तरे क्रुद्धो राषवस्याऽनु-जो बली ।
१४. लक्ष्मणः सायकान् सप जग्राह परवीरहा ॥१३। [१३
तेः सायकैर् महावेगे रावणस्य महा-दयुतेः' |
१५५.। ध्वजं मनुष्य-श्ीषं च तदा चिच्छेद वीयं-वान् ॥१४।। [१४
सारथेश् चैव॒ बाणेन शिरो ज्वलित-कुण्डलम्" ।
१६.| जहार लक्ष्मणः शओ्री-मान् रथाद्" आश्य पपात च ॥१५॥ [१५
कृष्यमाणं चिच्छेद धनुर् गजकरोपमं
१७] लक्ष्मणो राक्षसेन्द्रस्य पञ्चमिः पञ्चमिः" श्रे ;“ ।१६॥ [१६
नीरु-मेष-निभांश््" चाऽस्य सद्-अश्वान् पवेतोपमान् |
१८] निजघान ` तदा वेगाद् रावणस्य विभीषणः“ ॥१७]। | १७
हताऽश्रो वेग-वान्" वेगाद् अव-ष्टुत्य महारथात्" ।
१९. क्रोधम् आऽ्दारयत् तीव्रं भ्रातरं प्रति रावणः ॥१८। [१८
१. भ-मनागप्यकपत ॥ २. अतः परसधिकः पाठः-भ-यथा प्रात्षि
मेध्रो वे घारावषं विसुचति । एवं रामो महात्मा तु बाणव् भ्यमुंचत ॥
पूरयन् रारवषण गगन मेदिना तथा । आभनच्च रथ रामः सपताकध्वजं
तथा ॥ स रथो राक्षसेन्द्रस्य रमेणाभ्याहतः रारेः । साश्वः सारथि-
नोपेतः सध्वजः पतितो भुवि ॥ पदातिन॑ष्रसंज्ञश्च छृतो वै रत्तसां पतिः ।
निमेषान्तरमात्रेण सज्मन्यं रथोत्तमम् । आरुरोह ततः रीघ्रं रावरो
रा्षसाधपः । मायया विहितेर्बाणे सम विव्याध सयुगे ॥ ३. अ-शभ्वस्य
च सनिकाः ४. म~नासि। ५. भ-नास्ि ॥ ६. म-दुरत्मनः । भ-ज्यतिः।
७. बम्रराःफम भ-तस्य । ८. भ-सायकः ॥ ९. र्, ल्, ल. व अ-
चकबा० । १०. खछप१ ख ब-न्तमड० । ११. रा. ख+खेब अ प्र-ग्दषुम-
भांतर ¦ मनासि } भ-आङ्यु पपात सः ॥ १२. भ-नाम्यमानंच ¦ १२. रा षः
म भ-~पचपवेभिः ॥ १४. म-न्निकासश्च । भ-ज्मंश्चव । १५. रा. फ म~न
सहावगान्रा° । भजघान गद्या तत्रं रथ जातुर् ॥ १६. रा, ल, लम.बअप्र-
रथे शितान् । १७. य् फ़ म-शश्वाद् । १८. म-तु तदा । १९. भ-भाष्डुय स
सडहारथः । २०. भ-आदावयां चके ॥
४२० वाल्माकाय-रामायणम् ।
ततस तु स' महा-शक्तिः दीप्राम् अप्रि-शिखाम् इव ।
२०] वि-भीषणाय चिक्षेप राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ॥१९॥ [१९
२१्] अ-प्राऽऽप्ताम् एव तां बाणेस् त्रिभिश्च चिच्छेद राघवः । [२०य्
तां द्ष्र नि-हतां शक्ति राघवेण महाऽऽत्मना | [`
२२] उद्-अतिष्ठन्' महा-नादोः वानराणां रणे' तदा ॥२०। [२०३
२१] सषा पपात त्रि-धा छिन्ना शक्तिः क्नक-भूषणा ।
४२] स-विस्फुलिङ्गा अवलिता महोल्केव नमस् च्युता ॥ २१।॥ २१
ततः सं ॒राक्षसेन्द्रोऽन्यां कालेनाऽपि दुरा-सदाम् ।
२३] मुमोच विपुलां“ शफ दीप्यमानां" स्व-तेजसा ` ॥२२॥ [२२
सा प्रयुक्ताः बल-वता रावणेन दुर-आत्मना ।
२४] जञ्वारु सु-महावेगा* दिवि“ सौदामिनी यथा ।२३। [२२
एतस्मिन्न अन्तरे वीरो रक्ष्मणस् त वि-भीषणम् ।
२५] प्राण-संशयम् आपन्नं तृणम् एवाऽभ्य अपद्यत ` ॥२४॥ [२४
तं मुमोचयिषुर् वीरश् चापम् उद्-यम्य ठक्ष्मणः ।
२६] रावणं शक्ति-हस्तं तं शरवर्षर् अवाऽकिरत् ॥२५॥ [२५
कीय-माणः शरोषेण बि-सुष्टेन महाऽऽत्मना |
२७] न प्रतु मनक्ष् चक्रे विगुखी-कृत-विक्रमः" ॥२६।। [२६
मोक्षितं भातरं च्ष्ा लक्ष्मणेन स रावणः।
२८] रक्ष्मणाऽभिथुखो भूत्वा ततो वचनम् अव्रवीत् ॥२७।। | २७
रक्षितस ते बल-षछाधिन् यस्माद् एष विभीषणः
२९] वि-मुच्य राक्षसं तस्मात् त्यि शक्तिः पतिष्यति ॥२८॥ [२८
एषा ते हदयं भिच्वा शक्तिर् वदहिण-रक्षृणा ]
१. अ-वज-सुम० । २. भ-ततः शक्ति सहाबाहुर दीं दीक्षमिवाशनि ॥
३. भ-बणेर्दीप्ामित्र महाशनि । ४. भ-उत्तस्थौ सुमहान्नादो । ५. रा. फ-
महास्मनां । भ-चमूसुखे ॥ दे. सा फ-भिन्ना । ७. भ-कांचनमाकिनी । ठ भ~
नास्ति ॥ ९. परा प्त म भ-संमाचितततं । १०. राः ॐ९ म भ-जम्राह
विमलां । ११. लछ+-राघवेण महात्मना : ख, अ-ना सुते० । १२. रार्फ्म-
सोत्तोरिता । भ-सा पीडिता! १२. प्र-अत आरभ्य २४-दश्छोकस्य प्रथमपाद्पयत
नसि । म भ-ण्णन महात्मना । १७. म-ग्हतेजा व्योन्नि ॥ १५. भ-
अभ्युपपद्यत ॥ १६. रा. फ म-संयम्य । भ-जानम्य ॥ १७. म-°तनिश्चयः ।
१८ भ-ग्ख तिष्टन्निद्ं ॥ १९... भ-°छघ्य ॥
युद्धकाण्डम् । ७९ । ३६ ४२१
३० | मदू-बाहु-बल-वेगेनः प्राणान् आ-दाय यास्यति ॥२९।[२९
इत्य एवम् उक्त्वा तां शक्तिम् अष्ट-घण्टां महा-सखनाम्
३२| मथेन माया-विहिताम् अमोघां सात्रु-तापिनीम् ॥३०। [३०
लक्ष्मणाय स्रद्-दिश्य ज्वलन्तीम् इव' तेजसा ।
३३] रावणः परमः कद्ध चिक्षेप च ननाद च ॥३१।॥ [३१
सता प्ता भीम-वेगेन वजाऽशनि-सम-प्रभा।
३४] शक्तिर् अभ्याऽपतद्" वेगाल् रक्ष्मणं रण-मूधनि ॥२२॥ [३२
ताम् अनुव्याऽहरच् छक्तिम् आपतन्तीं स राघवः ।
३५ | स्वस्त्य् अस्तु लक्ष्मणायेति मोधा भव हतोद्यमा ॥“३२।[२३३
२६३. न्य्-अपतत् सा महा-वेगा लक्ष्मणस्य महोरसि" ।
जिहबोरग-राजस्य दीप्यमाना महा-युतिः ॥२४॥ [२५
३७] ततो रावण-वेगेन सु-दुरम्ः अव-गादढया' ।
शक्त्याः निमि्नहृदयः“ पपात युवि लक्ष्मणः ॥३५।। [३६
३८] तद्-अवस्थं समीप-स्थो रक्ष्मणं वीऽशक्य" राघवः ।
१. भ-मदाहुपरिघोत्सष्टा । २. रा, अ-नास्ि । अतः परमधिकः पाठः-भ-
पवमुक्त्वा दराग्रीवो रथस्थो रात्तसरश्वरः । परगृह्य रोषताघ्राक्षः शक्ति
बालाकंसन्निमाम् ॥ छरा(लुञ्वलिताकारां युगांतोल्कासमद्युतिम्। विस्फु लिग-
सहस्राणि तां च वे रक्तिमुत्तमाम् ॥ विकिरतीं महस्पेक्ष्य घयादातनिना-
दिताम् । दष्ट्ैव ज्वलितां शक्ति देवताः क्लोभमागताः ॥ आदित्यो निष्प्रभ-
श्चासीन्मद् तेजश्च पावकः । दक्ति सुमहती दष्टा नक्तेत्रणि पदुदुबुः. ॥
गगने चांतरिक्ष च मही चैव पभकपिता । यन्ता भूताः पिशाच्च तथा
वि्याघसोरगाः ॥ चकंपिरे भयत्रस्ता दष्ट्वा शाक्तिं समुचताम् । प्रतिखोतः
परचत्ताश्च गतु वे निश्नगस्तद्ा ॥ ह।हाभूतमिदं सर्वं दष्ट्वा रक्तिं समुद्यताम् ।
अप्याद्राय शुभां शक्तिं छक्ष्मणं रावणोऽब्रवीत् ॥ सखुदृष्टः क्रियतां लको
खदमण त्वं हि तपसः । समर त्वं मातापितरौ भार्यां च सुदृदस्तथा ॥
राममामन्जय क्लिप्र सुग्रीवं च विभीषणम् । श्रसालज्ञोकादमुं लोकमचिराच्व
गमिष्यसि ॥ कातिंकेयं कुमारं हि समाराध्य पुरा गरहाम् । सम्पराप्नेयं मया
राक्तिरेकशाच्रुविनारिनी ॥ ३. राख, ख ब अ प्र-खष्टूबाणम० ।
४. रार फ म-ण्ुनारिनी। भ-एकशयुविनाशिनीं ॥ ५. भ-स्वेन ॥ ६. म्ररा.-
°समस्वना ॥ ७. रार क म म-अभ्यप० ॥ <. प्र-राववायेति । ९. भ-महाद्युते ।
१०. अतः परमधिकः पाठः-भ-इत्येवं ध्यायतस्तस्य राघवस्य महात्मनः ॥
११. ल+-ण्णं रणमूधेनि ॥ १२ रा, ख, छ. ब अ प्र-सा वेगेन जगाम यत् ॥
१२. या, फ म-वज-शक्तिनि० ॥ १४. प्र राः फ म-ररेक््य ।
४३२ वाटमीकीय-रामायणम् ।
्आत्-्ेहेन मनसाः विषण्ण-वदनोऽभवत्" २६ [३७
३९] स॒ युहूतेम् इव॒ ध्यात्वा बाष्प-व्याङ्कल-रोचनः
वभूव संरब्ध-तरो युगान्ताऽभ्निर् इवोप्थि (द्-स्थि) तः ॥२७।[३८
४०| न वि-षादस्य कालोऽयम् इति सं-चिन्त्य राघवः। [३९
ततस् तु नि-रितेर् बाणर् वीरो दश्चरथाऽऽत्मजः।' |
४१] चक्रं सु-तुयरं युद्धं रावणस्य वधे वतः ।॥*३८।।[३९य्
इत्यार्षे रामायणे युद्ध-काण्डे रक्ष्मण-शक्ति-मेदोः
नामेकोनाशीतितमः सरौः ॥ ७९ ॥
[ वं-८१ ]= [ अशीतितमः सगः ] = दा-१०१ |
तं ददद तदा” रामः शक्त्या" निर्-मिन्म्" आ-दवे ।
१. रक्ष्मणं रुधिराऽऽदिग्धं स-पन्नगम् इवाऽचलम् ॥१ ॥ [४०
रपू | ताम्* अस्मे प्रहितां शक्ति रावणेन बलोयप्ता ।
यत्नेन" ते हरि-धष्ा न शेकुर् अप-कपषितुम् ॥२ ॥
३] अदितं* चैव बाणौषेः* क्षिप्रहस्तेन रक्षसा। [४१
प | सौमित्रि चेव भिचा सा विवेश धरणी-तलम् ॥३ । [४२
तां कराभ्यां परामृष्य रामः शक्ति भयाऽपवहाम् |
४] बभज्ञ सम्-अरे क्रुद्धो बल-वान् अपकषय च॒ ।।४ ॥ [४३
१. भ-महता विषण्णह्द्योभवत् ॥ २, भ-अनुध्यात्व। । ३. भ-इव ञ्वङन् ॥
8. रा, अ-विवादस्य । ५. म-नास्ति । £. राऽ-वधे कतः । र फ़-वधे युतः ।
भ-वधोद्यतः । ७. अतः परमधिकः पाठः-भ-स त ममथाश्चु सरथध्वज् च
द् डाःनने बाणगणन राघवः । प्रपूर्यामास नभश्च सेयुगे शरादिंतञ्चापि मुमोह
रावणः ॥ म भ-भिनेषु-स कीयमाणः दारजाखवृषिभिमहत्मना दीप्तधवुष्मता
रणे । ततो ऽपसपेद्रणसन्िकर्षायथानिलेनाभिहतो बलाहकः ॥ ८. रा,
भ-खंकाकांडे । म-युद्धपवेणि । ९. रा--णडाक्स्यभिधातो । भ-शक्तिभेदः ॥
१०. भ-ततो । १९१. अ-राक्तिनि० । १२. रा. ८. ठछ.व अ प्र-दइवानर ॥
१२. रा, ख, ख ब अ प-तेनास्मे मतां तख । भ-तामस्य । १४. अत
रमधिकः पाठः--भ-सुभ्रीवोऽथां ऽगदश्चैव तथा हनूमदादयः ॥ १५. म-
यजञेनेते । १६ रा, ख.+ अपरम भ-नदंताश् १७.२या१ख१ दरव अत नाणः।
१८. भ-रक्ष्मणं चापि सा भिचा प्रविष्टा ॥ १९. भ-~बख्वान् । २०. रा; ल, लः
व फः म-नकषं च । भ-निदचकषं च वीर्यवान् ॥
युद्ध-काण्डम् । ८० । १३। ४३३
तस्य निषु-कषतः शक्तिं नाराचान् दीप्र-तेजसः
५] नि-चखान दश्ष-ग्रीवः सवे-गात्रेषु वीय-वाच् ।५ ।) [४४
अ-चिन्तयित्वा तान् बाणान् सथत्था(द्-स्था)प्य च लक्ष्मणम् ।
६] अव्रवीद् धनु-मन्तं च सुग्रीवं चेव वानरम् ॥६'॥ [४५
रक्ष्मणं सम्परिष्वज्य नीत्वा चेव स्वम् आ-खयम् ।
प] कुरुध्वं स्तोककस्येव' षर्माऽन्तेः मेऽद्य दशनम् ।७ ॥ [४६
अस्मिन् युद न चिरात् सत्यं प्रति-गृणोमि वः
०] अ-रावणम् अरामं वा जगद् द्रक्ष्यथ वानराः ॥८ ॥ [४७
राज्य-नाश्चं वने चासं दण्डके परि-सपेणम्
५] वेदेद्याश् च पराऽऽमष“ रक्षोभिश च समागमम् ' ॥९ ॥ [४८
एतद् दुःखं महा-षोरं छश निरयोपम
१६ त्यक्ष्यामि सवम् एवाऽहं" हत्वेमं राक्षसं रणे ॥१०॥ [४६
यद्-अथं वानरं सेन्यं समानीतम् इदं मया |
१७ सुग्रीवश च कतो राजा तं हनिष्यामि रावणम् 1१ १.।।[५०
यद्-अथं सागरः कान्तः सेतुर् ` बद्धक ` च सागरे
१८ | सोऽयम् अद रणे" पापश् चक्षर्-विषयम् आ-गतः ॥१२। [५१
चक्षर-विषयम् आ-गत्य ` नाऽयं जीवितुम् अहेति ।
१९] दृष्टिं दृषि-विषस्येव सपस्य सथुपाऽऽगतः" ॥१३।॥ [५२
१. र(--कषतः । २. रा^-न्सा। २. रा, लः, लः व अ-सर्वायुधवि
सारद: ॥ &. भ-अजथ वानरान् । ५. अतः परमधिकः पाठः-भ-लद्मण पारे
वायह तषएत वगषभाः । परबलयप्रमदेन रक्तितव्यो महाबल्लः ॥ पस
क्रमस्य कालोऽयं संप्राप्तो मे चिरेक्तितः । अयं स रावणः पापः पापी पप-
विनिश्चयः ॥ अग्रतो मे स्थितो युद्धे धमति मेघवन्नदन् । स्तोकका इव
मेघानां तदीक्ध्व समागमम् ॥ दे. प्र भ-नास्ति । ७.रा,ल.ल बश्च
-°कस्याद्च । रा. फ-चातक० । ८. रा, ट, व~घर्मथं बत । छ-न्थ तव । अपर
रा--०न्ते मेघद्० । ९. म भ-नास्ति ॥ १०. प्र-परिच्रणोमि । ११. भ-~यूथपाः ॥
१२. म~राष्टरभंग । भ-राज्यभ्रंशो । १३. म-परिधावनम् । १४. भ-र्षो ।
१५. भ-्मः ॥ १६. रा, ल, ल. ब अ प्र-वातरयो० । १९७. भ-अघाहं तं हत्वा
रावणं ॥ १८. रा, ल, ल. ब श प-समीचीनम् । १९. भ-नास्ति ॥ २०. प्र
म भ-सेतबंधरच । २९१. म-वानरेः । २२९. रा, र, ल. व अ प्र कं-हतः ॥
२२३. प्र राः फ-ग्यमागम्य । भ-मचक्षु्विषयं प्राप्य । २४. रा, व-समजायत ।
रा. फ म-मम मानदाः ॥
४२४ वा्मोकीय-रामायणम् |
सुख पश्यतः दुर-धषाः युद्धं वानरपुङ्गवाः
२०] आ-सोनाः पवेतस्याग्रे ममेद रावणस्य च ।॥१४।।।५३
अद्य रामस्य -राम-तं सं-पदयन्त्' अत्र स-युगे।
२१| त्रयो लोकाः स-गन्धर्वाः स-महेन्द्राः' सचारणाः" ॥१५।॥। [५४
अद्य कमं करिष्यामि यलं लोकाः स-चराभ्चराः |
२२] सदेवाः कथयिष्यन्ति याषद् भूमिर् धरिष्यति ॥१६।॥ [५५
एवम् उक्ता हितेर् बाणेस् तप्तकाञ्चन-भूषणेः ।
२३] आ-जघान रणे रामो दशग्रीवं समा-हितः ॥१७॥ [५६
अथ प्रदीप्रर नाराचैर मसर इ रावणः
२४] अभ्य्-जवषत् तदा रामं धाराभिर् इव तोयदः ॥१८।॥ ५७
राम-रावण-युक्तानाम् अन्योऽन्यम् अभि-धावताम्' ।
२५| शराणां च: श्सणां च बभूव तुमः स्वनः ॥१९॥ [५८
ते वि-कोर्णण" वि-क्लोणा बा" रामरावणयोः सराः
२६] अन्तरिक्षात् प्रदोप्ताऽ््रा निपेतुर् धरणी-तले ॥२०॥ [५९
तयोर् ज्या-तल-निर्घोषो राम-रावणयोर् युधि
२७] तास-कः सव-भूतानां स॒ वभूवाऽद्धतो ` महान् ` ॥२१॥ [६०
स कौोयमाणः ज्र-जाल-वृष्टिभिर
महौजसा" दीप्र-धलुष्मता रणे ।
भयात् प्रदुद्राव समू्-एत्य रावणो
प] यथाऽनिलेनाऽभि-इतो बलाहकः ॥२२.।[६१
दतया्षे रामायणे युद्ध-काण्डेः* रावण-वि द्रावणं“ नामाऽडीतितमः समैः ॥ ८० ॥
१. भ-पद्यतु । २. रा, कछ छ. ब अ प्र-ण्षं युद्धे ।
२. भ-पवताप्रेषु । ४. रा, ल, लसरव अ म-न्नास्ति ॥ ५. भ-पर्यन्तु
मम । ६. भ-सहदेवर्षिचारणाः ॥ ७. रा, ख, खर ब अ प्र-भविष्यति ॥
८. ब~नास्ति ॥ ९. रारफ म भ-ण्हितेः॥ १०. रा, र, ख व अ-मुसुङेर् ।
-स॒ञ्च० । ११. अतः परमधिकः पाठः-भ-ततो युद्धं समभवद्रामरावणयो
स्तदा ॥ १२. भ-जभिनिन्नताम् । १२. भ-समस्तानां ॥ १४. प्र रा फ-चिश्ीर्णा ।
म-चिस्तीर्णा । भ-चिन्नारच । १५. प्र फ-विप्रङीर्णा । म-विकीर्णारव । १६. भ-
तदा । १७. भअ-वसुघातरे ॥ १८. म-तदा । १९. रा म भ-त्रासनः । २०. म
भ-°तोपमः ॥ २९. पररा. फ म भ-महात्मना २२. अ-नास्ति ॥ २३. प्र भम-
रुकाकांडे । म-युद्धपवंणि । २४. भ-रावणापक्रमणं ॥
® [अ + ७
[वं-८२-८५]= [ एकाऽशीतितमः सगः ] =दा-१०२]
स दवाः सु-महद् युद्धं राघवस्य निश्ला-चरः। [रप्
[4 ८५ ७3. [ष् ।
१| इन्द-युद्ध-परिशरान्तस्' ततोऽप-करम्य बे स्थितः ॥१ ॥ [र
सन्नि-कषाद् अपक्रान्ते किं-चित् तस्मिन् निज्ञा-चरे।
२] वि-श्राम्यन्तं समा-लक्ष्य सु-पेणं राघवोऽतरवीत् ॥२ ॥ [२३
एष् रावणवेगेन लक्ष्मणः पातितो यवि।
३. सपं-वच् चेष्टते , वीरो मम लोकम् उद्-ईरयन् ॥२ ॥ |
सोणिताऽष्रम् इम ॒वीरं प्राणात् प्रिय-तरं मम।
४ | पश्यतो वत“ का शान्तिर्" योद्धं पर्याङलाऽऽत्मनः ॥४ ॥ [४
अयं हि समरछावी भराता मे , शम-लक्षणः ।
५] यदि पञ्च-तम् आपन्नः फिंमे प्राणेर् जयेन वा ॥५ ॥ [५
मज्ञतीऽव हि मे वीयं भ्रश्यतीऽव कराद् धनुः |
६ | परिषीदन्ति मे. प्राणा दृष्टिर् बाप्प-वश्च गता ॥६ ॥ [६
चिन्ता मे वधेते तीरा मूषां चोप्-जायते।
७] अजेयं निहतं दष्टा कक्ष्मणं" रणमूर्धनि ।७ ५ [७
= १८ ८ < वट,
तन् न युद्धेन मे काय नप्राणेर् न च सीतया ।
८] भ्रातरं निहतं द्षट्र रक्ष्मण पांसु-गुण्ठितम् ॥८ ॥ [१०
ॐ ५ कि स €
किमे युद्धेन किं प्राणेर् ुद्ध-काय न विधते ।
९ | यत्राऽयं नि-हतः शेते रण-मूधेनि लक्ष्मणः ।५९॥ [१५
१ रा. फ~-वज--ङत्वा। २. म-तुसुरुं । ३. रा.--०वाय । ७. टि. भ-अस्मिन् सर्गे
वगीयपाठमनुसरतीति त्यक्तः । ५. रा+-द्न्द्ं युद्धे प०। ६. रा, ल, ल व अ प्र-
तत्याज क्रमणे ॥ ७. रा, ल, ल- व~-गते । ८. रा, ख, ~ ब अ प्र-वाक्यमन्र० ॥
९.राख१खरब अ प्रपश्य । १०. म-वज-पतितो। ११.रा, ल, ल."
प्र-चमेवद् । १२. रा, र।- प्र फ-वेष्टते । ल, ल. ब अ-वेशितो ॥ १३. रा. फ
म-प्रणिरिषटतरं । १४. अप्रा फ म-मम १ ४५. म-शक्तिर् ॥ १६. म-नासि ।
१९७. शि. तु. ८-मश्छोकादारभ्य र ३-शश्छोकपर्यन्त गप. रण्दास.॥ १८. रा,
क खर्व अप्र फ-युद्धे मया । १९. अतः परमधिकः पाटः-रा. इ~
अदैव तत्परित्यक्ष्ये जीवितं त्वहम(त्मनः । लदमणस्य हिसे गाति
संस्थाप्येव तु राघवः ॥ खोद कर्णं दुःखं लक्ष्मणं श्मलन्तणम् । हा रातः
खेहसवंस हा श्रातमंम जीवितम् ॥ सर्वान्भोगान्परित्यज्य मया सह वनं
गतः । वनतो व्यसन भर्तः सीताघ्यसनदुःखितः ॥ क गच्छसि महावाहो
सौमिरर्भ्रादवत्सर । विचेष्टमानं मां हि त्वमु्वसंतं मुडमुडः ॥
४२९ वास्माकीय-रामायणम् ।
किं जु रभ्यिन मे कायं रक्ष्मणो यत्र पातितः
प | कथं -श्ष्यामि सं-सोटुं सोहुं दत्तं सु-मित्रया ? ।॥१०५।[१३
किं .चु वक्ष्यामि कोसस्यां मातरं किं नु कैकयीम्
| भ्रातरं किं उ वक्ष्यामि शत्र्नं च महा-बलम् ॥११॥
सह येन वयनं यातो विना तेन गमे कथम्। [१४
प] इहेव मरणं श्रेयो न तु बन्धु-विंगरणम् ॥१२। [१५
किं मया दुष्-कृतं कमे कृतम् अन्यत्र जन्मनि ।
| येन मे धामिको भाता म्रियते चाऽग्र-तः स्थितः ॥१२॥ [१६
हा रातर् मनुज-धरष्ट शूराणां प्रवरः प्रयः
प] एकाकी कस्य समां त्यक्त्वा पर-लोकाय गच्छसि ॥१४॥ [१७
वि-रुपन्त च शोकाऽम्तं किं नु मां नाऽभि-भाषसे।
प] उत्तिष्ठ वीर किं शेषे मां दीनं पश्य चक्षषा ॥१५॥ [१८
सोकाऽऽतस्य प्रमत्तस्य पवेतेषु वनेषु च|
प] मा शोचस्व ` महा-बाहो सीतां प्रति महा-बरु' ॥१६।। [१९
तत्र॒ गताऽऽनयिष्यामि यत्र नीता तु मेथिली।
| प्रतिज्ञा साच काङ्कतस्थया त्या भाषिता पुरा ॥१७। [५
एवम् आ-धास्य मां पूवं सौमित्रे वि-जने बने ।
र] अ-मित्रेषु परि-त्यज्य कस्य मां गन्तुम् अहसि ॥१८॥ [४
हा हतोऽस्मि महा-बाहो तया बीर विना-कतः ।
ए] वि-रपन्न् इति दुःखाऽऽता नि-पपात मही-तले ॥१९॥ | ४
स-ज्ञां सम्प्राऽऽ्प्य तेजस्वी सु-षेण राम इत्य् अथ ।
1२] उवाच मधुरं वाक्य गृण्व (णु)तु(लं)मम वनराः (१२)॥२०॥॥
शृणु सत्यं महा-बाहो न मे प्राणः प्र-योजनम्।
प] यद् अयं नि-हतः शेते रण-मूधेनि रक्ष्मणः ॥२१॥ [११
वि-जयोऽपि दहि मे सम्यग् लक्ष्मणेन चिना कथम् ।
ए] अन्धस्येवोदितश्च चन्द्रः कां प्रीतिं जनयिष्यति ॥२२.।[४
रामम् एवं त्रवाण तु शोक-विहरितेन्दियम् ।
` १.अत आरभ्य रा. फ म-१०-२२-शदलोकान्तः पाठो नास्ति ॥ २. भ्र-कर्मणि ॥
३. अमां । ४. प्र-विभूय । ५. प-महाथुन ॥ ६. अ-इच्छसि ॥ ७. प्र-अथो ।
८. प्र-श्रण्वतां ! ९. प्र-सवैवानराः । छ,-मम वानरः ॥१०.रा, छ, ट. ब अ पर-
शोकोऽयं ८ -मश्छोकास्परं “लक्ष्मणे विनिपातिते इति?” पाठभेदेन पृरवैमपि पठितः ॥
युद्ध-काण्डम् । ८१ । ३३ । ४३७
ए] आ-श्वासयन्न् उवाचेदं सु-षेणः परमं वचः ॥२३।। [२०
त्यजेमां नर-णादृर बुद्धि-वङ्कव्य-कारिणीम् ।
०] श्चोक-संजननीं चिन्तां तुल्यां बारे चमू-षुखे ।२४॥ [१
नेष पञ्चत्वम् आपन्नो रक्ष्मणो लक्ष्मि-वधनः' |
२३१] न द्यू अस्य वि-कृत वक्न नेवाऽस्याऽऽवतम् आ-गतम् ॥२५॥ [२१
सुप्रभम च प्रसन्न च मुखम् अस्य हि दश्यते ।
३२| पदम-पत्र-निभौ हस्तौ सुप्रसन्ने च रोचने ॥२६।॥ [२२
नेदृशं दश्यते स्प गताऽ्घरूनां विश्चां-पते। [२३
२३] मा विषादं कुथा देव॒ सप्राणोऽयम् अरि-दम (२७२४३
पर्य चाऽस्य प्रसुप्तस्य शख्-गात्रस्य भू-तले
२४; सोच्छासं हदय वीर कम्पमान युहुर्-युहुः ॥२८। [२५
एवम् उक्त्वा महा-प्राज्ञः सुषेणो राघवं वचः" ।
` प] समीपस्थम् उवेचेदं हन्-मन्त यवं -गमम्" ॥२९॥ [२६
सौम्थ शीघ्रम् इतो गत्वा शेर त“ सु-महोदय
१२] पूवं ॑ते कथितो योऽसौ वीर जाम्बवता तदा ॥*२०॥[२७
दक्षिणे शिखरे जाताम् ओषधीं ताम् इहाऽन्-अघः ।
प] विश्चस्य-करणीं नाम सीघ्म् आ-नय तां श्चुभाम्' ॥२१। [२८
सं-जीवनीं तथा वीर सन्धिनीं च महोष्धीम् |
सवणे-करणी ` चैव॒ दिन्यां देव-विनिमिताम् |
प | सज्ञीवनाऽथं वीरस्य रक्ष्मणस्य त्वम् आ-नय ॥२२।॥ [२९
सम्-उद्र॒ समतिक्रम्य लवणोदं महोदधिम्
र | क्षीरोद. च सयुत्-तीय इश-दरीपम् अतीत्य च ॥*३३॥ [
१. रा म-व्कारिकां । २. रा,खुख्न्वअगप्र-विधां ३. रा,
ख अ रा, म-बणिश् ॥ ४. भ्र-ायातो । ५. म-लक्षणान्वितः ॥ ६. रा,
लः ल. ब अ प्र-्रसन्न च छम चेव । ७. यार फ म-निरीक्ष्यतां ॥ ८. रा, ख,
खुब अ प्र-वि्यते । ९. रार फ-ल्चुर । १०. यार-वन--ण्दमः । १९. म-नास्ति ॥
१२. स, क, छ ब-रखघातसय । १३. म-नासि ॥ १४. रा, ख, ख्रबवञ
प्र-प्रति राघव । १५. रा, ल, ल. ब अ प्र-हनूमतम् । १६. रा, ख्,ख्वश्य
प-स्थित रामख पाश्वेतः ॥ १७. रा, ख, क. ब अ प्र-एव म० । १८. म~नासि ॥
१९. रा. फ-इहानय । २०. रा„ फः म-सवणेकरणी । २९१. म-तथा ॥ २२. या. फ
मनासि । २३. रा.+-स्रव ० । ठल~-सुव ° । २४. रा- फ- महात्मनः ॥ २५. म~-अत
आरभ्य ४३-श्छोकपयंन्तं नासि । २६.या. फ-ङशद्रीपमतिक्रम्य क्षीरोदं च महाणेवम् ॥
४३८ वाल्मीकीय-रामायणम् ।
तस्माद् उत्तरतो भागे ङुक्लद्रीपस्य वायु-जः।
प] सं-जीवकौः समौ दिव्यौ वि-शस्यौ देव-निमितौ ।२४॥ [२
दरश च नाभ्ना द्रोणश् च पवतौ तौ महोदयो |
४९३ | अ-सृतं यत्र॒ विन्यस्तं तत्र॒ जाता महौषधीः ३५ |
५०य् | तं च गन्धवे-राज्ानो रक्षन्ते चेलम् उत्-तमम् ।
५१३] तेश् चाऽपि सह योद्धव्य गन्धर्वैर युद्ध-दुमदे: ॥॥२६॥ [7
बहु-मायाश्च च मागें तु राक्षसाः कामरूपिणः
५७] अ-प्रमत्तन गन्तव्यं त्या वीरं महा-बल ।२३७) [प
लक्षत्रयं योजनानां शतानि दशभिर दक्न।
प] यातव्यो वीर ते सोऽध्वा द्वि-गुणस् तु गताऽऽगतेः ।२८॥। [प
यावच् न क्षीयते रात्रिर यावन् नोदयते रविः
५८] तावत् त्वया महा-बाहो आ-गन्तव्य महा-जव ॥२९॥ [५
निशाक्षये त सं-प्ने उद्-इते तु दिवा-करे।
६] मन्द-वीर्यास् ततो वीर ओषध्यो हि भवन्ति वें ॥४०॥ [॥
| लक्ष्मणोऽपि विनश्येत नियतं श्वरी-क्षये।
ओषधीनां तु चिद्वानि कथयामि महाकपे ।॥४१॥ [५
६० पतखानि" तु" पत्राणि फलानि हरितानि च।
६१३ | पुष्पाणि चैव तासां तु रक्तानि हरिपुङ्गव ॥४२॥ [५
त्वर वीर महा-बाहो रामम् आमन्त्रयस्व च ।
५२| वि-भीषणं च सु-ग्ीवं जाम्ब-वन्तम् अथाऽङ्ग-दम् ।४३॥ [१
४१य् ] एवम् उक्तं सु-षेणेन रामोऽप्य् एनम् अथाऽत्रवीत् ।“
४७२य् | गच्छ वीर महा-बाहो रात्-मिक्षां ददस्व मे।
४३य् ] चतुर्णाम एव भरातुगाम् अस्माकं पश्चमो मव ॥४४॥ [प
एवम् उक्तोऽथ हनुमान् नादं चक्र ` कपोऽऽश्वर
| येन सा चर्त डा कषृमितश्च् च महोदधिः ।॥४५]। [४
१. रा. फ-क्षीरोदस्य हरीश्वर । २. छ, ब-सुजी ० । २. रा. फ-वज- विशार #
४. रा फ-णन्ति गिरिम् ॥ ५. रा. फ-मागेषु ॥ ६. रा. फ-दक्तीर् ॥ ७. रा.
फ-महाबर ॥ ८. पर रा. फ- निवृत्ते तु । ९. रा. फ-मवति स्म महावीर भोषध्यो
मदतेजसः ॥ १०. रा. फ-रशीत०। १९. प्र-हि॥ १२. प्र रारफ-पाथिवंम०।१३.रा,
ल, ल. ब अ-ससु° ॥ १४. म-इयेवमुक्तो ह नुमान्सुषेणन महौजसा। १५. मनासि ।
श्दे.रा- फ-भवान् ॥ १७. रा, र, क ब अ प्र-उक्तस्तु ! १८.रा. फए-उच्चेनंनाद च ४
युद्धकाण्डम् । ८१ । ५५ । ४३९
पतितं पुष्प-वषं च दुर्दुमिश् चाऽऽहतो' दिषि ।
र] प्रणिपत्य ततो रामम् अव्रवीद् वाथु-नन्द्नः ॥४६॥ [4
वेक्कुव्यः गच्छ मा देव मयि भूत्येऽव-तिष्ठति।
| अहं शेल्वनोपेतां सप्तदीपां ससागराम् ।॥४७॥ [1
महीम् अतीत्याऽऽगमिष्ये यावन् नोत्-तिष्ठते रविः ।
प] रामस् त पुनर् एवेदम् उवाच पवनाऽऽत्मजम् ।४८॥ [
५५३] त्वर वीरं ॒स्वयाः गव्या आ-नयस्व' महोषधीः ।
प | स्वस्ति तेऽस्तु महा-षख गच्छ यात्रां प्र-साधय ॥४९।॥ [प
एवम् उक्तस तु रामेण सु-ग्रीवेणाऽङ्ग-देन च।
सु-बेरम् अधिसं-रु्य सं-पीव्याऽऽपुत्य चाऽम्प्रम् ।
६२उ| जगाम स्वरया श्री-मान् उपय्ं-उपरि सागरम् ।॥५०॥ [प
व्रजन्तं चव विज्ञाय रावणः पवनाऽऽ्मजम् ।
६४] अत्रवीत्' स्व-समीप-स्थं कालनेमिं निशा-चरम् ।
चतुर्-युखं चतुर्-बाहुं चतुर्-दष्टर मनो-जवम् ।५१॥ [५
६५ | श्रयतां वचनं मद्य“ कालनेमे निश्ा-चर ।
दनु-मान् गच्छते वीरः कुश द्वीप मनो-जव्ः ` ॥५२॥ [
६8 | ओषध्य्-अथ महा-प्खो यत्र॒ तौ वर-पवेतो |
प] द्रोणो" नाश्नाऽथ चन्द्रश" च तयोर् जाता महौषधीः ।५३।।[१२
ताश्च चाऽनेतुं प्र-यानस्य व्रज पूरं निशचा-चरं |
६७ | कुरु वि-घं ततो गत्वा याथद् उत्-तिष्ठते रविः ॥५४॥ [
प | तत्र॒ गत्वा महा-बाहो मायया ` कुरु चाऽऽश्रमम् ।
६८उ | ऋषि-रूप-धरो भूत्वा आतिथ्यं ` इरु मा चिरम् ` ॥५५॥ [२
` १. रा.-दुुभ्यश्चहता। २. म-रामं प्रदक्षिणं कृत्वा मंदरं देवसेवितं ॥
३. भ्र र(> फ-विद्धवं । ४. म-अत आरभ्य «५० -शश्छोकपूर्वाधं यावन्नास्ि ॥
९५. रा फ-वज-कमित्वा पुनरागच्छे यावदुत्ति° । ६. रा. फ-राघवः ॥ ७. रा
फ-त्वयावरयमनेतव्या ॥ ८. रा, छञ छः ब श्च प-क्रमित्वा वायुनदनः।
९. रा, लः, ल. ब अ पर-तत्रोषप्टुय गतो वीर । १०. म-ततो निभिषसमात्रेण
वेगवान्मारुतार्मजः । जगाम पवेतश्रेष्टमोषधीक्ञतमंडितम् ॥ १९. म-अत आरभ्य
१२१-रश्छोकपूर्वाधं यावज्नास्ति । १२. रा फ-आक्तापयन् स० ॥ १३. भ्र
नास्ति ॥ १४. फ-मेऽदयय । १५. रा. प-वजं-महाजवः ॥ १६. पर रा. प्-चन्द्रो
नामाथ द्रोणश्च ॥ १७. रा, ब अ प्र-गच्छं तं तामानयितुं। १८. प्र रा. फ-विहायसा ।
१९. रा.-चोत्० ॥ २०. र. फ-वजं-तषिवत् 1 २९१. रा--जआातिथ्यनिरतो भव ॥
४६८० वार्मोकोय-~रामायणम् ।
७देषू | यत्र॒ सा वसति ग्राही अदृश्याः प्राण-हारिणीः |
७५८] देवता अपि गृह्णाति का शङ्का वानरेषु च ॥५६। [1
तत्र॒ त्वयैष इन्तव्य उपायेन वं-गमः।
७६] हन्-मति विनष्टे तु रक्ष्मणो न भविष्यति ॥५७॥ [1१
लक्ष्मणस्य वि-नाशेन रामोऽपि न मविष्यति।
७७] रामस्य तु विनाशेन सु-ग्रीवोऽपि वि-न्यति' ॥५८॥ [५
सु-प्रीवस्य वि-नारेन अङ्ग-दोऽपिं वि-नस्यति । ।
७८ ] अङ्गदस्य वि-नारोन क्षयं यास्यन्ति वानराः ॥५९॥ [५
७९ ] भुवम् अस्मज् जयो वीरं गच्छ शीघ्रं महा-बरु ।
६९य् ] राज्याऽधं तेः प्रदास्यामि कृते कर्मणि राक्षस ।॥६०॥ [7
एवम् उक्तो राक्षसस् तु प्रणि-पत्य दशाऽऽननम् ।
८१] गतो जवेन सम्प्राऽऽपः' शीघं” तं“ चन्दर पर्वतम् ॥६१॥ [1
तस्मिन् पवेत-पा्े तु" विदधे" माययाऽऽभ्मम् ।
८२] अभि-होत्रेण दिव्येन उपवास-कृशोदरः ।॥६२॥ [प
जटा-युडट-मारेण चीर-वरकल-संव्रतः ।
८३] दीष-दमशरु-धरो भूत्वा तस्थौ जाप्य-परायणः^ ॥६३५।।[1१
१४२] अ-चिरेण तु सम्प्राऽऽप्रस्ः ` तत्र कलिन मारुतिः." ।
१४३१् ] अपश्यद् आ-धमं दिव्य" कदली -षण्ड-मण्डितम्“ ॥६४॥ [7
ऋषि-रूप-धरं चेव ह“ अपरयद् राक्षसं तु तम्" ।
प] हनू-मान् अभि-पाद्यव' बरी तस्याऽग्र-तः स्थितः ॥६५॥ [1
१४४य् | स्व्-आगतं चाऽत्रवीत् सोऽपि अव्रवीत् तं च घाग्-यतः ।
वि-श्रमस्व कपि-शरेष्ठ थक्त्वा पीत्वा च गम्यताम्" ॥६६॥ [1
ˆ १ रा+-०इया प्राणदारिणी 1 रा. फ-अमोघा भरा । लं, लर व प्र-ण््या
प्राणधारिणी । २ रा, र, ख~ ब-प्रहति ॥ २ राः फू-ण्वो न भविष्यति ॥
४. रा. फ-ण्दो न मचिष्यति ॥ ५ अप्र फ-व्ज--जय। दे पररा फ-
अर्पराञ्य ॥ ७ रा. पए-उक्त तु तद्रक्ष । प्र-उक्तसत्वसौ रक्ष । ८ छ, छ-ततो
ज० । रा, फ-मनोज० । ९. रार फ-वेगेन । १०, अन्न त । रा-फ-सप्रा्षश् ॥
१९ रा, फ-सोऽकार्षान् ॥ १२ प्र-°टजूटेन । १३ फ -वर्ज--जप्यप०। १४. भत
परमधिक पाठ --रार फ-गरह्याक्षमाखां हस्तेन तस्य गमनकांत्तया । हजुमा-
नपि तेजखी पितुस्तुख्यपराक्रमः ॥ १५. रा -कारेन यत्रासो कृतको सुनि ।
१६ रा पफ-व्ज--घोर । १७ रा. फ--लीखड ० ॥ १८ रा. फ-त चापदयचि-
काचर । १९. रा९ फ-ण्वाद्यथ प्राह ॥ २० रा. स-वर्ज-- रम्यताम् ॥
युद्ध-काण्डम् । ८१ । ७७ । ९८१
१४५३] तस्य तद् वचनं श्रत्वा हनू-मान् वाक्यम् अब्रवीत् ।
१४७६३ | श्रयते यदि किष्किन्धा वानराणां महा-पुरी ॥६७॥ [1
सुग्रीवो वसते यत्र वानरेशो महाबलः ।.
१४७ | तस्य मित्रं महा-तेजा रामो दश्चरथाऽऽत्मजः ॥६८॥ [1
तस्य भार्यां जन-स्थानाद्' धरता सीतेति विभुता ¦ #
१४८] मायाविना राक्षसेन रावणेन दुर-आत्मना ।६९॥ [
तस्याऽ्थं तु महद् युद्ध॒बोरं परमदारुणम् ।
१४९] राम-्राता महावीरो रक्ष्मणो नाम वि-भ्रतः ७० [7
शक्त्या विनिहतो विग्र निर-भिन्ो मेदिनीं गतः
१५०] तस्याऽरथऽहम् इहं प्राऽऽप्र ओषधीः प्रति तापस ॥७१॥ [1
१५१] विश्चल्य-करणी नामं सेह ` जाता शिलोचये ।
१५२] वि-लम्बो" नैव कर्तव्यो" यदि जानाि कथ्यताम् ॥७२॥ [२
यावत् स-चन्द्र-नक्षत्रा न रात्रिः" क्षयम् आगयुयात्' ।
` र| तावन् मयाऽद्य गन्तभ्यं गृहीत्वा परमौषधी; ।॥७३॥ [प
पानीय पातुमइच्छामि शीघ्र" स(एस)मा(मा)व(न)यस्व मे।
प | येन वक्षि गमिष्यामि“ तत् कुरुष्व महातपः ॥७४॥ [६
५२८| तस्य॒ तद्-वचनं श्रत्वा रक्षो वचनम् अव्रवीत् ।
ष्व | श्रूयतां बचन मह्यं यत् सत्यं वानरोत्तमः" (१म) ॥५७५५।।[)१
इद्. महत् सरो दिन्यं तप्ता निर्-मितं मया
१५५] अस्मिन् पीत्वा तु पानीयं मास न भवति क्षधा ॥७६५॥[]
तस्य तद्-वचनं श्रुता एवम् अस्त्व् इति मारुति
१५६| अव-तीयं सरो दिव्यं पानीयं पातुम् उद्-यतः ।७७॥ [४
नससं
. रा फ-श्चुता ते ॥ २. रा फो-यत्र वसति वानरेदो ॥ ३. रा. फ-
०स्थाने हता ॥ ४.टि. सन्धिराषेः ० । ४. रार-तसया निमित्तं सुमहघुद्धं घोरमासी-
त्सुदा० । फ-तस्या निमित्त सुमहायुद्धमासीस्सुदा° । ६. रा. फ-तस्य जाता राघवस्य
छक्ष्मणो नाम वीयवान् ॥ ७. रा. फ-शक्तयासौ ताडितो । ८. रा. क, खव
अवीर । ९. रा- फ-निभप्नो ॥ १०. रा. फ-वजं-चैव इह । ११. रा. अ-वजं-
०्बन च कर्तव्यं ॥ १२. रा. फ-°न्द्रतिरुका । १३. ल. ल- च प्र-श्वंरी नहि
पर्ययात् । रा फ-प्रयातीह शवेरी ॥ १७. रा, फ-वज-नासि । १५. रा. फ-
°राधिपः । १६. क, ख. ब प्र-नास्ि ॥ १७. फ-नासि ॥ `
७७४२ चास्मीकीय-रामायणम् ।
पिबतस् तस्य पानीयं पञ्-प््र-पुटेन तु।
१५७] उदकाऽभ्यन्तरे ग्राही पादं जग्राह दक्षिणम् ।॥७८॥ [1
ततस तां स महा-वेगो हनूमान् मारुताऽऽत्मजः ।
१५८] स्थले नि-पातयित्वा तु नखेस् तीक्ष्णे व्य्-अदारयत् ॥७९॥ [२
१५९ ] नि-हता तद्-क्षणे दिव्या साऽऽकारेऽधि-ष्टिताऽत्रवीत् ।
ष] कस् त्वं वानररूपेण मम मृत्युर् इहाऽऽगतः ॥८०॥ [1
धोतुम् इच्छा ({च्छे) महा-बाहो किम्-अथं त्वम् इदाऽऽगतः
| ग्राह्यास् तु वचनं श्रुता हन्-मान् वाक्यम् अव्रवीत् ॥ ८१॥।[1
मा वि-षाद्ं रु तं हि मरण प्रति सुन्दरि।
प] हन्-मान् वायु-पुत्रोऽहं सम्प्राऽऽपतो गन्ध-मादनम् ॥८२१।[]५
तस्य॒ तद् वचनं श्रुत्वा राही वचनम् अव्रवीत् ।
| मां वि-जानीद्य अप्-सरसं विध॒न्-माठेति विश्रुताम् ।८२।॥7
१६०] गच्छन्त्याऽऽकाश-मार्गेण स्वर्-भावर दीप्त-विग्रः
१६१ | ऋषिर् मयाऽव-धूतो दि तेनाहं पातिता श्वि ॥८५॥ [भ
१६२] अव-रिप्तंतिः स॒ क्रोधान् माम् उवाच महा-युनिः।
१६४] गच्छ ग्राही भवस्वेति शप्ता तेन वानर ॥८५॥ [१
इहाऽहं वसती भद्र वषीणाम् अयुतं शतम् ।
१६५] उक्ता च तेन ऋषिणा दीप्नकरोधेन मानद ॥८६। (प
यदा वीरो इन्-मांस् त्वां प्रहीपष्यति जलेः गताम् ।
१६६] तदा शापाद् वि-मोक्षस ते भविष्यति न ` सं-शयः'।|८७॥।[
१६७] दिष्ट्या त्वम् इह सम्प्राऽऽप्तः शपाच् चाऽह वि-मोक्षिता।
६८य् | मरं प्रीताऽस्मि ते बीर राघवाऽजज्ञां प्र-कुवेतः ॥८८। [४
पापाऽऽत्मा द्य एष दुर् बुद्धिर् यम् एनं मन्ये ऋषिम्
प] जहि रक्षो ममायं बिग्र-वेश महा-बल ॥८९॥ [7
त्मजः । ७. रा. फ-स्थर् निर्यात० ॥ ‰. अ प्र फ-नास्ति ॥ ६. रा--नास्ति ॥
७. राररामदूतोऽहं । ८. फ-नासि ॥ ९. र, ख~ व-ततस् ॥ १०. रा अ-
वर्ज-स ॥ ११. रा फ-वर्ज-०िष्ठो हि ॥ १२. रा.-जकेचरीं । १३. रा, अ-
संपराप्तमोक्षा खं । १७. अ-शष्यसि । १५. रा फ-वज-निरामया ॥ १६. ख, लब
प्र-भस्माद् । रार फ-चैव ॥ १७. रा, अ-सुनि । १८. रार फ-वज-एष ।
१९. ल१ ल् च प्र-०्मायो । २०. छ, ख ब भर-्वेशो ॥ रा.-वेषविप्रं ॥
युद्धकाण्डम् । ८१। १०२। ४४२
एष राक्षसराजेन रावणेन दुर-आरमना |
प | प्रेषितस् स्वद्-विनाशाय काल-नेमिर् निश्ा-चरः ॥६०॥ [
इत्य उक्तवा वायु-पुत्र सा अप्परा कामरूपिणी ।
प] अन्तर-धानं गता तत्र दर्यमाना हनू्-मता ॥९१। [१
ध] ग्राह्यं गतायां हुमा चिन्तयामास बुद्धि-मान् ।
१७७य् ] रश्चसां सद्श्ञान्य् अस्य दृश्यन्ते चरितानि हि ॥९२।॥ [१
सु-व्यक्तं राक्षसो द्य एष पाप-वुद्धिर् चृ्स-कृत् ।
७५ | न हि जानाति मन्दाऽऽत्मा स्व-मृत्यु माम् इहाऽऽगतम् ।॥९३॥ [ध
\२] इत्य् एवं चिन्तयित्वा तं प्राऽऽह गत्वा निशा-चरम् ।
तिष्ठ पाप दुर्-आचार न मे जीवन् विमोक्ष्यसे ॥९४॥ [7१
१७६] तस्य तद् वचनं श्रता काल-नेमिर् निन्ञा-चरः ।
१७७् | रूपं विकुरुते बोर दश्-नलव प्रमाणतः ।९५]। [1
ऊष्वं तु योजनं पञ्च धुन्वन् रक्षाम् कछिरो-रुदान् ।
2] अष्टौ दषः सु-तीकष्णाऽग्राः सृक्किणीं चोपसं-ङिदन् ॥९६॥ [)
विव्रेत-नयनोः घोरो मेष-स्तनित-निःस्वनः।
२] अधे-दग्धम् अलातं तुः प्र-गृ्याऽभ्य-एति' तं' हरिम् ॥९७॥ [*.
१७९३] हन्-मान् अपि दुर् -धर्षो दश-योजनम् आयतम् ।
भ] सूपं कृत्वा सु-विषृरं महा-कायो महा-बलः ॥९८॥ [>
उत्-प्टुत्याऽऽकाश्च-मार्गे तु न्य्-अपतः् रक्षो हृदि" ।
प] तलेनेव जधानाऽऽश्चु वज्रपातोपमेन तम् ॥९९॥ [>
| घ॒ विनिभिन्नमस्तिष्कः शिरः-स्फुरितं-वन्धनः।
गताऽसुर् नि-पपातोर्व्या कार-नेमिर“ निा-चरः“ ।१००।|[२
१८३] त॒ निहत्य महा-नादं ननाद स महा-कपिः
१८४ ] तेन नादेन गन्धाः प्रबुद्धाः शेर-वासिनः ।॥१०१।[
`| असि-शक्ति-धराः पेतुर गदा-युसरुूपाणयः" |
जमनम ~
१. सा. पए-वज-- नास्ति ॥ २. सा, अ-भीम । २. सया--वज--द्शकस्य ५
७. रा. फ-चापि सं ॥ ५. राः फ़-वज--विदृते नयने घोरे । ६. रा--च ।
७. रा, छ, च प्र-०भ्यर्दितो । अ-जद्याभिदुतो ॥ ८. रा- फ-राक्चसोपरि ॥ ९.या२
फ़-चिरं स्पुः० ¦ ९०. रा फ-विशीणं इव पवैतः ॥ ११. रा. फ-वज--° सुसुरु° ।
४४४ वाट्मोकोय-रामायणम् |
१८७] वि-रोकयन्तः सहसा सं-नद्धाः' सवं-तो दिज्ञः ॥१०२॥[7
वं-८३। हत्वा निज्ञा-चरं घोरं इन्-मान् मारुता ऽऽत्मजः ।
१] आ-रुयोद भिरेःः श्रद्ध नाना-रल-विभूषितम् १०२.
आ-रुहन् स॒ महा-लेलं गन्धर्वैर अन्व-अरुध्यत ।
२] कस् त वानर-स्पेण सम्प्राऽऽप्तो निशि दारुणे ॥१०४।।
गन्धर्वाणां वचः श्रुत्वा हन्-मान् वाक्यम् अ्रवीत् ।
] श्रता यो यदि किष्किन्धा जम्बू -द्रीप-पमाभ्रया ॥१०५॥ )
७१ू | वानराऽधिपतिसर तत्र सु-ग्रीवो नाम विभ्रतः
मित्रकषार्याऽथेम् उद्युक्तो रावणेनाऽथ विग्रहे ॥१०६॥[)
६ मित्र-भ्राता राक्षसेन शक्त्या च पिनि-पातितः
७३ तद्-अथं सम्प्र-यातोऽहम् ओषधीः. प्रति पतम् ।१०५७।।[.
<पू] विक्लस्य-करणीं नाम जानेऽहं परमोषधीम् ।
व| विं न मे प्र-कतेव्यं प्रसादं कतुम् अहथ ।॥१०८।।
८उ] अहं वानरराजस्य भत्यस त॒ परंमर गुणः
९ | हनूमान् इति बि-ख्यातः स्वाम्य-अर्थे प्राऽथेयामि वः।१०९।[
१२३] हनू-मतोः वचः" श्रत्वा गन्धर्वास ते महा-बलाः ।
विचित्र-कवचाः स्वे नानाप्रहरणोद्यताः
१३] कोलाहल प्र-कवन्तः साऽऽयुधाः समभ्य-अद्रवन् ॥*११०॥[
प] ततो इन्-मता तूणं कृतवा सूपं च दारुणम् ।
१७३] लाङ्लेनाऽऽइताः" के-चित् के-चिद् दन्ते विदारिताः
यहतेनाऽऽहताः सवै गन्धर्वा युद्ध-दुमेदाः ॥१११।॥[)
२] हत्वा गन्धवे-वीराणां सदश्वाणि चतुर्-दश्च।
२१् ] पयं-अटन् स गिरिं सवं नेवाऽपर्यद्" इौषधौः“ ॥११२।॥[
चिन्तयामास हनु-मांस् तस्याश्च" चिं न र्ये |
१. प-सन्नादाः ५ २. रा, अ-कृर । ३.रा् फ-गिरिं रम्य ॥
४. रार-व्ज-क्थं ॥ ५. रा. फए-वज-इक्ष्वाको । फ-संयुक्छो ॥ ६. रा--
न्धी । ७. फ-गरेषितो वनं ॥ ८. ठ, ख. अ अ्र-प्रवरौषधीं ॥ ९. सा. फ-
०मद्रचन । १०. रा. फ-°त्रवसनाः । ११. रा. नास्ति ॥ १२. राऽ-रंगरे° ॥
१३. रा, फ-नापरयत्तां । १४. र(+-महौ० । राः फ-महौषधि ॥ १५. रा. फ-
कृते कर्मणि निष्फङे ¦
नन
युद्ध-काण्डम् । ८१ । १२४ । ४४५
|स चिरं चिन्तयिता तु हृदये न व्य्-अदूयत ॥११३।[
२०य् | ततो द्रुमलताऽऽकीण सिंह-व्यापघ्र-समा्कटम्
२१३] गरृगयश्च॒ च॒ सम्-अन्तात् तु न प्रयति महौषधीः ।११४।।
अचिन्तयच् च तेनाऽथ किं करोमीऽति बै तदां।
यद् अहं न नयिष्यामि कथं द्रक्ष्यामि पाथिवम् |
| वानराणां च सर्वेषाम् अव-हास्यो भवाम्य अहम् ॥११५1॥[)
| इमम् एव नयिष्यामि पवेत मन्ध-मादनम् ।
२५ | नानाद्रमरुताऽऽकीण नानापुष्पोपशोभितम् ॥११६।।[)
१५७१् | ततः समू-अभवद् युद्धं गन्धर्वैः सु-महाबलैः ।
"| पुरा त्रि-श्तिःविक्रमे सोऽणऽोथ बलि-(्ल)य-~(वु ज्ञे) महाऽऽत्मनः!
उत््-पाद्य श्चिखरं तस्य पवेतस्य महा-कपिः |
"| चूणेयामास तान् सर्वान् गन्धर्वान् कार-चोदितान्' ॥११८।।[१
यहूताद् एव ते स्वे सं-करद्रेन इन्-मता।
१९ त्रयः कोयो हतास् तत्र गन्धर्वाणां महाऽऽत्मनाम् ॥११९।[२
हत्वा गन्धव-राज्ञोऽसौ गिरिम् आरुरुहे ततः
भ] नानाद्रमलताऽऽकीणं सिह-व्याघ्-निषेवितम् ॥१२०।|[
विचिन्वानः समू-अन्ताच् च गिरिरेष महौषधीः ।
> न ज्ञातवान् स वें तत्र चिन्ताम् अभ्य्-अगमत् कपिः ॥ १२१।[३०उ
तस्य बुद्धिः सयुत्-पन्ना हन्-मतो महाऽऽत्मनः । [३११
प] बहु-त्वाच् नोप-गच्छामि विशस्य-करणीं तथा ॥१२२॥[१
२२प् | इदम् एव नयिष्यामि गृहीत्वा श्खिरं गिरेः। [३१
प प्रगृह्य यदि गच्छामि तन् मे स्यात् सु-कृत कृतम् ।॥१२३।।[२३य्
प] मागेमणे महा-दोषः काटस्याऽति-व्यतिक्रमः [ष
कालाऽत्यये महा-दोषो" वैरस्यं" च महद् भवेत्। [३३३
१. अतः परमधिकः पाठः--प्र-ते सम्मताश्चौषध्यो गंधर्वास्ति महा-
वखाः॥२.अप्रक-वज--ण्ना ॥ ३. रा, ख, छख अ-ण्दितः ४ ४. म-
चिन्तामभ्यगमद्धीमानपदयंस्तां महौषधीम् ॥ ५. म-मारतेर्मारतौजसः । ६. म-
नासि ॥ ७. म-एवास्य नेष्यामि दक्षिणं । ८. म-अगरहीस्वेव गच्छामि विशल्यकरणीं
म [|
अदिध५९. ख, ख ब अ प्र-ण्माणो । १०. म~नास्ति) १९. म-च दोषः स्य छ्ञ्यं १
०५२९ वार्माकाय-रामायणम्र् ।
२४७] इति सं-चिन्त्यः मनसा उन्-ममाथ महा-गिरिम् ॥१२४।[२४१्
२७ ] नाना-तरूगणाऽऽकीणः नाना-धातु-विभूषितिम् । [२५प्
२५८] अनेकु-रल-निटयं शिखा-पादप-लोमितम् ॥१२५।।[
वापीषु भान्त-विहगं टीन-विद्याधरोरगम्। [पू
२६] सिंह-व्याघ्र-समाकीणं गज-युथ-समाङ्कुलम् ॥'१२६॥।[
२८य् | शद-योजन-विस्तीणं ततो विंशतिम् आ-यतम् । [>
२९१् ।उत्-पाटयित्वा बाहुभ्यां लोरुया चाऽचलोप(एत्त)मम् | १२७॥ ३५३
प] ततस तं प्वेतं गृह्य आ-कारेन स गच्छति [३क६उ
२९३] पतन्ति शिखरात् तस्मार् लताभिः सह पाद-पाः ॥१२८१।[२
विद्रताः शरभाः धिदह्य व्यालाश्च च महिषा गजाः ।
५] उत्-पाव्य शेक बाहुभ्याम् आ-जगाम महा-बलः ॥१२९।।[
खे-चरः स्तूयमानस॒ त॒ स-विद्याधरकिनरैः
^| आ-जगाम हरि-धरष्ठो दवितीय इव पवतः ॥१३०।५
पे] पुष्प-बष्टिं वि-युश्चन्ति गतं मागे हरीऽऽधरम् ।
३२य् | स-पिद्याधर गन्धर्वा देवाश्च च सह किंनर ॥१३१।४
>] वायु-ुख्याज्् च ते स्वे संस्तुवन्ति हरीऽऽशरम् ।
२२ | अन्रवन् वि-स्मिता दष्टा हन्-मन्तं विहायसि ॥१३२॥।[
त्रैलोक्येऽपि न पद्यामो महतां कमं चेदशम् ¦
३३] यो दहि र्या इदं कमं गन्धर्वाणां वधं रणे ॥१३३।[*
प्ेतोत्पाटनं चैव कोऽन्यः इर्याद धनू-मतः।
२४. साधु साधु महा-वीयं वि-क्रान्तोऽसि महा-बरः ।॥१३४।।[*
२५प्.। शापाद् वि-मोक्षिता चेव गन्ध-(विधन्)मालो(शटा) चयाऽप्सराः।
| त्रयो गन्धव-कोस्यस तु हतास ते निमिषेण वें ॥१३१५।[
२५३] इमम् ओषधि-सम्पूणं पवेतं गद्य गच्छसि ।
"| बायोप् तु वचनं शरुत्वा हनू-मान् वाक्यम् अब्रवीत् ॥१२६।॥ ^.
१. म-निश्चिय । २. म-निष्प्रकपं भिरेस्तरं ॥ ३. म-फुटं नानातरंतरुं
४. म-नासि ॥ ५. अ-नास्ति ॥ ६. ल. ल. ब-विसतीर्णं 1७. म-हस्ताभ्यां समरो-
डयत् । <. अ प्र-नारस्ति ॥ ९. म-परिगृहीत्वा प्रययौ तच्छेरुशिखरं महत् ।
१०. म-जत आरभ्य १६६-तमश्छोकं यावन्वास्ति । ११. पर-नास्ति ॥ १२. रा,
ख ख~ व अ--हनूमत ॥
युद्ध-काण्डम् । ८१ । १४९। ४४७
लक्ष्मणं जीवयिष्यामि आज्ञां इरु मम ॒प्रमो।
अभि-वाच्य पितुः पादौ जगाम स कपीऽश्शवरः |
प] खेचरैः स्तूयमानम् त॒ स-विद्याधरकिन्रः ॥१३२७।।[
प] राचणेनाऽपि क्द्धेन षिदित्रा वि-करमं रिपोः।
वै-८४,१२उ] राक्षसाः पूवम् आदिष्टा गृह्यतां वानराऽधमः ॥१२८॥ ~
प] नि-इते वानरे त्व अद्य अधे-रान्यं ददाम्य अहम् ।
तस्य राज्यं प्रदास्यामि? तिष्ठध्वं खे निशा-चराः ॥१२९।।[
१४] रावणस्य वचः श्रत्वा ये प्रधाना महा-बलाः।
१५प् ] गृहीत्वा शर-निश्चिश्ान् नि-पेतुस् ते मही-तलम् ॥१४०।।[
स्थृख-दष्ा महा-नादा अष्ट-दष्राश्च च राक्षसाः
१२] उर्का-पुखो महा-पक्लस चतुर -नेत्रो महा-बलः ॥१४१॥[
१३य् | हस्ति-कर्णो द्वि-जिहश् च महा-वक्लो महा-बलः
प] रक्ताश्ः पिङ्गलाश्षश् च द्रोदर-महोदरो ॥१४२॥
क-नासो वि-नासन्च च काकतुण्डः स-भेरवः।
प] गृध्र-तुण्डश्च च हस्त्य-अश्वः काकडुवदनाव उभौ ।॥१४२॥[)
उल्का-केशो महा-कायो हस्ति-पादश्च च राक्षसः ।
प] एते चान्ये च बहवो रावणस्य हितेषिणः ॥१४४1॥
५उ] आ-वरत्य गगन तस्थुर् हनूमद्-वध-काक्षिया ।
५] मायाविनो महा-वीयां मायां वन्ति राक्षसाः ॥१४५॥[
१८३] शक्रो वेंश्रवणः के-चिद् यमो वरुण एव च।
१९य् | ब्रह्मा विष्णुः स्वय रुद्र आदित्यो वायु-क्लीतग् ॥१४६।
ऋषयः पितरो देवाः के-चिद् भूता हुताऽश्चनाः. ।
यतन्ते राक्षसाः स्वै देवा भृता महा-बलाः।
भ] आवृत्य गगनं तस्थुर् हन्-मान् येन गच्छति ॥१४७॥॥[
हनू्-मान् अपि तेजसी गृहीत्वा शिखरं गिरेः
| आ-जगाम महा-तेजा लीलया स॒ हरीऽऽश्वरः ॥१४८॥[)
स॒ तर् बहुभिर आवृत्य शक्तिशरूल-धरेख तथा ।
| नि-रुद्रः स महा-पीयः पन्नगैर इव पवतः ।१४९॥[)
१. प्र-०काक्षिणः । २. अ-अत आरभ्य १४७-शश्छोकस्य पंचमपादपयत
नसि ॥ द. र, ठ, प-ग्शनः॥
४४८ वारस्मीकोय-रामायणम् ।
२] वि-ज्ञातास् ते ततः स्वे हन्-मता महौजसा ।
१९३] अव्रवीद् राक्षसाय सवान् वि-दस्य पवनाऽऽत्मजः ॥१५०।|[1
यदि. रुद्र-गणाः सर्वे युद्धाऽथम् इह चाऽऽगताः ।
| तथाऽपि तान् हनिष्येऽहं राक्षसाऽ्थे सथुद्-यतान् ॥१५१।।['
यदि प्राऽऽप्नास् बयो लोकाः स-देवाऽसुरपन्नगाः
२०] सह सवान् हनिष्यामि का शङ्का मम राक्षसैः ॥१५२।[
तच् छ्त्वा वचनं ते तु हन्-मन्तं समन्त-तः।
४२] पूरयन्! छरवर्षेण राक्षसाः पवनाऽऽत्मजम् 11१५३॥[२
२] स हन्यमानो बहुभिर् न चकम्पे महा-बलः।
२२य् ] बाहुभ्यां पेतं गृह्य पद्धयाम् एव स युध्यति ॥१५४॥|[)
२४] बद्ध-रङ्गल-पारोेन पद्यां प्र-हरते क्षिः
प] कस्य-चिद् बल-वद् वक्तं कांश॒-चित् कर्णाद् अगृह्यत ॥१५५।।[)
कांश -चिज जग्राह चरणे जानुभ्यां निषृ-पिपेष च।
२३] बभञ्ज बाहु-वक्षांसि कांश्-चिन् नेत्रैर् व्य्-अयोजयत् ॥१५६।[
एवं ते राक्षसाः स्वै सविद्याधरचारणाः
२८] साधु साध्व् इति त वीर पुष्प-वर्षेर अवाऽकिरन् ।॥१५७।।[
तस्मिन् वि-मदं तुयले स्थूल-जङ्धो महा-जवः ।
एक एव प्रदुद्राव निः-धसन्न उरगो यथा ॥१५८॥॥[
२१। स॒गत्वा रावणं सवं स्व-सेन्यस्य न्य्-अवेदयत् ।
हताः सर्वे महा-वीरा ये बिष निकज्ला-चराः।
३२ एकेन कपि-युख्येन रीरया रण-मूधंनि ॥१५९॥॥[)
अदम् एको महद् युद्धं तदा तस्य महा-प्रमो |
३२1 कथ-चिद् एव सम्प्राऽऽप्रस् तव राजन् निवेदितुम् ॥१६०॥[
तस्य॒ तद् भाषित श्रत्वा राक्षसस्य महाऽऽत्मनः ।
२४] दीषम् उष्णं च निः-श्स्य न चिद् इति चाऽ्रवीत् ॥१६१।[
देवम् एव प्रं मन्ये पौरुषं॑तु निर -अथकम् ।
३५ यत्र॒ वानरमात्रेण राक्षसा ददयो इताः ॥१६२।॥[>
हनू-मांश् च महातेजा नि-हत्य रजनी-चरान् ।
१] आ-जगामाऽचरं गृह्य जगज च महा-वरः ॥१६३१॥
` १. टिन आरपौऽडमाव ॥ २. छ. ख. प्र-महाबरूः ॥ ३. अ-नास्ति ॥ ॥ि
युद्धकाण्डम् । ८१ । १७६ ४४९
तस्य॒ नाद ततः श्रुत्वा स्वे ते हरिःयुथपाः
प] हन्-मान् इह सम्प्राऽऽप्न इति इष॑म् उपा-गताः ॥१६५४। ५
राघवोऽपि रवं श्रुत्वा हन्-मतो महाऽऽत्मनः |
प] बाष्पपर्याकले नेत्रे प्रमृज्य अदितोऽभवत् ॥१६५॥
स-विध॒द् इव॒ जीमूत तोय-पूर्णाो नमभस्-तले |
म] आ-जगाम गृहीत्वाऽथ हन्-मान् सौषधि गिरिम् ।१६६॥
वं-८३] स चाऽऽगम्य महा-तेजा भूमौ न्य्-अस्य मही-धरम् ।
४०] वि-नीतक्च चाञ्जलिं कृत्वा हन्-मान् वाक्यम् अत्रवीत् ॥१६७।॥ २७
४१् | उपाऽऽगम्य ततो रमं विज्ञापयति बुद्धिमान् ।
१ | विज्ञाप्य" राम-सुग्रीवो फि. त॒ राजन् नि-बोध मे ॥१६८॥[
४१] ताम् ओषधिं न जानामि गृहीत्वा शेलम् आ-गतः
४५य् ] व्यतिक्रम-कृतं दोषं तन् मम भन्तुम् अहथ (?:) ॥ १६९।[३८
बहु-विघ्रानि मार्गे मे तन् नाऽहं शीघम् आ-गतः |
४४] विद्न-करा दुर्-आत्मानो निहताः कूट-राक्षसाः ॥१७०।[१.
एवं कथयमानं तं प्रगृह्य पवनाऽऽत्मजम् ।
प] सु-षेणो वानर-श्रष्ठो रामः सुग्रीव एव च ॥१७१।।[३९
४९उ] साध वीरं महाऽ्होऽसि यस्य वेदक पराऽऽक्रमः |
प] तस्मिन् बभूवुर हृष्टाश् च रणे वानरपुङ्गवाः ॥१७२॥[
प] दृषट्र॒हनु-मतः कमं विस्मयं जग्भुर् उत्-तमम् ।
स॒ प्रशस्य हन्-मन्तं सु-षेण राघवोऽत्रवीत् ।। १७३।। [५
५०] मृगयस्व महाप्रज्ञ ओषधी ते शभे)
५१य् रम्यं गिरिं तम् आ-षूटः सु-षेणो वानराऽधिपः ॥ १७४।[
५२] नाना-ना८न)ग-समाकीणं नाना-धातु-विचित्रितम्
५१३ | परयमानो महा-्ेलं दिव्यौषधि-विभूषितम् ॥१७५.॥।[)
ताम्" ओषधिं ततो गृह्य अवतीर्णो मही-तले।
५४] शिलायां जजेरी-कुत्य सु-षेणो वानरोत्तमः ।“
रू अ~नास्वि॥ २. क.-°तोऽवीव् ॥ ३. म~म्यानीय च महावेगात्तच्छैल-
शिखरं हरिः। विश्रववाहू हनुमान्सुषेणमिदमव्रवीत् ॥ 9७. प्र-विक्ञाप्यौ । ४. म-
नासि । £. म-ओषधीं नावगच्छामि तामिह हरिपुगव । तदिदं शिखरं सर्वं
गिरेस्तस्य मयाहतम् ॥ ७. म-नास्ि ॥ ८. म-एव कथयमानं तं प्रशस्य पवनात्मजम् ॥
९. मनासि ॥ १०. अ म-नास्ति ॥ १९. म-सुषेणो वानरशरेष्ठस्ताुत्पाव्य महौषधीम् ।
७५० वास्मौकीय-रामायणम् ।
रक्ष्मणाय ददौ नस्य शव्येषु च महा-दयतिः' ॥१७६।|[४१
५५] वि-लस्यां च समा-घाय रक्ष्मणः ` परवीरहा |
५६१् |वि-शस्यो वि-रुजः श्री-मान् उद्-अतिष्ठन् मही-तलात् ॥१७७।।[४२
५९द | सयुत्थि (दू-स्थि)तं तु हरयो भूतलात् प्रक्ष्य रक्ष्मणम्। [४२प्
प] वि-स्मिताश् च बभूवुस् ते स्वँ वानरराक्षसाः ॥.१७८॥
] द्षटर दचु-मतः कमं तत् सुरर् अपि दुष्-करम् | [४०
°पू | साधु साध्व् इति ते प्रीता हन्-मन्तम् अपूजयन् ॥१५७९।॥४२उ
राघवः परमप्रीतः प्र-शस्य पवबनाऽऽत्मजम् ।
ए] भ्रातरं चेव धमाऽऽ्तमा प्रीताऽऽ्त्मा. रघु-नन्दनः ॥१८०५।[
एय् एहीऽत्य् अत्रवीत् प्रीतो रक्ष्मणं श्भ-रक्षणम् |
५७] स-घजं* सखने गादं बाप्पपयांडुलेशक्षणः ॥१८१[४४
५८उ] अत्रवीच च परिष्वज्य सौमित्रिं राघवस् तदा
५९उ/]दिष्टया त्वां वीर पर्यामि मरणात् पुनर उत्थि(द्-स्थि)तम्। १८२।[४५
न मे वीर जयेनाऽ्थः सीतया जीवितेन वा|
ए | कश" च मे जीवितेनाऽर्थसु" त्वयि पञ्च-त्वम् आ-गते ॥१८३।।[४६
एवम् आ-माप्य सौमित्रिं रामो मारुतिम् अत्रवीत् ।
६१] स्वत्-प्रसदेन पश्यामि रक्ष्मणं शुभ-रक्षणम् ॥१८४.।॥ 1
व-८५] पञ्चत्वं यद्य अयं यातो रुकष्मणो मारुते मम ।
६] नैव मे वि-जयेनाऽर्थो न मेधिस्या न चाऽऽत्मना ॥१८५.।[१
७पू ] इत्य एवं बदतस॒ तस्य राघवस्य" महाऽऽत्मनः [७७
प] रक्ष्मणोऽपि सथुत्था(द्-स्था)य पय्-अष्वजत मारुतिम् ॥१८६॥)
१२] स्वे ते इषम् आ-पन्ना वानराः काम-रूपिणः |
व-८9] अपूव प्रेतं दृष कौतूहलसमन्विताः ॥१८७॥ [1
२] ततस् ते वानराः सर्वे राघवं वाक्यम् अत्रुवन् ।
३्] कौतूहरं महा-राज अस्माकं पतं प्रति ॥१८८॥ [@
१. मनस्तः शद्ये च सुम० ॥ २. मतां विस्या । ३. म-शीघं ॥ 9. म-
तमुष्थितं । ५. म -नास्ति ॥ ६. रा.-वीरहा । ७. म हृष्टास्ते सुषेण अत्यपू० ॥
८. म-नास्ति ॥ ९ म~-रामो । १०. म-सस्वजे सेहगाढं च ॥ ११. म-
रघुनन्दनः । १२. म-नास्ति ॥ ९२. म-को हि मे जीवितस्याथस् ॥ १४. म-नास्ति ॥
१५. म~त आरभ्य १९७-तम-छो $ यावन्नास्ति ॥
युद्धकाण्डम् । ८१ । २०१ | ४५१
| अनुज्ञां देहि रजेन्द्र॒पर्वताऽऽरोहणे प्रमो |
२उ| दत्ताऽनुज्ञास् तु रमेण सुग्रीवेण च वानराः।
पते तु हृष्ट-तमा भूत्वा आरोहन्ति समन्त-तः ।१८९। [५
भक्षयन्तः पिचन्तश् च॒ लोरयन्तश्् च पर्वते ।
५.| शणेन वानरास् रपा मघु-मत्ताश् च सर्व-शः ॥१९०।|[*१
भक्षयित्वा फलान् दिव्यान् पीत्वा पानीयम् उत्-तमम्
६ | अव-तीणाः समन्ताच् च वानराः कामरूपिणः ॥१९१ [६
अवतीर्णेषु तृपेषु वानरेषु महाऽऽत्मघ |
७ रामोऽ्रवीच् च सु-गरीवं हन्-मान् उच्यतां कपिः ।
<पू] नीयतां पवत् तत्र तयाऽऽनीतो यतो द्यू अयम् ॥१९२।[
९पू. | राघवस्य वचः श्रुत्वा हनू-मान् वानरेश्वरः ।
१०१ | बाहुभ्यां पवेतं गृह्य जगाम वि-मलेऽम्बरे ॥१९३॥[
१-८५ [दैवतः स्तृयमानस् त॒ तथा तुम्बुरु-नारदैः ।
२] अप्सरो ( १२२्)* गीयमानस् तु तथा किननर-चारणैः ॥१९४॥[?
पू] स्व-स्थाने स्थापयित्वा तं नगं नग-सत्तमम् ।
२३] पुनर् आऽयाज् जवेनाऽऽय शापाज् ज्वर इव च्युतः ॥१९५॥[1१
रामस्य त्रितं गत्वा विनयेन कृताऽञ्ञलिः !
प । ननाम शिरसा पादौ सु-प्ीवस्य च धी-मतः॥१९६॥ [प
त अशस्य दन्-मन्तं सुग्रीवं स-विभीषणम् |
| ते सर्वे हषम् आपन्ना दष्टा लक्ष्मणम् उस्थि(द्-स्थि)तम्।।१९७॥ [7
१२] ततोऽ्रवीन् मदा-तेजा लक्ष्मणो राघवं तदा । |)
७उ. भिन्न-शिथिल्या वाचा स-करोधो रावणं प्रति ॥१९८५ [७७३
प्रतिज्ञातं प्रतिज्ञाय पुनः सत्य-पराऽक्रम।
८। रघुः कश्-चिद् इवाऽतेजास् तेनैवं वक्तुम् अईसि ॥१९९५[४८
न प्रतिज्ञां त॒ इवेन्ति वि-तथां साधवोऽन्-ज ।
९1 लक्षणं तु महत्-त्स्य' प्रतिज्ञा-प्रतिपालनम् ॥२००॥ [४९
तद् अलं मत्-कृते नेव' नैराश्यम् उप्-गम्यते' ।
१. प्र-नास्ति ५ २. रा, लः ल. व असुका ! प्र फ-सवे ॥ ३. टि. भाष.
पु. द. ॥ ७. ख--नगसुत्त ° ॥ ५. म-र्छत्वा शिथिल्या वाचा छक्ष्मणो वाक्यमन्नरवीत्॥
६. म-~नास्ति ॥ ७. म-नेदं । ८. म-उपपद्यते ।
युद्ध-कण्डम् । ८१ । २०४ ४५२
स्य्छ दुःखार्दितं हि माम् । त्वद्धियोगसमुत्थेन शोकेन समुदीरितः ।
करोम्यरत्तसासुवीं चैरोक्यं च द हम्यहम् ॥ णवमुक्त्वा महएवाडुः प्रगृही-
ता-्यकासुकः । युगान्तकाले भगवान् पिनाकी ऽव व्यरोचत ॥ ततः
सन्त्रस्तमनसो वानरा भीमविक्रमाः । किमेतद् इति भवः ससुभ्रीव-
विभीषणाः । प्रणिपत्याग्रतः स्थित्वा सवं प्राज्जल्योघ्वन् ॥ एकस्यार्थे
ञदमेकयं 8 ० 4
महावाहो अरोक्ये मा विनाशय । त्वमेवं कुद्मालोक्य रौद्राल्ो-
चतपाणिनम् ॥ दृषा देवाः सगन्धर्वा; भद्र बन्ति दिद दृशः । स्फुरते गगने
विदयुजरदी्मिवाम्बरम्॥ चरन्ति वखु(शडु)धा वा (१) तोद (१) ता उन्नदन्ति
महार्णवाः । ग्रखम्बन्ति शिलाः दौला जाता नष्टा दिशो दृशः ॥ किमिद-
मिति भाषन्तो दिविस्थाः स्थिरचारिणः । एवं विज्ञापितस्याथ सु्री-
वायः सरवेगमैः ॥ परशान्तिमिगमत् कोपो राघवस्य महात्मनः ।
भूयः शोकसमाविष्टो रामो ददारथात्मजः ॥ दमण पतितं दष्टा निशां
च च्षयमेयुषीम् । अव्रवीद्राघवो दीनः सुभ्रीवं वानरेश्वरम् ॥ खग्रीवं
गच्छ किष्किन्धां सह वानर सेनया । कृतं मिघपरदानं ते यदन्यै्ुवि
दुष्करम् ॥ अह वाद्य महाबाहो यत्करिष्यामि तच्छुणु । आत्मानं प्रद्
हिष्यामि परदीप्त हव्यवाहने ॥ सहनेन गमिष्यामि रच्मणेन मह।वल ।
गरेतराजपुरं दिष्य नोत्सहे कर्तुमन्यथा ॥ विभीषणस्य करव्यं न छतं भाषितं
मया । पतदहति मे चेतः शुष्कं काष्टमिवानकः ॥ एवमुक्तस्तु रामेण
सुग्रीवो वाक्यमब्रवीत् । किमथं मुह्यसे देव त्वादृशो नैव मुद्यति ॥
ियामा शवेरी याता पश्चिमेये अरवतेते । नियते पश्चिमे यमे हैनूमाना-
गमिष्यति ॥ इति तेषां छुवाणानां हनूमान्. समदृश्यत । प्रदीक्त इव
रोलेन्द्रो गगने प्रपलायितः ॥ किमेतदिति सं्रान्ताः कपयो जातः
विस्मयाः । केचिद् द्ुमान्समारूढाः केचिद्भीताः प्रदुदुबुः ॥ केचिद्-
ग्रहान् अविविश्युः सेत॒मन्ये भरपेदिरे । केचित् सज्ञीङृतास्तस्थुः केचिद्
धावन्ति द्रपिंताः ॥ केचिच्छेलाग्रमारूढाः केचिद्क्वाणि रक्षसाम् ।
ग्रग्रह्याभ्यद्रवन केचिन्नाव्ं मुञखन्ति चा-ऽपरे ॥ अधावन्तं प्रधावन्ति ह्य
भवंपुच्छास्ततस्ततः । मायावी राक्षसः कोयमस्मान् हन्तुमु-
पागतः ॥ इति तं संश्रमं दष्ट रामः सु्रीवमव्रवीत् । वानराधिप
मा भषीरियं रक्लोविभीषिका । निर्भीभैव महाबाहो निहन्भ्येनं
पतत्रिभिः ॥ एतस्मिन्नन्तरे वीरः सोवतीयं नभस्तखात् । निक्षिप्य पर्वतं
भूमो नानारलविभूषितम् । विनीतः प्राज्जलिभुत्वा राघवं वाक्यम-
त्रवीत् ॥ विज्ञाप्यं श्रूयतां देव खसुभ्रीवविभीषरणः । ओषधीर्नाधि-
गच्छमि विदित्वापि नरेश्वर ॥ ततोऽयं ते मयानीतः छृत्ल-
श्चषधिपवेतः । व्यतिक्रमं मभैतच्ं ्षन्तुम्सि सुत्रत ॥ बडुविघ्नाञ्च
तत्रासन् येना-ऽहं च विलम्बितः । हनूमतो वचः श्रुत्वा रामो वचनभम-
रवीत् ॥ साथु वीर महाबाहो यस्येदच्छ ते पराक्रमः । देवानां सदशं कर्म
१. राऽ-दनुमान् ॥
ङतमेवं परंतप ॥ सु्रीवस्त्वत्रवीत्तच खुषेणं वै्यमुत्तमम् ।
आरोहनं गिरि रम्यं यत्र जाता महौषधी । तामौषधीं विजानीहि येन
जीवति लच्मणः ॥ सुभ्रीवस्य वचः श्रुत्व( खषेणोऽन्ये च वानराः । गिरि-
मारुह्य त रम्यं ननाधतुविभूषितम् ॥ गिरिकूटानि दिव्यानि बहुपत्ति-
सत्वानि च । पद्मषरडानि पदयन्तश्चन्दनान्यगुरूणि च ॥ चम्पकैर्नाग-
पु्ञागैः कर्णिकारैश्च शोभितम् । अन्विष्यन्ति गिरि तं तु ओषध्यथं रवं
गमाः ॥ सुेणोभ्यवदत्तांस्तु पूवैश्रत्तानि सूचयन् । इह विष्णुश्च
बरह्मा च राक्ोधि्वैरुणो यमः । लोकपाल्श्च भगवान् कुवेरः सह
रात्तसेः ॥ इदं तदसमरतस्थान यत्र देवैः समागतैः । संपीतमप्सरोभिश्च
ऋषिभिश्च महानतेः ॥ अत्र राहोः दिरश्छिन्ने विष्णुना प्रभविष्णुना ।
जाता चात्रौषधिर्दिव्या विशल्यकरणी शुभा ॥ इयं सा चेति हष्टात्मा-
ददश परभमोषधिम् । उत्थाय च स संभ्रान्तः सुषेणो भिषजां वरः ।
तामोषधीं गरदीत्वाऽसौ ह्यवतीय महीतले ॥ समुत्थितं ते हरयो
भूतरखत्येक्य छद्मणम्। साधु खध्विति खुप्रीताः सुषेणं पत्यपूजयन् ॥
उत्थितं श्रातरं दष्ट्वा रामो हषसमन्वितः । परिष्वज्य च सीमिति स-
वाष्यश्चेदमव्रवीत् । दिष्ठ्या पश्यामि सौमित्रे त्वां विरोगिणमवणम् ॥
नीरुज निविंकारं जीवन्तं पुनरुत्थितम् । ततः प्रीतमना रामः सुषेणं
वक्यमन्रवीत् ॥ तस्वत्मसादान्महाव!दो लच्मणं शुभरच्तणम् । पश्यामि
परिपूर्णोयं पौणैमस्यां यथा शशी ॥ हनूमतेपि खप्रीतो राघवो
वाक्यमन्रवीत् । एहि वत्ख कपिश्रेष्ठ मत्प्राणद् महाबल ॥ परिष्वंगं
प्रयच्छामि ममवस्थेयमीटशी । ममेवांगविरीर्णं तु यत्वयेपर्तं
क
मम ॥ नरः प्रत्युपकाराणामापत्सु रभते फलम् । एवमुक्त्वा त॒
सौमिन्नि राघवस्तु महायशाः ॥ पर्यखजत सौमितिस्तं हरिं पवना-
त्मजम् । सवे ते वानरा हृष्ठाः समर्थाः कामरूपिणः ।। अपूव तं गिरिं दष्ट
कौर्तूहकसमन्विताः । विज्ञापयन्ति सुग्रीवं राघवं सहलद्मणम् ॥
कोतूदरसम।ऽभ्विष्टाः पर्वतारोहणे परति । दत्तायुज्ञा र।घचेण
सुग्रीवेणांगदेन च ॥ तं समारुरुहुः शैलं नानारलोपशश्लोभितम् । पश्यन्ति
गिरिकूटानि भक्तयन्ति फलानि च ।) दिव्यानि मधुजालानि पिवन्ति
मधुपिगलाः । संभद्य फलमूलानि पीत्वा पानीयमुत्तमम् ॥ अवतीणौस्ततः
सवे वानरा हृष्टमानसाः । अथोवाच हनूमन्तं रामः खुश्रीवसन्निधौ ॥
पवतो नीयतां वीर मर्यादा बाणैवस्य तु । एवमुक्तस्तं हनूमान् कतरंहा
महाकपिः ॥ दोर्म्यासुघम्य तं हैं प्रयातुमुपचक्मे । अथोदतिष्ठत्
तीच्णांशयुलघयित्वा महाणैवम् ॥ दिशश्च विमरखाः सर्वां जाताश्च
हिमपर्डसः । हनूमन्तं स॒ विक्रान्तमुत्पत्य गगने स्थितम् ॥
अपश्यन् रात्तसाः स्वँ वजन्त सागरोपरि । रावणस्त्वत्रवीद् दघरा
समीपस्थान् निशाचरान् ॥ स्थूलजंघ महानादं मह।वक्वं महोरसम्।
उल्कामुखं महावीय चतुर्क्त च रात्तसम् ॥ दस्तिकणं शंङुकणं
युद्ध-काण्डम् । ८१ । २०४। ४५५
भमधचिन्न च राक्तसम् । प्ते चाभ्न्ये च बहव आका रवण ठु
शीघ्रे मायाप्रभवेण हनूमान् गृह्यतामिति । यो निग्ृह्यानयेत्तण
तस्य राज्यं ददाम्यहम् ।। श्वुत्वा तु राक्षसेन्द्रस्य वचस्ते त्वरयान्विताः ।
विचित्रकवचाः स्वे नानाप्रहरणोद्यताः ॥ विदायसमगुः जतिप
छृत्वा देववरं वपुः । वे्रयन्ति हनूमन्तं मेघा इव दिवाकरम् ॥ क्त्व
वानररूपेण गिरि संग्रह्य गच्छसि । नत्व बिभेषि देवाना दत्यानां
च महत्मनाम् ॥ प्वं तेर्निगृदीतस्तु विचिन्त्येदं वचोव्रचीत् ।
यदि प्र्तास््रयो खोका भवद्धिः सहिताः सुराः । ब्रह्ममाणमय्रतः कत्वा
न समो मम केनचित् ॥ इयेवं छवतस्तस्य कपिखिहस्य तत्लणे । ततो-
वर्धत खांगूरं कारपाहोपमे दिषाम् अयं वायुसखुत स्तस्िन्
्रनजमानो विहायसा । बाहुभ्यां पवंतव्य्ो खांगूेनाभ्ययुध्यत ॥
ततस्तु तस्य लांगूलं वज्भ्रतिमगौरवम् । कालचक्रमिवाविद्धं भ्रमते
सवतो दिशम् । प्रहरन् राक्षसाः सवं शिखाराक्तिपरश्वधेः । खांगूले तस्य
ते कतुं खल्पं वाऽनर्थ न (वै) हणम् एकं द्धौ चिचतुरो विंशत्तिरात्तथा
रातम् । खां गूकाग्रेण तान्वेष्ट्य श्रामयित्वा सुन्यक्तिपत् ॥ अन्यास्तु विन
शरान् राक्षसान् भीमविक्रमान् । बद्धवा खगूखपाश्चेन पद्धधयां सम्पाहरत्
कपिः ॥ केचिद् टरष्ट्यास्य संत्रस्ताः केचिन् नदेन भीषिताः । केचित्
पुच्छभिघतन पातिता धरणीतले ॥ एवं ख कदन कुवन् रक्षसा
मेघवयैसाम् । दवाकर इव व्यो सोगच्छद्धायुनन्दनः ॥ अतिदेव
तं कर्मं दा तत्तस्य देवताः । साधु साध्विति भाषन्तः पुष्पवषरवा-
किरन् ॥ हत्वा रक्चःसखहस्रणि खछांमूलचरणयुधः । खस्थाने पेतं
स्थाप्य रमिस्याप्रे समागतः ॥ प्रणिपत्य ततो राम ससुश्रीव सलच्मणम् ।
अआचचत्ते यथाच्रत्तं यत्पू्वं यच्च साम्प्रतम् ॥ तच्छत्वा वचनं तस्य सम-
सुग्रीवलच्मणाः । प्य॑स्रजन्त संहृष्टा भुजेस्तं वायुनन्दनम् ॥ वानरा-
स्तु ततः सवं हषसम्पूर्णमनसाः । पयंखजन्त चान्योन्यं मुजेरास्फो-
ख्यन्ति च ॥ खु वीर सुष्रेण त्व साधु मारुतनन्दन । इस्येव परवदन्त-
स्ते सिहनष्देन्दंन्ति च ॥ पुनरेव महाबाहुः सौमित आरातवत्सलः ।
द्योहीलयववीद्राःमो लदमणे लदिमवधनम् ॥ अव्रवीचच सुसंहृष्टः सीमिति
मित्रवर्धनः । दिभ्स्या त्वां वीर पश्यामि मरणात्पुनरागतम् ॥ न मे वीर
जयेनाथैः सीतय। जीवितेन च } को हि मे विषयेनारथस्त्वयि पञ्चत्व
मागते ॥ इयेवं वदंवत्तस्य राघवस्य महत्मनः ॥ भिन्नशिथिकया
वाचा चद्मणो वाक्यमव्रवीत् ॥ तां प्रतिज्ञां परतिह्यय पुखऽसद्यपराक्रमः ।
खघुः कथ्िदिवाऽसच््वो मैवं त्वं वक्छुमर्हसि । इव्याषं हन्मदोषधिपवेतस्वस्थाने
स्थापनं नाम समः ॥ द. प्र-रुंकाकाण्डे ॥
[ व॑-प ]= [ दथशीतितमः सगः ] = दाप]
क्ष्मणस्य तु तद् वाक्यम् उक्तं श्रुत्वा तु राघवः । |
उवाच दितम् अत्य्-अथं राघव रघु-नन्दनम् ॥१ ॥
एवम् एतन् महा-बाहो यथा वदसि रुकष्मण ।
न प्रतिज्ञं प्र-क्वेन्ति वितथां साधवो जनाः॥२॥
प्रति-ज्ञात' मयाः तस्य रावणस्य दुर्-आत्मनः । |
अहम् एनं वधिष्यामि सत्यम् एतद् व्रवीमि वः ॥३ ॥
विध्वंसय शरस् तीक्ष्णे दिवसो" ह्य अति-बतंते
प्रति-ज्ञां रघु-शादल" स-फलां कतुम् अहसि' ॥४ ॥
एवम् उक्तवा ततो . राम इकष्वाङ-कुरनन्दनम् ।
वि-भीषणम् इद् बाक्य प्रस्य्-उवाच महा-वटः ।॥५ ॥
काऽसौ रङ््रः शुद्र रावणो युद्ध-दुमदः
रणभूमिं परि-त्यज्य क्राऽऽस्ते किं चाऽस्य चेष्टितम् ॥& ॥
मयि छिद्र-परहर्ताः च कृत-पापशः च राक्षसः
बोद्धव्य च त्वया वीर शीघ्रम् एव ममाऽऽज्ञया ॥ ७॥ _.
रामस्य वचनं श्रत्वा तत्-कालाऽथ-समन्वितम् ।
उवाच वचनं धी-मान् रामम् एतद् वि-भीषणः ॥८ ॥
म्रविषेश पुरीं तृण लङ्काम् एव सहाऽ्नुगः
सोऽव-तीयं रथात् तत्र॒ वधम् इच्छंस् तवाऽय्-अघ ॥९ ॥
चिन्तयामास काङस्स्थ ` वरदानम् अथाऽद्धतम् ।
यद् ` दत्तं शम्थुना पूव सवे-सत्र-विनांश्चनम् ।१०॥
अ-जेय सप्तभिर् लोकः स-सुराऽसुरमानवेः
भामा. १७००० अअतअ 9
[जातक क कयाय पौषी सि
१. म-नास्लयं समः । २. क-श्रुरवा राजा विभीषणः । म-श्रुष्वा तत्र स
रा०।३. या--०्वो रधु ० । रा--०वं रघुनदनः। भ-रक््मण समितिजयः ॥ ७.रा२-०तस्
५. रा- फ-त्वया । ६. रा. फ-तावद् । भ-यत्त । ७9. रा-फ-ण्खय वधो नृप । भ-
न्णं लोकरावण | ट रा, ल, लर ब-वद्ामि वः। राः फ-०म्यह ॥९. रा, ख, खः
ब प्र-भ्ये। भ-ग्यन् १०. भ-ण्से १२१. भ-द्यनिवर्तित्ते । १२. रा. फ-
°ां कुर मानद् । भ-सफरामदच करिष्ये नात्र संशयः ॥ १३. रार-रघूणां कुख्वद्धनः ।
भ-°न्दनः ॥ १४. अ प्र अ~महायश्चाः ॥ १५. भ-चछिदरे प्र । १६. रा. फ-कर्ता
पापस्य कमणः । १७.अ- तु । १८. फ-क्षिपरं । १९. रा.-नासि ॥ २०. फ-
राघवस्य वचः श्चुस्वा चारेरन्विभ्य स्वेतः ॥ २९१. रा, ल, लमरबअप्र-स तदा ।
भ-दु्टस्मा । २२. रा. फ-महास्मनः । २३. रा- फ-दन्तं स्वयञुवो । भयत
स्ट ० ॥ २४. रा, छ, क. ब अ प्र-अमेयं \ २५. म-°माजुषैः ॥
युद्-कण्डम् । ८२.। २३ । ४५७
रथं सर्वाऽऽयुधोपेतं दिव्यम् अद्थुत-दश्ेनम् ।११
युक्तम् अश्वैर् महावेगं; कामगः कामरूपिभिः
अभेद्यं कवचं चाऽपि सवाऽस््ेर् अभि-संवतम्ः ॥१२॥
तस्य होमस्य कालोऽयं देवाऽऽयतनम् आ-स्थितः
जुोत्य अपिं समाधिस्थो रोद्र-मन्त्रेर महा-यसाः ।॥१२॥
तस्य यावत् तु तत् कमं न सिद्धयति दुर्-आत्मनः ।
तस्य ताचत् त्वया राम विद्वः कार्यां बरीयसः ।१४॥
अ-वध्यः समरू-अरे तस्मिच् कृते कमणि रावणः ।
चारैर् मम॒ समा-ख्यातं यत्राऽसौ परि-वतंते ॥१५॥
वि-भीषणस्य तद् वाक्यम् अति-घोरं भयाऽ०वहम् ।
श्रुत्वा रामो महातेजाः स्व-बलं चाऽभिवीऽऽ्ष्य' च 1।१६॥
आज्ञापयाम तदा विघ्नाऽथं दश्च युथ-पान् ।
माल्यवन्तं सु-षण च गवाऽक्ष गवयं तथा ॥ १७॥
अद्-द॒ च हनू-मन्तं शरभं गन्ध-मादनम् ।
ऋक्ष-सेना-पति चैव नीलं चाऽपि महा-बलमर् ।१८.॥
रुध्व् आज्ञास् ते महा-वीयां युथ-पाः कृत-निश्चयः
उत्-तस्थुस तेः रेः" साधं गजञन्त इव तोय-दाः ॥१९॥
ते चिला-पादप-धरा महा-काया महा-राः
गजन्तो रेजिरे स्वँ जङ्गमा इव पवताः।॥२०॥
क्षणात् सम्प्राऽऽप्य नगरीं र्डं रवण-पाकितिम् ।
प्राकारम् अभि चाऽऽप्टुत्य ` विविष्चस् ते शव-गमाः॥२१॥
द्द्शुर् देवताऽऽगारे रावणं रक्षि-रधितम् `|
सुब-हस्तं सम्-आसीनं प्राड-युख रक्तवाससम् ॥२२॥
रक्तोष्णीष्-धरं बीर पुराः ज्वारिति-पावकम् ।
१.२, ल, ल.व अप्र फ-अपिस० | रा.अभिसंगतः॥ २. रा- फ-
रौदरैमेत्रेर ॥ ३. रा, ख. ख. ब अ-संसि० । ४. रा. फ-ण्या वीर । भ-तावक्वया
महावीर ॥ ५. प्ररा- फ-रक्षसः । ६. रा, ख,खरव अ प्र-यत्र संपरि० ॥
भ-सुम्रीवमभि० ॥ <८.रा, रु, ख. ब अ प्र-विघ्नकरभयकरान् । भ-वि्चं कुरः
भयंकरं । ९. रा, फ-वजं-- सुषेणं च गवाक्षं च गवयं च महावरम् ॥ १०. रा,
ल, ल~ ब अ-चव । १९. प्र-नास्ति ॥ १२. भ-हरिभिः ॥ २३. भ-भेजिरे ५
१७. रार फ-अथ चोत्य ॥ १५. रा-फ-बरूरक्षितं ॥ १६. रा फ-देवे । १७. रा.
फः-पुरोज्व ° । रा, ल, लः व प्र-अत आरभ्य २४-शदरेकस्य प्रथमपाद यावन्नासि ।
४५८ वारमीकीय-रामायणम् ।
तानामा
विचद्-भास्वर-संयुक्तं सन्ध्यायाम् इव तोय-दम् ॥२३५॥
त॑ बाहु-पादप-पर फिरीरोच्छित-मृङ्गिणम् ।
हार-निभर-तोयाऽऽद्य महा-वदन-कन्दरम् ।
वासो-मनःशिल-धरं गिरि नीलम् इव स्थितम् ।२४॥
दृष्टा तस्याण्दथुतं कमं वानराः कृत-निश्वयाः ।
हन्-मन्तं पुरसु-कत्य सर्वे युद्धाय तस्थिरे ॥२५॥
राक्षसाश च' महा-वीरयाः प्राऽऽसाऽसिपरिषाऽभ्युधाः
दंशितास् तस्थिरे सवे युद्धायाऽमित-विक्रमाः ॥२६॥
ते षेऽन्योऽन्यम् आसा रणे वानररक्षसाम् ।
चक्राते कदनं धोरम् अद्भुत लोम-हषणम् ।२५७॥
पाद-पैः शेर-शृङ्खेश च लिलाभिर् दशनेर नखैः ।
वानरा राक्षसान. जघ्रस् तरेर भृष्टिभिर एव च।॥२८॥
राक्षसाः कोध-र॑क्ताऽक्षास तथा वानरपुङ्कवान् ।
नाराचेर् पिभिदुस् तीक्ष्णंश चिच्छिदुश् च महाऽसिमिः ॥२९॥।
ते कि्-भिन्न-सर्वाऽङ्गा वानरास् त्यक्त-जीविताः
-पेतुर् भू-तले भिन्ना केचिद् रुधिर-क्दंमे ॥३०॥
रक्षांसि च तथा पेतुर वानरैर भीमविक्रमे
चूणिता वि-विधेः" शलः" पाद्-पेर युष्टिभिस् तथा ॥३१॥
दारिताश च नखेस् तीश्ष्णर् ` दन्तेर् अपि सुदारुणः
तत् भ्र-धृत्तं महद् युद्ध कवन्ध-शत-सड्धूलम् ॥२२॥
शराणां हष-जननं भीरूणां मय-वधनम् ।
१, अ-नास्ि ॥ २. रा. फ-श्तभूषणं ।३. रा, छ, खः ब प्र-
वासो मनःरशिराघोरं रौद्रं रोदपराक्रमम् । रा.-नास्ि । अतः परमधिकः पाठः-
फ-खवंतमदूभुताकारं रुद्रं रौद्रपराक्रमम् ॥ ४. भ--तमह्ुताकारं ॥ ५. रा,
ल, ल. ब प-तु। ६. रा१ ख, छ ब प्र-दंसितास् । ७. अ-नास्ि ॥ ८. भ-च
तेन्यो० । ९. रा--घोरं । १०. रा,ख. टछरब प्र-गराक्षसे । अ-रराश्चसाः ।
१९१, रा. फ-रोम० ॥ १२. रा. फ-वज-- खिन्ना भि० । १३. व भ-मप्ना ।
१७. भ-वमंतो । १५. रा, ल. क~ बव अ प्र-°रमुद्मन् । मरं बहु ॥ १६. साः
फ-भिन्नेषु-निशितेः शेरे: ¦, भ-°धेः शूले
फ-भिन्नेषु-चव ॥ १९. रा. फ-च भयावहं । २०. अतः परमधिकः पाटः-ल,
र, ब अ प्र-युद्ध पौरुषरिष्याणां निष्कर्षं मनस्विनाम् । यशःपताकह-
षोणां स्वे इारमपाच्रतम् ॥ |
। १७. रा.-त्दा ॥ १८. स
॥ युद्ध-काण्डम् । ८२ । ४१ । ४५९
हषेणं सुरनारीणां सवं-दुःख-विमोक्षणम्" ॥३९३५॥
तस्मिन् युद्ध महा-घोरे रक्षो-वानर-संशषये ।
प्राऽवतत नदी घोरा शोणितोदकवाहिनी ॥*३५४॥
शूर-प्रमोद्-जननी भीरूणां भय-वधिनी ।
कव्याऽद्ाऽ९नन्द-जननी युधक्ङ्कोत्सवा तदा ॥३५॥
दुर्-गमा द्य अल्प-सचानां सेव्या तेजस्विनां तथा ।
उत्-तेरुस् तां नदीं सर्वे यूथ-पास् ते महीजसः ॥३६॥
चषटराऽपि स्वबलं भन्न हत-वीर गत-प्रभम् |
राक्षसेन्द्रो न चुक्रोध जुहावाऽध्चिं समा-हितः।॥२३७॥
वानरेस् तद् बलं म्र दष्ट संहष्ट-मानसाः।
अङ्खद्-प्रयुखाः स्वे विविशुर् देवताऽऽख्यम् ॥३८॥
आस्फोटयामास तदा समीपे तस्य रक्षसः।
हन्-मान् वाक्यम् एतच् च स-रोषं प्राऽऽह रावणम्"॥३९॥
किम् आस्से त्यज्य शरस् तवं राक्षसेश्वर" |
न॒हि सच-वताम् एवं चरितं तिष्टसे" यथा ।*४०॥
कर त({त्व)च् नयः क शान्तिस॒ ते सा सिद्धिः क च रावण ।
न तं ल्अधम-कृतं तां)कमं तादश धमम् आभ्यः (एयात्) ४१५॥
१. रा, ल, ङ ब अ प्र-श्दुष्टवि° । २. भ-नास्ति ॥ ३. अतः परमधिकः
पाठः-राः फ भ-नानापताकासंवृत्ता द्विपदेह िखातखा । विकोरासि-
चरन्मीना मांसङ्केदककर्दैमा ॥ रथचक्रमहा्रादा पाशपद्धिशभोगिनी ।
दीर्णाभरणरलाल्या हतशूरमुखांवुजा ॥ चभकच्छुपसंबाधा वखफेनाव-
गाहिनी ॥ ४. म-°्सवांभसा ॥ ४. अतः परमधिकः पाटः- रा. फ भ-नरा
विच्दन्नपप्मानो नदीं वेतरणीमिव । रात्ता हतभूयिष्ठा विरथा हत-
चेतसः ॥ त्यक्त संश्चमसत्वास्ते भेजिरे सर्वतो दिशः ॥ ६. रा, ल, ल. ब
अ-वानराश्च बरु । रा--ण्पि सवरुं ।७. बव-~नासि । ८. फ-भत
आरभ्य ५४-शश्ोकपूर्वाधं यावन्नास्ति ॥ ९. भ-ण्षः । १०. रा.
राक्षसं ॥ ११. रा+-आस्ने । १२. भ-भयं व्यक्स्वा । १३. रा. भ-
०साधम् । १७. रा१ र, छ~ ब अ प्र-निहतं निहतां । १५. भ-व्ज--तिष्टते ।
१६. रा(-अतं आरम्य ४३-शश्छोकृस्य द्वितीयपादं यावन्नास्ति ॥ १७. भ-
क्त ते रूपं क सोऽचिस्ते सा सिद्धिः काथ रावण । १८. भ-याद्शीं सिद्धि । १९. अतः
परमधिकः पाठः-भ-त्वं रावण न शूरो वान योद्धा मेऽसि सम्मतः ॥
७६० वार्मीकीय-रामायणम् ।
न चाप्य् ओशनतं (शसो) मन्त्रं (त्र) चेष्टतां राश्षसाऽधम ।
राम-वोय-विषं यस्य चरत्य् अङ्खेषु साऽपयुघम् ॥४२॥
नेव. ते र-दानानि न तथा तवः कि्चितम्'।
भवेद् यथा न' रुङ्श नेव सिद्धिर नराऽन्तकः ॥४२॥
-तिष्ठोत्-तिष्ठ युध्यस्व न मे जीवन् विमोक्ष्यसे" ।
अ-गरहीतेांऽऽ्युधं भीमं न हन्मि व्वद्-विधं रणे ॥४४ा।
हन्-मतेवम् उक्तोऽपि रथम् इच्छन् इुताऽशनात् ।
जुहावाऽऽहुतिम् णएवाऽ्थ न चुकोप कर्थं-चन ।॥४५॥
ततो वायु-सुतः श्री-मान् सर्वान् वानर-युथपान् |
उवाच वाक्य कालज्ञः शृण्वतम् तस्य रक्षसः ॥४६॥
यथा मन्दोदरीं शीघ्रम् आ-नयष्वं पवं-गमाः।
नाऽन्यथा शक्यते कतुं मन्युर् अस्य दुर्-आत्मनः ॥४७॥।
वि-जानात्व् एष पापाऽऽत्मा यत् फलं पाप-कमणामू" ।
यद् अनेनाऽव्ा सीता जन-स्थानाद् धरता वलात् ॥४८॥
न हय अ-पर्मोजतर युष्माक माऽभूत् सिद्धिर्, (कचद्)विचकचक्ल(रोणा
न हि दुष्यति लोकेऽस्मिन् पापे पापं समा-चरन् ॥४९॥
इति तस्य वचः श्रुता वालि-पुत्रोऽरवोद् इदम् ।
आ-नयेयम् अहं युयं ॒ स्वै तिष्टत वानराः ॥५०॥
भार्याम् अस्य प्रियां च् अद्य प्रयतां वः पएव-गमाः |
मवन्तोऽस्याऽप्नि-काय“ वै वि-ध्वंसयत मा चिरम् ।५१॥
इत्य् उक्तवा प्र-विवेशाऽथ रावणस्य नि-वेशनम् ]
अङ्गदः पुवग-शरष्ठः सिंहौ गिरिगुहाम् इव ॥५२॥
ततोऽन्तःपुर-मध्यात् तां करेष्व आ-दाय वी्य-बान् ।
निर्-जगाम मृगी-मध्याद् व्याघ्रो मृग-वधृम् इव ।\५२॥
१, प्र-चेष्टितं । २. भ-तेऽुध ५ २. भक्षिता किवः । ४. भ-न
वान्यथा । ५. भ-नते । दे. भ-नतेजयः ॥ ७. छ, ट, ब रा.-शक्षसे॥
<. भवच । ९. रा, ल्ल, ल. ब अ प्र-श्णुतस् ॥ १०. भ-्मणः । ११. रा,
रु१खन्कबश्चप्र-न्नचसा॥ १२. रा,खुखरव अ प-कश्चिद्धिचश्चणः ।
भ-ज्णाः ॥ १३. रास, लव अ प्र-जस्य । १४. रा,ख+ख.बञअप्र-
इतवंतोऽग्नरिका्यं वो । भु-ज्यटि॥
युद्ध-काण्डम् । ८२ । ६१ । ४६१
तां विकीण-शिरो-मालां प्रभरटोत्तरवाससम् ।
आ-नीय रावणस्याऽन्तम् इदम् आहाऽङ्ग-दो वचः ॥५४॥।
इमां मन्दोदरीं पार्रान् नयामि तव पर्यतः
नहि यश्चास्य अहं ज्र मेंथिलीं चं यथा पुरा।५५)
याःते'श्चक्तिर् बरं घीयं तेन तिष्ठ स्वम् अग्रतः।
कुता शिरसि ते पादं नयाम्य एनां श्रियां तच ।\५६॥
तच् छ्त्वा रावणः क्द्धो चछर नीतां श्रियां तदा|
रस्था (दु-स्था) य सहसा क्रोधात् त्यक्वा होम दज्चाऽऽननः॥ ५७)
अङ्गदं युष्टिना जघ्ने मूच्छितः स पपात ह।
ताम् आदाय ञजाभ्यां तु ताडयिला च रावणम् |
लांगूटेनाऽञज्जना-पत्रस् तं नि-हत्योत्-पपात इ ॥५८॥
तथा तस्योदकं सुच्यं' दर्भान् पावकम् ए च।
वलि-कमं च वि-ध्वस्य खम् उत्-पेतुर् महा-जवाः ॥५९॥
ततो मन्दोद्रौ दीना रबिणं वाक्यम् अब्रवोत्
फिन पश्यसि मां राजन्न् अनाथां तवयि जीवति ॥६०॥
वानरः परि-ङ्धिस्यन्तीम् इतश् चेतश च धावतीम् ।
पतितां च निर-आशां च मार्या" दषट्ाऽथ रक्षसः" ॥६१५
१. भ-यथा । २. राः फ-तिष्टस मेग्रतः ॥ ३. राः फ-नास्ति ॥ 9. र.
फ-°त्वा तु । भ-ताडयामास । ५. म-नास्ि ॥ ६. भ-~तदा । ७. रार फम-
ह्यं ¦ ८. भ-सञुत्० । ९. रा- फ-षवंगमाः ॥ १०. भ-वजं-नास्ति ॥ ११. जत
परमधिकः पाठः- राः फ-रोकातुरपरिश्चष्ठां रूढामिव जले लताम् ।
विज्ञानबरसंपन्नेः पुरुषेखाकवर्तिभिः । पुज्दारसुखाथं हि जीवितव्यमिति
स्थितिः ॥ त्वं पुनः पुत्रदारस्य खुहद्वन्धुजनस्य च ॥ त्वा विना कन्धा-
शीः किं सुखं तद् त्रवीहि मे ॥ न श्चुतं ध्मशीखस्य आरातुर्बा्यं त्वया हितम्।
मद्धचनं न कृतं राजन्न श्चुतं खुदा तथा ॥ अ्थेराख्विदां सम्यक्छृतं न
च हितेषिणाम् । शिष्येणीहानसः सात्तात्कथमात्मा निवेहितः। कथं लोका-
पवादात्ते मयाल्ञज्ा न विद्यते । अपवादमयत्सतस्त्यजंति खुखमागतम् ।
धमममूरं खुखं सवं यदो धर्मास्पवतैते । अयशो यस्य लोकेऽस्मिन् |!
सञ्चरति चा्वतम् । तस्य लोकावुभौ नष्टौ खुखं चैव न ऊकुचचित् ॥ 3
राल्लसराजद्र शच्ूनुत्तिष्ठ मा चिरम् ! श्रेयो हि मरणं पुंसां नापवादान
खिनाम् ॥ इति तस्या चचः श्रुत्वा! करुणं परिदेवितम् । दृष्ट्रा तस्याः परा |
रावणः क्रोधमूर्छितः । साभिमानेर्वचोभिस्तां सांत्वयन्निदमत्रवीत् `
४६२ वारमोकीय-रामायणम् |
तस्य निषु-क्रममाणस्य दग्धु-कामस्य रोदसी |
रूपम् आसीन् महा-घोरम् अकंस्येव युगक्षये ।६२॥
निमित्तानि च तत्राऽऽसन् भय-शंसीनि सर्व-तः' “
व्रति-रोमं' ववौ वायुर् मन्द-ररिमशच च भास्-करः ।६३॥
सागरश दुक्षमे चैव चकम्पे च॒ वसुं-धरा।
जायुभिः पेतुर् अश्वाश्च च पुभरचुर् बाष्पम् एव॒ च ॥६४।)
तान् उत्-पातान् अ-चिन््येव रावणः क्रोध-मूच्छितः
शरान् आ-दाय वेगेन रण-भूमि विवेक ईह ।॥8५॥।
इत्यार्षे रामायणे युद्ध-काण्डेः° मन्दोदरी-केश-ग्रहणर नाम
द्वथद्चीतितमः सगैः ॥ ८२ ॥
\
[ वं-८६ ]= [ तयशीतितमः सगः ] = दा-१०३ ]
राघवोऽपि च तं दृष्ट करोधपर्याङ्लेक्षणःः | [
9
@ #
निर्धापयन्निव परैर्दद्यमानां वनस्यलीम्। कि रोदिषि शभे दीना मयि जीवति
मानिनि ॥ न मे कश्चित्समो युद्धे चिषु खोकेषु भामिनि । सेद्राः सुरगणा
सवं तिष्ठन्ति हि वशे मम ॥ किमस्पसारेः शक्योऽहं जेतुं मानुषवानरेः; ।
मया क्षयितं तेषां बलं सवं वनौकसाम् ॥ न तु शक्ष्यामि तन्वंगि न्यक्रारं
सोटुमीदशम् । चिरप्रमादमिनां विद्यां गुरुङुलादिव ॥ तीबक्रोधस्य
पश्यामि संत्रामे युध्यतः परः । न मे दश्िपथ गच्छन्मम वीयं दुरासदम् ॥
मा भः शाञ्ुहिरांस्यद्य निरूत्याहं यशखनि । मन्दोदरि करिष्यामि तवा-
दयाश्चुभरमाजनम् ॥ इति तां शोकसंतक्तां शमयित्वा तु रावणः । रथमारुह्य
वेगेन निर्जगाम रणं भ्रति ।! स्कुद्धः कवची खड़ी शारी धन्वी तथेव च ।
१.रा, ल, ल. ब अ प्र म~नास्ति। भ-कोपेन परिपूणेस्य । २. सा. क~
कारस्येव ॥ 2. म~रक्षसः। ४. रा. फ भ-वज्-- नास्ति ५. भ-ज्लोमो)।
प. रा. फ भ-वजं-तेऽपि मदोदरीं स्यत््वा खमगुस्तच्न वानराः ॥ ७. अतः परम-
धिकः पठः-भ-रथस्थः सोऽव्रवीच् कीरे रणाथं लोकरावणः । ८. रा.
फ-सदारं धनुरादाय । ९. भ-च ॥ १०. प्र भ-रुकाकंड । ११. म~रावणश्रधषणो ॥
१२. सय,-नणम् । १३. सा- च-नारसिति ।
युद्ध-काण्डम् । ८२ । ४ | ६३
पष] रावणस्यः श्षरान् घोरान् पि-ससजं चमू-षुखे ॥१ [१३
दशग्रीवो रथ-स्थसु" त॒“ रामं वजोपमैः शरैः ।
प | आ-जघान' महाघोरो धाराभिर् इ तोयदः ||२' ।[३
ततः पावकसंकाशः शरः काश्चन-भूषणेः. ।
}२] अभ्य्-अवषद् रणे रामो द्च-गरीवं समा-दितः ।(*२ ॥[४
भूम" स्थितस्य रामस्य रथ-स्थस्य च रक्षसः ।
६] न समं॑युद्धम् इत्य् आहुर् देव-गन्धर्व-दानवाः ॥*४ [५
१. इतः पूवैमधिकः पाठः- रा. फक-ततः संस्ख॒त्य पुत्रं तु शक्रजेतार-
माहवे । कुम्भकर्णं महावीयं भ्रातरं विपुलोजसम् ॥ प्रहस्तादीनमात्याश्च
सर्वान्संस्परत्य पातितान् । राजाशां जीविताशां च त्यत्तवेश्वर्वस्पृहां तथा ।
बन्धुशोकखमाचिष्ठः कोधात्मा कोधमाहरन्. ॥ यथा मध्यगतो मानुर्दुनि-
रीदयो जनस्य तु । तथा क्रोधतनुदी्तो रावणः स बभूव ह ॥ आत्मना-
र्मानमुचम्य रावणः क्रोधमुर्दितः । संग्रामाभिमुखो राममनत्रवीत् परुषं
वचः ॥ राम त्वं तु समाश्वस्तः समाश्वस्तस्तथाप्यहम् । स्थितस्त्वया
समं योद्धं तिष्ठेदानीं स्थिरो भव ॥ विरथश्चास्मि संृच्तस्त्वत्सकाशाद-
रिदिम । क्रमेण परिनष्टाश्वस्तेनाहमपयातवान् । नाहं ` विभ्ये सुराणां
हि समस्तानामपि प्रभो । कि पुनर्वानरणां तु येषामाश्चरयितां मवान् ॥
यत्ते वीर्यं बरं तेजः सवंशस्त्रेखु या भ्रमा । तहशंय ममाद त्वं पुरुषो मव र.
धव ॥। काङ्कत्स्थोपि महातेजाः श्रुत्वा सवणभाषितम् । न॒ किंचिदुक्त्वा
घमाौत्मा तस्थौ सं्राममूधंनि ॥ रदेमणस्य वचः श्रुत्वा स नीडितमनास्तदा ।
२. भ-रावणाय। २. अतः परमधिकः पाठः--रा फ-विचत्य नयरे धीरो रावणो
लोकरावणः । श्रभ्यद्रवत काकुत्स्थं खर्भाजुरिव भास्करम् | म भ-दशुभ्री-
वस्त्वपक्रस्य मायया राक्षसषभः । कल्पयामास रुचिरं रथ पावकस-
ज्ञिभम् ॥ युक्त मनुष्यभयदैदैयैः परमरीघ्रगेः । सर्व॑शख्रयुधोपेतं कालाचि-
समद् शनम् ।॥ मनसस्तुल्यगं दिव्यं सुचक्रं सुवरूथिनम् । प्राज्ञसूतयुतम्
श्रीमत् सवेगं हेमभूषितम् ॥ ४. भ-तमारुद्य । ५. म-अभ्यवर्ष्युनरभीमो ।
भ-ण्वोरेर। द. राल,ल-व अ प्र-नास्ति । अतः परमधिकः पाठः-म-
राघवाय शरान्धोरान्विससजं महाबरः । दरशा्रीवो रणच्छाधी परमुखे
हरियूथपान् ॥ ७. रार फनजथ । ८. भ-कनकमभू° । ९. भ-अभ्यद्रवद् । १०. म
भ-वर्ज--नास्ि ॥ १९. रा. फ-भूमिस्थस्य च । १२. अतः परमधिकः पाठः- रा.
फ-ततो देववरः श्रीमाञ्छत्वा तेषां वचोऽर्थवत् । श्ाहय मासि राक्रो
वचनं चदमव्रवीत् ॥ रथेन मम भूमिस्थं शीघ्रं याहि रघत्तमम् । रामाय
मातले य॒न्तः कुर् देवहितं महत् ॥ इत्युक्तो देवराजेन मातलिः राक्रसारथिः।
प्रणस्य रिरसा देव ततो वचनमन्रवीत् ॥ ततो हयांश्च संयोस्य हरिभिः
स्यंदनोत्तमम् । खर्गाज्रयथं रामाय पस्चिक्राम मातलिः ॥ भ-देवतानां
वचः श्चुत्वा शतक्रतुरनेतरम् । प्रेषयामास रामाय रथं मातलिस!रधिम् ॥
४९४ वार्मोकोय-रामायणम् ।
ततो रत्न-विचित्राऽङ्कःः िद्किणी-जाल-भुषितः" । |
८] तरुणाऽऽदित्य-सङश्नो वैडयं-मय-कूवरः' ।५ ।|[१०
सद्-अश्ेः काञ्चनाऽऽपीडेर् युक्तः" श्वेत-पकीर्णकैः'।
९] हरिभिः श्यं-सङ्काशैर्' हेम-जाल-विभूषितेः ॥६ ।[११
रुक्म-दण्ड-ध्वजः भीमान् देवराज-रथोत्तमः" ।
१०] अभ्य्-अवतत काडरस्थम् अव-तीयं त्रिविष्टपात् ।।७ ॥[१२
अन्रवीच् च तदा रामं स-प्रतोदो रथे स्थितः ।“
१९] प्राऽज्ञलिर् मातलिर वाक्यं सहस्नाऽक्षस्य सारथिः ॥८ ॥[१३॥
सरक्ताऽक्ेण कास्थ रथोऽयं वि-जयाय वे" ।
२०] म्रेषितस्" ते महेन्द्रेण श्री-माज" छ्-निबहेणः ॥९ ॥ [१४
इदम् णेन्द्र महच् चापं कवचं चाऽपि ` सु-प्रभम् ` |
२१] शराश चाऽऽदित्य-सङ्काशाः' चक्षय च वि-मलाः सिताः॥१०।[१५
€~ २८
आ-रुहैनं" रथं वीर“ राक्षसं जदि“ रावणम् ।
१. रा- क म-कांचनचि° । म-कनकचि० । २. रा. क-°णीकृतमूषणः ।
भ-ज्खसंदतः । ३. फ-नास्ि ॥ ७. रा, छ, छ. व अ प्रयुक्तैः । ५. रा.-श्वतेः
अ०॥६. रा... व अ प्र-ग्डधरः । भ~स्क्मवेणुध्वजः । ७. कन्थो
स्थितः । रा. फ-ण्थो महान् । भ-न्थो वरः । ८, अतः परमधिकः पाठाः
फ-तं रथं समुपादाय मातिः शक्रसारथिः । ९. छ,-नास्ि । अतः परमधिकः
पाठः-भ-रामलक्ष्मणसुग्रीवा हनूमान् सविभीषणः । अवतीणं रथं चषा
सवं विसयमागताः ॥ विस्मितौ रामस्रीवौ लक्ष्मणः सविभीषणः । अगदो
जांबवांश्चैव केदारी पनसस्तथा ॥ मंत्रयंति स्र तेऽन्योऽन्यं कारणं हि
भविष्यति । उपयनेदशेनायं छटितु नूनमिच्छति ॥ बहुमायाधरः ऋय
रावणो राक्तसाधिपः । रामस्य वचनं श्चुः्वा सुग्रीवो वाक्यमत्रवीत् ॥ वयं
सवे परीक्चामो रथमश्वं ससारथिम् । श्रश्वान् संस्थितान्मूमौ युद्धसजा-
न्मनोजवान् ॥ विभीषणो महापराञो दष्टा वचन॑मत्रवीत् । खुधिश्चव्धं रथं
वीर आरोह त्वमशंकितः ॥ अहं सर्वां विजानामि मायां वे रक्तसाभिह ।
अभिगम्य च काकुत्स्थं दरराग्रीवस्य पश्यतः ॥ १०. रा, छ, व अ प्र-तथा।
रा- फ-ततो 1 ११. छ -नास्ति ॥ १२.ख, ल -च रस फते । १३. रा. क
म-दत्तस्तव.। १४. म-शीघ्र ॥ १५. रा. क भ-चाभ्चिसन्निम । १६. म-ग्काश्चाः
रक्तिश्च विपुखाः शिराः ॥ १७. रया फम म-आर्द्यमं । १८. म-तरुटितः
पाठः । भराम राक्ष० ।
युद्ध-काण्डम् | ८३ । १७ । ७६५
मया सारथिना युक्तं मेन्द्र इव दानवान् ॥११५।[१६
२३ | इत्य् उक्तः स.परि-क्रम्य जयाय' रथम् अस््र-वित्' ॥
२४] आ-रुरोह रथं रामो लोकं' र्मया वि-राजयन्' ॥१२१।[१७
ततोऽभवन् महा-युदध' दैरंथं रोम-हर्षणम्" ।
२७ | रामस्य च महा-बाहोर् विनो रावणस्य च ॥१३॥ [१८
गान्धर्वेण तु गान्धवं दैवं दैवेन राघवः।
२८ | अस्त्रं राक्वस-राजस्य जघान परमाऽस्त्र-वित् ॥१४॥ [१९
अस्त्रयुद्धे च परमे रावणो रासेश्वरः ।“
२९] सजे परम-करुद्धः पुनर् एव स" रषये" ॥१५॥ [२०
ते रावण-धलुर् क्ताः शराः काशचन-भूषणाः" ।
३०] अभ्य्-अवतन्त काङतस्थं सर्पा" भूत्वा महा-विषाः | १६ [२१
ते सप॑-वदना"* घोरा वमन्तो ज्वलनं परसै ।
३१ रामम् एवाऽभ्य्-अवतंन्त व्यादिताऽऽस्या मयाऽऽव्हाः“ ।१७[२२
१. रा, फ-राजन् । भ-राम । २, अतः परमधिकः पाठटः-भ-पवसु-
क्तस्तदा तेन दष्टा दिव्यं च तं रथम् । विभीषरमथोवाच राघवो बुद्धि-
सम्मतम् ॥ खुध्ीवे चेव दुर्धषं लक्ष्मणं च महारथम् । हनूमंतं सुषेणं च
पधानाश्च हरीस्तथा ॥ परीक्तध्वं रथं सवै र्लसा निर्मितं मवेत् । परीक्तितं
यथातच्वमारोचयमि ततो रथम् ॥ तस्य तद्वचनं श्चुत्वा वानराः सविभी-
षण: । परीच्य सुचिर बुद्धध्या रथं तस्य न्यवेदयन् ॥ इन्द्रदत्तमिमं वीर
आरोह त्वमशकितः । रावणे च दुराधर्षं राक्तसं जहि राघव ॥ भ-वज-
` विभीषणमतेनेव पयीद्य च यथाबलम् । रा, फ-यथावङं यथावीर्यं
रथस्थो रथिनां वरः । हन त्वं रात्तसान्यजन् मदेद्र इव राम्बरम् ॥
२. रार क् भ-रथं तमभिवाद्य च । ४. अतः परमधिकः पाठः--भ-प्रदन्निणं
तथा कत्वा माति वाजिनस्तथा । ५. भ-विभीषणपरीक्षितं । ६. रा फ-
अतः परं सगेसमाक्षिः--इत्याँ रामायणे युद्धकांडे महेन्दरथावतरणो नाम सर्म: ।
अधिकः पाठः-भ-कवच च समाबद्धय माद्र राघवस्तदा ! धिय(भिरुख्चे
रामो लोकपालाधिराजवत् ॥ ते तु दिव्य! हरिहया जालुभ्यामसमन्महीम् ।
सन्नियम्य तु तनश्वान् मातलिवैरसारथिः । मनसपदेशयःमास ययेष्सि-
तमरिदमः ॥ ७.सा, छर. बे अप्र म-उद्मूवाद् युतं युद्धं । भ-अथामूदद् भुत ।
<. म भ-रोम० । ९. रा.--०नो राक्षसस्य च । भ-रावणस्य च रक्षसः ॥ १०.भ-
भस्त्र तत्परमं घोरं राक्षसो राक्षसाधिपः । ११. म-~च रा । भ-निजाचरः॥ १२. रा,
अ-० भूषिताः । १३. प्र-शरा ॥ १४. भ-दीप्तव० । १८५. भ-एवाभ्यघावंत ।
१६. म-मह!भयाः ॥
नण
४६६ वास्मकीय-रामायणम् ।
तेर वापसुकिसम-स्परँर् दीप्त-मोगेरः महा-विषैः
३२ दिश्चज्् च विदिश चेव समन्ताद् आ-ठृता बभुः ॥ १८।॥[२३
रामः. सं-पततो दृष्ट पन्न-गांस् तान्' सदस्र-शषः ।
२३३] सोप्णाऽस्त्रं तदा घोरं पुनः" प्राऽवतंयद् रणे' ॥१९।[२४
रामेण तु शरा यक्ता स्क्म-पुड्खाः शिरा-शिताः
२४] सु-पणाः काञ्चना भूत्वा विरेजुः" सपे-शत्रवः ॥२०॥[२५
ते तान् सवान् छराञ् जघ्न. सपी-भतान् महा-विषान् ।
प] सुपण-ख्पा रमस्य वि-शिखाः कामचारिणः" ॥२१।२६
अस्त्रे प्रति-हते कृद्धाः रावणो रीक्षसेरः
२५ | अभ्य्-अवषत् तदा रामं घोरामिः शरवृष्टिभिः ॥२२।२७
ततः शर-सदखेण रामम् अ-ङ्किष्टकारिणम् ।
३६] अर्दयित्वा" शरोषेण मातलि प्र्य्-जविध्यत ।*२३।[२८
पातयित्वा रथोपस्थे रामम् अ-ङ्धिष्टकारिणम् ।
३७] रेन्द्राच् अश्वान् अभ्य्-अहनद्"घोराभिः शरवृष्टिभिः" ॥२४।॥ २९
वि-पेदुर“ देव-गन्धर्वा चारणाः" पितरस् तथा ।
३८] रामम् आतं तदा दृषट्र सिद्धाश" च परमपय ; ॥२५॥ [२०३
व्यथिता वानरेन्द्रा च व्यथितज्न च वि-भीषणः
२९] रामं चन्द्रम द्षटर प्रस्तं राषण-राहुणा ॥ २६।।२१
पराजापत्यं तु नक्षत्र रोहिणीं शशिनः प्रियाम् ।
४०] समा-क्रम्य बुधस॒ तस्थे प्र-जानाम् अहिते रतः ॥२७।[३२
भ-दीप्जिहर । २. भ-दिशदच सन्ताः सर्वाः प्रदिशश्च समाब्रृताः ॥
३. भ-तान् दष्ट्वा पन्नगान् रामः पततोऽथ । ४.रा, क्व अ प्र म-०्णमख्ं
तद् । ५. भ-प्रादुश्चक्रे भयानकं ॥ दे, भ-राघवेण ततो सुक्ता स्क्मपुखाः शिखि-
प्रभाः । ७. रा कम म-विचेरः। ८ रा छ, ख. व अ प्र-भित्वा। ९. राः
फः म म-सपेरूपान् । १०. पररा. फम भ-कामरूपिणः॥ ११. राख खर्व
अ प्रकरे । १२. म-ग्साधिपः ॥ १३. ब-अत आरभ्य २४-शश्षोकं यावन्नासि ।
१९७. भ-पूरयित्वा । १५. रा, छ, छ, अ प्र-नास्ि ॥ १६. भ-सूदयित्वा रथोपस्थे
रथकेतु च कांचनं । रा, छ, ख. अ प्र-नासि । १७. भ-जघानाञ्य शरैरानतपवेभिः॥
१८. रा ल. ख. च अ प्र-विनेञ्युर् । भअ-कषयो । १९. भ-णाश्च सवासवाः ।
२०. भ-तथा । २१. प्र-मसतं रावणराहुणा । म-तौ समेतौ जरूदाविव ॥
२२. भ-वभूवुः सविभीषणाः । २३. म~त आरभ्य सर्गान्तं यावन्नासि ॥
२७. टि. वेतु. पाप्र. = न-क्षत्र-इति ॥ २५. रा. फ-ममां ॥
युद्ध-काण्डम् । ८३ । ३५। ६७
स-धूमः परिवृत्तोमिः ब्र-ज्वरन्न् इव सागरः ।
४१| उत्-पपात तदा श्रद्धः स्पशन्न् इव ॒दिवा-करम् ॥२८।[२३
शक्ख-वणेै सपरुषो मन्द-रद्रिर् दिवाकरः †
४२] अदृश्यतः कबन्धाऽङ्ः स-सक्तो धूम-फेतुना\२९।।[२४
कोशलानां त॒न-धत्रः उयेष्ठाम्' इन्द्राऽपनि-देबतम् ।
४२] आ-क्रम्याऽङ्गारकस तस्थौ वि-शाखाम् अपि चाऽम्बरे ॥ ३०।[२५
दशग्रीवो रविंश-युजः म्रगृहीत-शराऽऽसनः।
४४] अदश्यत तदाऽकम्पोः मैनाक इव पवतः ।॥३१॥ [३६
निर्-अस्यमानो रामस् तु दञ्च-प्रीवेण रक्षसा ।
४५] नैवाऽशक्रोत् सं-घयितु* सायकान् रण-मूधनि ॥२२५।॥[३५७
स॒ कृत्वा भ्रुर" वक्ते कोध-संरक्त-लोचनः' ।
४६] करोर्ध" चकार॒ सु-भृ्ं ` निर्-दहन्न् इव पावकः ॥३३।[२८
सुरपति-धनुर्-आकरति रराटे
भय-जननीं भरङकरीं वितत्य रामः ।
हुत-वह इव सपिषाऽव-सिक्तो
पि] दविगुण-तरं बलवांश '(मा-)चकार वीरः ॥२४।॥ 1.
स्व-तेजसा श्र-ज्यरितिः, प्र -तपः
परचक्रमे दशयित पराऽऽक्रमम् ।
नि-्म्य रामं परमं. व्यवस्थितः
च| परं, प्र-हषं परमर्षयोः गताः ॥२५।॥।[
द्वया रामायणे युद्धकाण्डे द्वैरथ-युद्धे"* नाम ज्यशीतितमः सगः ॥८३॥
१. या, छ, छर ब अ-ण्त्तोऽ्निः । २. रा, ख, क. ब अ प-सागरं ।
२. रा, ल, ल. व अ पर-नासि ॥ ७. भ-्रस्तवणेः ¦ ५. भ-प्रार० ॥ ६. भ-
कौशल्याजन्मन ० ।७.सा, रु, ख~ ब अ प्रश्रे । ८.म-हलांगा० । ९.रा--नास्ति ॥
१०. भ-विशद्भाहुदेशम्रीवो दश्चज्ञीरषो दशाननः ) ११. प्र-°कप्यो । भ-महातेजा ५
१२. भ-अश्चक्नुवन् ! १३. रा. रख. छ व अ-धषयितु । भ-वारयितुं । १४. अतः
परमधिकः पाठः-भ-किचिदागतसंजासस्तस्थौ तत्न रणाजिरे । आविष्यमानः
काकुत्स्थस्तीवराभिः शरवृष्टिभिः ॥ अभवत्स तद्ा रामो रोपरक्तांतखोचनः ।
प्रदहन्निव कोपेन युगांते पावको यथा ॥ १५. प्र रा- फ-ख्ड्टी + व च्-्ु° ।
१६. भ-करंचिदारक्त० । ९७. भ-जगाम सुमहकोपं । १८. रा. क म-राक्षसः ॥
१९. पररा" फ-श्छङकुरीं । ब अ-ञ्च० । २०. रा, र, ल~ व अ पमर-विमञ्यमानः।
२९१. रा, ल, ल. ब अ-मगवांश्च ° । रा. फ- ° वादचुकोप वीरः । भ-बर्मादध-
त्सुघोरः ॥ २२. रा, र, ख. च अ प्र-रामः परमास्थितः परं । २३. भ-वजं -हषं परं ते
छठ महषंयो ॥ २५. च प्र भ-रकाकाण्डे । रा--युडपवेणि । २५५. म-देवरथागमने ॥
|व-८७]= [ चतुरशीतितमः सगः ] -[दा-१० ४]
तस्य ॒करद्धस्य वदन दृष्ट रामस्य धी-मतः
१| सव-भूतानि विनरेखुः प्राऽकम्पत मही तदाः ॥१ ॥ [१
सिहशादृरवाज. खेलः स-सपों मलय-दरमः
२ बभृव चाऽपि क्षुभितः सम्-उद्र इव पर्मसु ॥२ ॥ [२
खराश् च खर-निर्घोषा गगने पर्षा धनाः |
| ओत्पातिका वि-नदन्तः" समू-अन्तात् परि-चक्रमुः ॥२ ॥ [३
राम दृष्टाऽथ सं-रन्धम् ` उत्-पातांश् च सु-दास्णान् ।
४ | त्रस्तानि सव-भूतानि रावणं चाऽविशद् भयम् ॥४ ॥ [४
विमान-स्थास् ततो देवा गन्धर्वाः" समहोरगाः" |
५] तदा दानव-देत्याश् च गस्त्-मन्तशुः च खे-चराः ॥५ ॥ [५
द्द्शुस ते ततो युद्धं रोक-संबतकं' स्थिरम्
६] नाना-प्रहरणेर भीमेः शूरयोः सम्प्र-बद्रयोः ।॥६ | [&
ऊचुस् तदाऽपुराः सर्वे सुरेर विग्रहम् आ-गताः |
७ | रक्षमाणा महा-मागा वाक्यं भक्त्या प्रहष्ट-वत् ॥७५॥ [७
दश-ग्रीवं जयेत्य् आहुर असुराः समव-स्थिताः ।
८ | देवा रामम् अथोचुश च जयस्वेति" पुनः पुनः ॥८ ॥ [८
एतस्मिन्न् अन्तरे क्रद्धो* राघवाय स रावणः।
९ ग्रहतु-कामो दुष्टाऽऽत्मा स्पृष्ट" प्रहरणं महत् ॥९ ॥ [९
१०१् | वज-धारं" महा-नामं सवे-श्च-निबदंणम् ।
प ] शेर-मृङ्गनिमेः कूरे चितं“ टष्टिभयाऽऽवहम् ॥१०॥ [१०
४ | स-धूमम् इव तीकष्णाऽग्रं युगाऽन्ताऽभिचयोपमम्" !
१०३] अन्-ओपम्यम् अन्-आसाचं काठेनाऽपि सु-दुःसहम्'॥११। [११
111 11111111 1111111
१. म-नास्त्यय सगः । २. रा. फ-तथा ॥ २. रा,ल,ल. बव अप्र
चाभिष्षु° । भ-चातिष्ु° ॥ ४.रा. फ भ-वर्ज--णतिकं निना्दच॥ प्रा
कदा सुसं । भ-च वीक्ष्यसं०। ६ भ-चागमद् ॥ ७, भ-सगधवेम०। ८. याः
फ-तथा । ९. रा. भ-वज--गुरर्म० । भ-मर्त्वतश्च् ॥ १०. भ-र्तसंस्थितं ।
१९. भ-नासि ॥ १२. भ-उचुर । १३. भ-त्वं जयेति ॥ ९४. भ-कोपाद् ।
९५. रा. फ भ-स्पृश्न् ॥ १६ तल.-वच्ननाम । ९७. रार न्नाद् । १८. ज-
क्ज--चित्रं ॥ १६. भ-ऽञ्निसमघ्रमं । २० रऽ त, लसर बव अ प्र-अनासद्य। भ-
अनान्य । २९. अ-दुरासदं ॥
युद्ध-काण्डम् । ८४ । २१। ४६९
त्रासनं सवं-भूतानां दारुणं नि-नदंस्' तथधा(षदा) |
११ प्रदीप्त इव रोषेण शूलं जग्राह रावणः ॥१२॥ [१२
तच् छल रावणः द्धः प्रगृयं युधि वीर्यवान् ।
१२] अन्-एकेः सम्-अरे शूर रावणः" परिवारितः ॥१२॥ [१३
१२] सन् नद्यः महा-नादं ननाद! युधि भैरवम् ।
॥ | संरक्त-नयनो रोषात् स्व-सेन्यम् अमि-र्षयन् ॥१४॥ [१४
१२२. एृथिवीं चाऽन्तरि्षं च दिशोऽथ वि-दिशस् तथा ।
प्राऽकस्पयत शब्देन राक्षसेन्द्रः सुदार्णम् ॥१५॥ [१५
१४] अति-नादैन तेनाऽस्य पोरेणाऽ््यग्र-क्मणा ८
१५् |सवं-भृतानि वित्रेसुः सागरश चाऽपि' चुम ॥१६॥ [१६
स॒ गृहीत्वा महा-वी्यः“ शूलं तद् रावणो महत् ।
१६. विनद्य ॒सु-महानाद् परुष" वाक्यम्" अत्रघीत् ॥१७॥ [१७
शूलस्' ते वज-धारोऽयं" राम रोषान् मयोद्-यतः ।*
१७ | घोरो भाठ्-सहायस्य सः प्राणान् हरिष्यति" ॥१८॥ [१८
राक्षषानां चं शूराणां निहतानां चमू-युखे ।
१८] सवां नि-हत्य रण-र्लाधिन् करिष्येऽसु-ग्माजंनम्" ॥१९॥ [१९
तिषटेदानीं नि-हन्मि तवाम् एष शटेन“ राघव ।
१९| एवम् उक्तवा च' चिक्षेप तच् ˆ छं राक्षसाऽधिपः ॥२०५॥ [-२०
आ-पतन्तं शरोषेस् तं युगाऽन्ताऽभिसमप्मम्^
२१] निर्-विभेद तदा रामो विरामो रिपु-सम्पदाम् ।५२१॥ [२३
१. रार फ-दारण तथा । म-चातकोपमे ॥ २. भ-परमक्रृदः ¦! ३. भ-
संगृह्य । ४. रार-राक्षसेः ॥ ५. भ-वर्ज-- समुचम्य । ` ६. भ-नास्ति ॥ ७ भ-
आकम्पयत्तदा शब्दो राश्चसेन्दस्य दारणः ॥ ८. भ-अतीव तेन नादेन तानि तस्या-
तकत्मनः । ९. भ-च प्रचु ° ॥ १०. भ-मदह।बाहुस्तच्छरुकं । १९१. भराम् परूषं ॥
१२. रा१लःव म पर-शरुहस्तो वन्नरधारो । १३. रा, ८, ट. ब अ प्र-
सयु्यतः । १४. रा, लः ल च अ प्र-घोरान् ) भ-तव । १५. रा, छ, छ. ब-
हनिष्यति ॥ १६. भ-रक्षसामद्य । १७. भ-करोम्यश्रुप्रः ॥ १८. भ-द्युखेनानेन ।
१९. भ-स । २०. भ-त शूर । २१. अतः परमधिकः पाटः--भ-त चापि
राघवो दृष्ठ ज्वलंतं घोरदशेनम् । ससज निरितान्वणान् चापमुद्यम्य
वीर्यवान् ॥ २२. रा फ-वारयामास राघवः । २३. प्र भ-नास्ति । रा. फ्-
४७० वाट्मीकौय-रामायणम् ।
निर-ददाह तदाः बाणान् राम-काञुक-निःसृतान् |
२२] रावणस्य महा-शरूलः पतगान् इव पावकः ॥२२॥ [२४
दृष्ट तान् मस्मपाद्-भूतान् शूल-स्पशं -बिचूणिताच् ।
२३] सायकान् अन्तरिक्ष-स्थान् राघवं क्रोधं आऽविनचत् ।॥२३॥ [२५
स॒तां मातलिना दत्तां शक्ति वासव-सम्मताम् ।
२४] जग्राह परम-करद्धो राघवो रघु-नन्दनः ॥२४ [२६
सा तोलिता बलवता शक्तिर् षण्टाऽटहासिनी |
२५] नभः प्र-ज्यारयामास युगाऽन्तोल्केव दीप्यती ॥२५॥ [२७
तोरुयिस्वा जवाच् छक्ति षण्टा-शत-कुत-ख्वनाम् ।
प्त] चिक्षेप परम-करद्धस् तरसा रघु-नन्दनः ॥२६.॥ [५
सा धिप्रा राक्षसेन्द्रस्य शले शक्तिः पपात इ।
२६] स भिन्नो" बहु-ध। शूलो" नि-पपात महा-दयतिः' |! २७। [२९
निर-बिभेद ततस् तस्य“ बाणे अशान् म॑हा-जवान् ।
२७] रामेष तीक्र मंदा-वेगैर" वज-स्पशे-समेः शितेः“ ॥२८॥ [२१
निर्- बिभेदोरति च त" रावणं नि-रितेस् त्रिभिः
२८] राघवः परमाऽभयस्तो ललं च विभिः शरः ॥२९॥ [३०
स शरेर् भिन्न-सर्वाऽङ्गो* गात्रात् प्रशुत-सोणितः
२९] राक्षसेन्द्रः समह-स्थः पुह्धाऽशोक इवाऽऽवमौ ॥३०॥ [३१
| १. भ-स वान् । २. रा, ल, लर ब अ-तदा श्र ॥३. रा, ख, ल-व
अ प्र- ०विघूभिं* । भ-श्ूरुसंस्पक्चं° । ४. भ-न्वः कोध ॥ ५ भ-नीतां ।
६. भ-ण्वनिर्मिता । ७. अतः परमधिकः पाठः-भ-वज--तोलय्ामास तां
शक्ति समरे खधुविक्रमः ॥ ८. भ-सा शक्तिस्तोकिता तेन चडघंटामहास्वना ।
९. रा> फ भ-वजं--ततः । १०. रा, छ, ख. बं-प्रजज्वार च सा । ११. २,
खख वअ प्रदीप्यते ॥ १२. भ-नास्ति ॥ १३. भ-तास्मन् शूरे ।
१४. अ प्र फ-तद् भित्वा । य.-तदिन्ने । १५. अ प्रं फ-ग्कं भूमौ सा निपपात
ह । .रा--ण्रं निपपात गतद्युति।! १६. रा, ख, ल. ब-नास्ति ॥ १७. भ-
बणिर् \ ९८. रा, ख, ख. च अ-°इवान्महाबखान् । पर-नास्ति । भ-हयानस्य म० ।
१९. रा. ₹ भ-वर्ज-ग्क्गेस्ततस्तस्य । प्र-नास्ति । २०. भ-वर्ज--शरैः १
२१. भ-करुदो । २२. भ-ररैः 1 २३. भ-०े पत्निभिखिभिः ॥ २४. म-कीर्णस० ।
युद्ध-ण्डम् । ८५ । ६ । ४७१
स॒राम-बाणेर् अति-विद्ध-गात्रोः
निश्चाचरेन्द्रः क्षतजाऽऽद्र-गात्रः
जगामे खेद च समूह्य
प] क्रोधं च चक्रं द्वि-गुणं तदानीम् ।॥२१।। [३२
इत्यार्षे रामायणे युद्ध-काण्डे* रावण-धर्षणं नाम
चतुरशीतितमः सगे; ॥ ८४ ॥
[वि-तत]= [ पञ्चाऽशीतितमः सगः ] =[दा-१०५]
स तु तेन तदा युद्धे राषवेणः प्र-धषितः
१] रावणः परमाऽमर्षी भशं ॒क्रोधँ समाऽविशत् 1१ ॥ [१
स दीप्त-नयनः क्रदधश चापम् उद्-यम्य वीयं-वान् ।
२] प्रत्य-अदेयत सं-कद्धो राघवं पुनर आहवे ॥२ ॥ [२
वाण-धारा-पहस्रेस् त स तीय-द इवाऽम्बरे।
३] राघवं रावणो वीरस्" तडाग-बद् अपूरयत्" ॥३ ॥ [३
पूरितः श्रजषलेन धनुर्-युक्तनः स-युभे। |
४] म॑हा-गिरिरं इवाऽकम्पो राघवो न प्रकम्पितः" 9 ॥ [४
शरस् तान् नर-शदूलो रामः“ परम॑-दारुणान् । [प
५] गभस्तीन्" इव॒ चाऽकंस्य प्रति-जग्राह॒वीयं-वान् ॥५ ॥
शरस् त॒ शरजालानि व्य्-अधमेत् ` सम्-अरे स्थितः [५
प] जीमूत इव षर्मोऽन्तेः शर-वष ववषे ह ॥६ ॥ [)
१. म-अभिवि० । २. म-°्जावसिक्तः । २. भ-स तदा महान्तम् ॥
७. व प्र भ-रूकाकांडे । ५. छ.-°णदशेनं । रा> फक़-रामरावणयुद्धं ॥ ६. भ-का-
कुरस्थेन । ७. रा, ल, ल. च-कोप इवाविरत् । रार फ म भ-कोधसुपागमत् ५
८. भ-कोपाच् । ९. भ-प्रलयाई० ॥ १०. भ-त् । १९. भ-बणेस् । १२. प्र या.
फम भ-°गमिव। १२.प्ररा.फ-पूर०। म भ-पूरयन्॥१४.या,रखु,ल-बञ
भ-युहुय० । १५. भ-°कम्प्यः काकुत्स्थो । १६. रा.फ म भ-व्यकंपत ॥ १७. रा
फः म~रक्षसः परदारणान् । १८. भ-नास्ि । १९. म-स गभस्तीनिवाकंस ॥ २०. रा,
ख. ख~ ब अ-निवाये । प्र-विषमं ¦ २९१. ल, स. अ-नेदश्च । प्र-नदन् स
रा फ़ मन्दश्च । २२. राःख,ख्र व अ प्र-ण्व्षी भ्यव । रा. क
म-सआरवृष्टिं व्यव ॥
४७२ वारमीकीय-रामायणम् ।
ततः शरसहस्राणि धिप्रहस्तो निश-चरः ।
६] नि-चखानोरसि कद्धो राघवस्य महाऽऽत्मनः ।॥७ ॥ [६
स॒शोणित-समेादिग्धःः सम्-अरे रक्ष्मणाऽग्रजः |
७] बभौ फुल्ल इवाऽरण्ये सु-मंहान् किंकरः ॥८ ॥ [७
शराऽभिवात-संकरद्धः सोऽपि जग्राह सायकान् ।
८] काद्त्स्थः सु-मेहावेगो युगाऽन्ताऽभि-समे-ग्रभः' ॥९ ॥ [८
ततोऽन्योऽन्यं सु-सरब्धाव्' उभौ राघव-रावणौ' ।
९] श्राऽन्धकारे मेहति नोप-लक्षयतां (तस्) तदा ॥१०॥ [९
ततः कोध-समाविष्टो रामो दश्चरथाऽऽत्मजः ।
१०] उवाच रावणं वीरः प्रहस्य परुष वचः ॥११। [१०
ममं भार्या जन-स्थानाद्" यत्' त्वया राक्षसाऽधमे' ।
११] हताऽत्र वि-वक्चा यस्मात् तस्मात् त्वं न भविभ्यसि ॥१२।॥ [११
मेया विरहितां दीनां वतंमानां महा-वने।
१२] बेदेदीं विवशां" हता शूरोऽम् इति मन्यसे ॥१२॥ [१२
सीषु चौर्यम् अ-नाथासु* परदार-प्रधषक" ।
$ © ४० ५
१३] कृत्वा का-पुरुषं कमं शुरोऽहम् इति मन्यसे ॥१४।। [१३
भिन्न-मर्याद निर्-रुञ्ज चाचरिष्व् अन्-अवस्थितः ।
१४] दर्पान् मृत्युम् उप-स्थायः शरोऽदम् ` इति मन्यसे ` ॥१५॥ [१४
शूरेण धनद्-प्रात्रा बलैः" सयुद्-इतेन च।
१. रा. भ म-वजं--°तमहादिग्धः । २. भ-स पुष्पित ॥ ३. भ-ण्वा-
तात्स° । ७. रा, र, छ. अ फ-सायकं । भ-का्ुकं । ५. भ-°न्तादिलयवर्स्थितः ॥
६.०, व अ प्र-तु सं । ७. भ-तौ रामरा० । ८. भ-समरे । ९. अतः
परमधिकः पाठः-भम-संच्छुन्नः शरजालेन रावणेन स राघवः । निष्पपात
स तं भिच्वा मेघादिव द्ैवाकरः । १०. भ-कुद्धः ॥ १९१. म-ग्यसनात् ।
१२. रा--रहिते रा० । म-इह ते रा० । म-नासि । १३. प्रहता चवि० । रा- फ-
हता स्याव । भ-अआनीता वि० । म-नासि ॥ १४७. भ-विजने । १५. रा. म~
वज--ृस्वा ॥ १६. रा, ख, छर व अ प्र रा.-शूर विना० 1 १७. रा,
छ, अ राः फ-° षकः । अ-श्दाराभिमर्षेणं । १८. अतः परमधिकः
पाठः--भ-त्रह्मणेषु च ये शूराः सखीषु गोषु तपखिषु । वरतादिव फठं पक्त
रक्तोऽघम पतंति ते ॥ १९. रा. फ़ म म-उपादाय । २०. भ-क्थं जीवितु-
मिच्छसि ॥ २९. रा, ख, र ब अ प्र-वैः। म-गुगेः।
युद्ध-काण्डम् । ८५ । २६ ५.७३
१५ स्काघनीयं यशस्य च कृतं कमं महत् त्वया ॥१६।। [१५
-नाथेश चेव भीतेश॒ च पूज्यमानः स्वराक्षसेः ।
१६] उत्-सेकाच् चैव ॒द्पाच् च शुरोऽदम् इति मन्यसे ॥१७॥ [7
मायया सृग-हूपेण मंद्-भा्यांऽप-हता तया |
१७। सव॑-था दरिितं वीयः कृत्तं कमं सु-दुष्करम् ॥१८॥ [1
नि-कृतस् त्वं ` सदाऽन्-आयं' गितश चेव कमणा ।
१८| श्लाघसे त्वं कथं नाम यस्य॒ ते वृत्तम् इदृशम् ॥१९॥ [१
निशि नेव स्वपिम्य् अद्य दिवा वा रजनी-चर।
१९ | राक्षसाऽधम ` दुर -बुद “ त्वाम् अच्-उत्पाव्य मृरु-तः ॥२०॥ [२
इमे मासस् त् अति-कान्तास् त्वदू-वधं ध्यायता सदा' ।
२०. वधाऽहस्य वधाऽथः ते सृतयु-दरारम् अपाऽऽबृतम् ॥२१॥ [प
उत्-सेकाद् अभि-पन्नस्' त्वं गहितं चाऽदहितं च यत्
२१] कमणः ` प्राऽऽरहीऽदानीं तस्याऽ् सु-मंहत् फलम् ॥२२। [१६
रारोऽहम् इति चाऽऽस्मानम् अवगच्छसि दुर्-मते ।
२२] न" चेव रञ्जसे" सीतां चौर-पत् खं प्र-कषयन्“ ॥२३।) [१७
यदि म॑त्-सन्निधी सीता धिता स्यात् त्वया बलात् ।
२३. भ्रातरं त्वं खरं पश्येसुः .तदा म॑त्-सायकंर् हतम् ॥२४॥ [१८
दिष्ट्याऽसि मम दुष्टाऽऽत्मश् ` चक्षुर् विषयम् आ-गतः
२४] अद्य खा सायकेस् तीकष्णर् नयामि यम॑-सादनम् ।।२५ ॥ | १९
अद्य ते मेच्-छरश् छिन्नं शिरो उ्वरिति-ङण्डलम् ।
१. भ-श्नोथरा० । रा, ल, ल. ब प्र म-ग्नश्च रा 1 अ-०मानेश्च
रा०॥२.रा, ख, छ. ब प्र-भ्यानृतरू० । २. म-चार्थं ॥ ४. रा. फ-विङ० 4
म भ-धि० । ५. भ-चाप्यनायश्च । ६.रा. लख, बव अ प्र-त्वंच । ७.र।,
ख१ खर्व अ प्र-छाघ्यसे॥ ८. रा- फ म-निक्सु । ९. राख. खबञ्
प्र-°स्वपाम्यद्य । रा. फ म-खपिमि । १०. भ-रये नाहं दिवारात्रौ रौद्रकम
निज्ञाचर 1 १९१. रा फ म~न रावण दामं कुप्ये । अ~न रावण रमे शांति ॥
१२. राऽ-वज--ज्ध परिचितता } १३. भ-अलक्राममिमान्मासांस्त्वद्रध परि-
चतयन् । १४. रा, ख, ख ब अ पर-वधं तेऽद्य ॥ १५. अ-अभिमानसय गर्हितस्य
च कमणः । १६. भ-संगामे ॥ १७. ख, ख, ब-नापि र्जयसे । रा- फ म भ-
नासि र्जा च ते । १८. म-~व्यपकषेतः ॥ १९. भ-खरं तं आतर पदय ॥ २०.भ-
दुवैदधे । २९१. अतः परमधिकः पाठः-भ-पश्यतां सवयोधानां पद्य रणम् धनि ॥
७४ वास्मीकोय-रामायणम् ।
२५] करव्याऽ्दा व्यपकर्षन्तु वि-कीणं भूमि-पांसुषुः ॥२६॥ [२०
नि-पत्योरसि ते गृधाः' किती शिष्तस्य रावण ।
२६] पिवरन्तु रुधिरं गात्राद् बाणशस्याऽन्तरोष्थि(द्-स्थि)तम् ।२७।[२१
अद्य मंद्-वाण-भिन्नस्य गताऽसोः स्वपतस्' तव' ।
२.७] कषन्त्व अन्त्राणि विह-गा गस्त्-मेन्तं इवोरगान् ॥२८॥ [२२
इत्य एवं श-वदन् वीरो रामः शञ-निबहेणः
२८] राक्षसेन्द्र संयुग-स्थं शरवर्षैर अवाऽकिस् 1२९ [२४
तस्य॒ द्धस्य समू-अरे रामस्याऽङ्िष्ट-कमेणः। |
२९] बभूव द्वि-गुणं वीयं वरं हषश् च संयुगे ॥२०॥
मेस्याऽस्त्र-बलं चेव शत्रोर् निधन-काङ्किणःः। [२५
०] प्रादुर्-बभूवुर् अस्त्राणि सर्वाणि विदिताऽऽत्मेनः ।
३१य् ] भ्रहरंश॒ च॒ महातेजा लघुदस्त-तरोऽभवत्" ॥२१.॥ [२६
शुभान्य एतानि चिन्दानि वि ज्ञायाऽऽत्म-दितानि सः ।
३२] भूय एव(ऽद्रवद् रामो रावणं ॒राक्षसाऽन्तकः ॥२२॥ [२७
प] जवनः पृत्रिभिस् तीक्ष्णः चरं राघव-नोदितेः।`
३३३] वध्यमानो दश्च-प्रीवो बिधूणे-हुदयोऽभवत् ॥२२।। [२८
यथा-वन् नाऽस्त्रम् आ-रेमे न व्य् -अकषच् छराऽ५सनम् ।
२४] नाऽस्य प्रस्य्-अकरोद् वीयं वि-करवेनाऽन्तर्-आत्मन( ॥३४।॥ [२९
धिप्रा द्य अपि सरस् तेन श्खाणि वि-विधानि च।
३५] न॒ रणाऽथम्' अकटपन्तः अत्युक्ालाऽभिवतिनः ॥२३५॥ [३०
` १. ग~ फ म-रणपां० । भ-रणपांछभिः ॥ २. रा१-क्रुडाः । ३. भृष्टा ।
७. भ-वज--° तरे स्थिता; ॥ ५. भ-पतितस्य ते । ६. भ-ज्त्मानिव पन्नगान् ॥
७, प्र-°दचर् घीरो रामः । भ-दइप्युक्त्वा स तदा रामो वीरः । <. प्ररार्फम
भ-समूहस्थं ॥ ६. अतः परमधिकः पाटः--भ-विन्रेखुः स्वैभूतानि कालस्येव
दिधक्षतः । १०. साख ब अ प्र-च चधकां० । भ-विजयकां०। ११. रा,
"ख, ख ब अ प्र-शीधं हृष्टत० । म भ-°स्तस्ततोऽभ० ! १२. अतः परमधिकः
पाठः--भ-ददग्रहारता चेव दूरपातस्तथेव च ॥ १३. ल--°ताय । १४. रा,
म~वज-च । १५. भ-°्साधिपं ॥ १६. रा. फ म-हरिभिः सोदमविकिरैः शरे
रामेण चाहवे । भ-रामेण शरववेंडच वानरेदचादमवृष्टिभिः । १७. भ-वि भांत ० ॥
१८. सा^ क-चेवार्थाय कष्पंते ॥ भ-नाकल्यन्त रणार्थाय ॥
युद्धकाण्डम् । ८६ । & । ८७५
छूतसु तु व्यथितसू तस्य तद्-अवस्थं नि-शम्य तम् ।
२६] तस्माद् रणाद् अप्।ऽवहद् रावण रोक-रावणम् ।२६।।[२१
रथं तु तस्याथ जवेन सारथिर्
नि-वत्य मीम अलद-स्वनं तथाः |
| जगामं शीघ्रं सम्-अरात् ससंभ्रमः
पप] परिभिमाऽधोगुखम् शैक्य तं स्थितम्" ॥३७॥ [३४
इत्यार्षे रामायणे युद्ध-काण्डे* रावणाऽऽक्षेपो नाम
पञ्चाऽशीतितमः सर्गः ॥ ८५ ॥
|
[ वं-८& = [ षडशीतितमः सेः] = दा-१०६ ]
सतु मोहात् सु-संर्यः कृताऽन्त-बल-नोदितः
१| क्रोधसंरक्तनयनो रावणः दतम् अत्रयीत् ॥१ ॥ [१
हीन-वीयेम् इवाऽशक्तं पौरुषेण" वि-वजितम् ।
२] भीतं रुधुम् इवाऽस्वंः विदीनम् इव तेजस्। ॥२ ॥ [२
वियुक्तम् इव मायाभिर् अस्त्रैर् इव ॒वदिष्-कृतम् ।
६] माम् अवज्ञाय दुरबुद्धं स्व-बुद्धया किं विचेष्टसे ॥२ ॥ [३
किम्-अथं माम् अव-ज्ञाय सच्-छन्दम् अन्-अवेक्ष्य
३] तयाऽ शु-मेध्यान् मे रथोऽयम् अप-वाहितः ॥४ ॥ [४
खयाऽच् हि मंमाऽन्-आयं चिर-काल-समभितम्
४] यज्ञो वीयं च तेजश च प्रत्यू-अयज्॒ च नि-पातितः" ॥५ ॥ [५
शत्रोर् यिख्यात-बीयस्य रञ्जनीयस्य विक्रमः
१. रा, ख, ख, ब अ प्र-०तस्तेन । भ-स्थनेतास्य । २. भ-रनेयु-
द्वात्सुसं भ्रांतो रथं तस्यापव्महयत् ॥ ३. भ-तस्माज्जख्वाहनिस्वन । ७. भ-
वर्ज -- महात्मा । रा. क म-महामति; । ५. भ-व्ज--पराक्रमा० । द. रा,
ख. ज्ञ व अ प-अन्यवस्थ । म-अव्यवस्थितं । भ-रावणोक्षितः॥७.व अ भ-
रुकाकाण्डे । ८. रा. छ, ख~ ब अ प्र-दरेरथेनाक्षिपो । भ-रथप्यावतनं ॥ ९ भ-
कोधेन महताविष्टो । १०. रा+-नास्ि ॥ १९. म-~-पोर' इ्यादि <° सच्चं? इ यन्तः पाठो
नासि । १२. या. फ भ-वज--इवाशक्तं ॥ १३. म भ-वियुक्तं ॥ १४. याऽ ल
खर ब अ प्र फ-खच्छन्दम् । म-मद्री्यम् । १५. भम-जनपेक्ष्य ॥ १६. म-
०करखा्जितं मया । १७. भ-विनारितः ४
४७६ वारमीकीय-रामायणम् ।
५] प्रयतो युद्ध-टुग्धोऽहं तः का-पुरुषस् त्वया ॥& ॥ [&
कस्माद् रथम् इम युद्धान् नयस्य् अन्यत्र दुर्-मते !
६] परेणोप-कृतो व्यक्त तेन॒ वध्योऽसि मे मतः।॥७ ॥|७
नहीऽद् विद्यते कम सुहृदः श्रेय इच्छतः ।
७] रिपूणां सदशं यच् च तत् त्वयेदम् अनु-ष्टितम् ॥८ ॥ [८
नि-वत्य रथं शीघं यावन् नाऽपेतिः मेरिपुः। `
८] यदि न व्यथितः स्यास॒' तवं स्यन्ते यदि वा गुणाः| ९ ॥ (९
एवम् उक्तः स परुषं हत-बुद्धिर् अबुद्धिना
९] अव्रवीद् रावणं दूतो हितं साऽनुनयं वचः ।॥१०। [१०
न भीतोऽस्मि न मूढोऽस्मि नोप-जपतोऽस्मि शद्चणा ।
०] न प्र-मत्तो न वि-स्नेहो विस्मृता न च ते गुणाः ॥११॥ [११
मया तु हित-कामेनः यशश्च च' परिरक्षता
११] स्नेद-प्रस्छन्न-मनसा दितम् इत्य एव ते कृतम् ।१२।[१२
उपदेशो हि हतानाम् आपत्सु रथिनां-वर् ।
प] रक्षितव्यो रथी यस्मात् तस्माद् इदम् अनु-ष्ठितम् ॥१३॥ [†
नाऽस्मिन्न् अर्थे महा-राज तं" मां प्रिय-हिते रतम्
१२ | फि-चिल सुम् इवाऽसखं ` दोष-तो गन्तुम् अहसि ।१४।। [१२
श्रयताम् अभि-घास्यामि यन्-निमित्तं मया रथः |
१३] नदी-वेग इवाऽम्भोधेः स-युगाद् विनि-वतितः ॥१५॥ [१४
श्रम तेऽ्याऽव-गच्छामिः महता रण-कमणा ।
१४] न हि ते वीर" सौमुख्य प्रदम् उप-रक्ष्यते" ॥१६।॥ [१५
` १. अतः परमधिकः पाठः-भ-यस्त्व रथमिम मोहदादपवादहितवनसि ।
खुव्यक्तऽयं प्रतको मे परेण त्वमुपरस्छृतः ॥ २. र, ल, खुर ब अप्र
बुद्धया । २. भ-°परस्कृतो ॥ ४. स-नि तद् । ५. भ-द्ुभकाक्चिणः । ६. रा- फ
म-द्यद्य यत्वयेतदनु ° । भ-द्यतद्यत्लया समनु° ॥. ७. रा. फ भ-नाभ्येति \.
८. रा फए-वासि । ९. रा. फ भ-वज- नासि ॥ १०. रा^ फ भ-परुषमुक्तस्तु
दित० ॥ १९१. भ-वज--त्वद्धित० । १२. भजय त॒ । १३. रा, छ, ख ब अ प्र-
०रश्षितम् । भ-परिमागता । १४. भ-स्वत्केहेन च भक्त्या च प्रियमिदलयप्रियं छतं ४
१५. राऽत्वां । शदे. अकर व प्र म-रधुमिवाशक्तं भ-रुषुः कश्चि-
दिवानार्य ॥ १७. भ-चाभिधास्यानि ॥ १८.-रा. र, ख. ब अप-श्मं ।
१९. भ-तवाव० । २०. रा, अ-वीय॑सौ° । छ, ~ ब~-वीयसासुख्यं । प्र-
वीयेमायुष्यं । २१. भ-वोप० ॥
युद्धकाण्डम् । ८६ । २६ । ४७७
रथोऽयं' शर-भिन्नाऽङ्कः खिन्नार् च रथवाजिनः
१५] दीनां धमे-परिभान्ताः वर्षेणेव कषकाः ।१७॥ [१5
देश-कालौ च विज्ञेयौ रक्षणेजुः वेड्धितानिं च|
१.७] दैन्यं हषेश्च' च तेजज्ञ' च रथिनश च बलाऽवलम् 1१८॥ [१८
निमित्तानि च भूयिष्ठं प्रतिकूलानि रषये
१६ | नूनं तेषु निमित्तेषु रक्षयाम्य् अप्रदक्षिणम् ॥१९.।॥.१७
स्थूल-निक्नानि भूमेश् च समानि विषमाणि च)
१८] युद्ध-कारुशः च विज्ञेयः परस्याऽन्तर-दशिना ॥२०। [१९
अपयानाऽभियानेः च स्थान-प्रत्युपसपंणे
१९] सवेम् एतद् रथ-स्थेन ज्ञेयं रथकुटुम्बिना ॥२१॥ [२५
तव ॒विश्राम-हेतो्च च तथेव रथ-वाजिनाम्" ।
२०] रौद्र वि-जानता चेव" क्षणात्" कृतम् इदं मया ॥२२॥
न मयाऽऽस्मेच्छया ` देव ` रथोऽयम् अप-वाहितः [२१
२१] भव-स्नेह-परीऽतेनः मयेतत् त्वत्-कृते कृतम् ।॥२३॥ [२२
आज्ञापयस्व मां वीर यच् च वक्ष्यसि मान-द्।
२२] तत् करिष्याम्य् अहं सवं त्वद्-गतेनैव चेतसा ॥२४ ॥[ २
तष्टस् तेन ` त॒ ` वाक्येन रावणस तस्य सारथेः।
२३२] विश्वास्येन बहु-विधं युद्ध-छन्धोऽत्रवीदह् वचः ॥२५। | २४
शीघं रथम् इमं सतं रषवाऽमिगुख इर् ।
१. सया. फ म-घुरोवहनखिन्नाश्च तव ये । भ-भारोदहनखिन्नाश्च इमे ते ।
२. भ-वज~-विना कम० । ३. ठं, ठर बव अ-न्व कषकः । रा> प्छ
आ-कुवर्षाभिहता इव ॥ ४. भ-निमित्तानीगि° । ५. म-खेदरच इषेश्च । भ-०श्
च रोषश्् । पे. छ, ख~ ब-यथाबरूम् ॥ ७. भ~नासि ॥ ठ. भ-भूमो ।
९. रा, ल, लन्ब अ प्र-ष्छःस । १०. ल, ल. वरितः १९. रा, लः
ख ब अ प-अपाय नाभिजाने । भ-उपयानपयने । १२. रा.त, टख्-बवअ-
्पैतः । अ~-°प्रत्यवसपेण + १३. रा, र, ख. ब अ प्र-च रथोर्यं । भ -तु रथिनो ।
१४. भ-°जिनः । १५. छ, ल. च प्र-रोदरं च जा० । रा, फ-रैद्रं वजैयता । भ-
परस्य च विघातार्थं । १६. भ-क्षिमं || १७. रा, ल. खव अपर-ण्याचेव । रा. फ
म-मया स्वेच्छया राजन् । १८. स, ल, ल. ब अ प्र-भतेःस्ने° । १६. भ-दुष्कृत ॥
२०. भ-आक्ञापय यथा शक्रं स्वं धक्षस्यरिसूदन । करिष्मरेहं तथा चीर गतानृण्येन
चेतसा ॥ २९१. ल, तल. ब प्र-तेनेव । र।-.फ म-तेन च ॥ २२. भु-प्रशस्यन-॥
२२. रा, फ म~ रामायाभि० । २४. रा, लल. ब अ प्र-नास्ति।
४७८ वाल्मीकोय-रामायणम् ।
२४] नाऽहत्वा सम्-अरे श्च ` नि-वतिष्यामि राघवम्' ॥२६।२५
ततो द्रुतं रावण-वाक्य-देशितः
ग्र-णोदयामास हयान्' स सारथिः |
` सः राक्षसेन्द्रस्य रथो महा-व्वजः.
२५] क्षणेन रामस्य तदाऽग्र-तोऽभवत् ॥२७।[२८
इत्यार्घे रामायणे युद्ध-काण्डेः सूतोपारम्भो. नाम
षडशीतितमः सर्गः ॥ ८६ ॥
[ व-६०]= [ सप्ताशीतितमः सगेः] =[ दा-१०८]
तम् आ-पतन्तं सदसा वेगवन्तं महा-स्वनम् ।
१] रथं राक्षसराजस्य नर-राजो ददश इ॥१ ॥ [४
कुषट(्ण)-वाजि-षमायुक्तं" युक्तं ॒रौद्रेण वचसा" |
२] उद्यमानम् इवाऽऽकाशे वि-मानं स-जकेर् घनैः ॥२ ॥ [५
तडित्-पताका-गहनं दरितेन्द्राऽभ्युधोपमम् ।
प] शरधारा वि-युन्तं धारा-सारम् इवाऽम्बु-दम् ॥२ ॥ [५
तं॒॑दृषट्र मेष-षङ्कान्लम् आपतन्तं रथं रिपोः। [कप्
३] अब्रवीन् मातलिं रामो महन्दर-रथ-सारथिम् ।(*४ ॥ [७उ
मातले पर्य संरब्धम् आपतन्तं रथ रिोः। [८
४ | गिरेर वज-विभिन्नस्य" दीर्यतः सदृश्ष-स्वनम् ॥५ ॥|&उ
यथाऽप-सुत्थाऽऽपतितोः वेगेन महता पुनः।
५] सम्-अरे हन्तुम् आत्मानं कृता तेन मतिर् धुवम् ॥६ ॥ [९
तद् अप्रमादम् आतिष्ठ प्रतयुद्-गच्छ रथं रिपोः ।
६ | विष्वंस्यितुम् इच्छामि वायुर् मेघम् इवाऽऽयतम्" ।७ ॥[१०
१. म-शनरुन्निवर्ति्यति रावणः । २. अतः परमधिकः पाटः-भ-णएव-
मुक्त्वा ततस्तुष्टो वणो रश्चसश्वरः । ददौ स सारथेः ध्रीमान्हस्ताभरण-
मुत्तमम्।। ३. रा. फ म-०क्यनोदितः। भ-°क्यचोदितः । ४. म~प्रचोद् ° । ५. भ-
रथ । ६. म-निशाचरेन्द्रश्च ततो महारथः 19. रा, रु, ल. ब अ प्र फ-तथागम्र० ।
रा(र-पथाभ्र० -। म~रथाम्र० ॥ ८.व प्र भ-रुकाकांडे । ९. भ-सूतोपदेश्लः ॥
१०. भ-महामेधौघनिःस्वनं ॥ १९. रा, व्ज--क्टपतवा० । १२. रा, र, ख. व
अ प्र-वीयेवान् ! म-कर्मेणा ॥ १३. रा, ल, ब अ-उवाच च रामो मतिमान् मा-
तकि शक्रसारथि । ल्. प्र-नासि ॥ १४. रा, ल, ल. ब अ प्र-नास्ति ¦ १५. भ-
वञ्नोपसषटस्य ॥ १६. रा, ब-°पततो । ९७. भ-अनेन तु कृता मतिः ॥ १८. भ-
°गम्थ । १९. भ-ईइवोस्थितस् ॥
युद्ध-काण्डिम् । ८७ । १९ । ४७९
अ-विङ्कवम् अ-सम्भ्रान्तम् अ-व्यत्रहृदयेक्षणः ¦
७| रदिम-संचार-नियतः भ्र-णोदय' रथं दरत् ॥८ ॥ [११
काम न त्व समा-पेयः पुरन्दररथोचितः
८ युयुत्सुस् त्व् अहम् एकाभ्ग्रः' स्मारये त्वां न शिक्षये ॥९ ॥ [१२
परितुष्टस् तु रामस्य तेन वाक्येन मातलिः
€ | प्र-णोदयामास ततो हयान् सारथि-सत्तमः ॥१०।। [१२
अप-सन्यं ततः वेन् रावणस्य महा-रथम् ।
1 चक्रोत्-किप्तेन रसा रावणं स व्य्-अपूरयत् ॥११॥ [१४
ततः क्रद्धो दश्च-ग्रीवः कोधविस्फारितेक्षणःः।
११. रथ-प्रतिभुखं रामं सायकेः सम्-अपूरयत्" ॥१२॥ [१५
धषणाऽमष्ितो रामो धेय रोषेण ठङ्घयन् |
१२। जग्राह सु-मदावीयम्' रन्द्र युधि शराऽऽसनम् ॥१२॥
शरांश च सु-महावेगाच् षय-रश्मि-निभान् छितान् । [१६
१२| जग्राह सम्-अरे रामः सर्पान् इव महा-विषान् ॥१४। [२
१७य्] त उ (श्र) प्रौ) टदे) "महायुद्धे" लघु-चित्रं“ च स-स्वनम्'।''
र] विजयाऽऽकांक्षिणौ वीराव" अन्योऽन्यं तौ ततक्षतुः ॥१५॥
१४३] परस्पराऽमियुखयोर् मत्त-मातङ्खयोर इव ।*
प] राम-रावणयोर् युद्ध॒तद् अभूत् तुलं तदा ।*१६।[ध
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश च परमषेयः|
१५] समू-दयुर् रथं द्रष्ट् तयोर् विजय-कांक्षिणोः" 11१७) [१८
अस्त्रैर अस्त्राणि नि-्नन्तौ दशेयन्तौ च छाधवम् ।
१७] शरेर आशोषिषाऽऽकारेर अन्तरिक्षं ववषतुः ।१८॥ [५
सथृत्-पेतुर् अथोत्पाता दारुणा रोम-हषणाः ।
| १.म-आतिष्टवं,२.भ-गक्षण।३.म- ग्यते ॥ ४. रारफमम-प्रचोदय।
.५. रा, च प्र म-एवाभ्रः॥ ६. भ्र -ङृत्वा। ७. भ-रथ तदा । ८. म~-ज्यधूमयत् ॥ ९. रा.
फ-ती्रवि० । म भ-ताञ्नवि० । १०. प्र-जवपू° । रा प्-अन्वपू० । म-अन्वधू-
नयत् । भ-तं व्यधूनयत् ॥ १९१. रा, ठ, छर ब अ प्र-ग्वीया॥ १२. ङ सा. फ-
तदुपोढं । म-शतयुद्ं । भ-तदसोदं । १९३. रा, ठक. ब अ रार फ भ-महदुदधं ।
१७. सा. फ म भ~ अन्योऽन्यवधकाक्षिणोः । १५. अतः परमधिकः पाठः--भ-
तयोः समभवद् युद्ध टघुचत्र च सुष्डुच । १६. सनर्फमम-शूराब् ॥
१.७. भ-निवातवातोद्धतयोगैगने मेघयोरिव । १८. राः द म-नास्ि । भ-विज-
याकांक्षिणोस्तत्र रामरावणोस्तदा ॥ १९. रा. क म-युद्धं राक्षसक्चषयकाश्षिणः ॥
४८० चार्मीकीय-रामायणम् ।
१८] रावणस्य वि-नाश्ञाय राघवस्य जयाय च ।|१९। [१९
ववषं रुधिरं देवो रावणस्य रथं प्रति।
१९] वाता मण्डरिनश्च् चैनम् अपसव्यं प्रचक्रमुः ।२०।। [२०
महद् गृध-कुलं चाऽस्य सरममाणं नभस-तले ।
२०|येन येन रथो याति तेन तेन स्म॒ धावति ।॥२१। [२१
सन्ध्यया चाऽऽव्रता रङ्ा जपा-पुष्प-निकाश्चया । |
२१] दश्यते सम्प्र-दीमेव दिवा-रत्रं प्रबृद्धया ।५२२। [२२
२२] सनिर्घाता महोस्काश च सम्प्रपेतुर महा-स्वनाः | |
| विषादयन्त्यो रक्षांसि रावणस्य रथोपरि ॥२३॥ [२३
२२ | रावणज्॒॒ चाऽभवत् त्रस्तक्च चचार च वसुंधरा ।
रक्षसां च प्रहरतां गृहीता इव बाहवः ॥२४। [२४
२३। ताभ्राः पीताः सिताः खेताः पतिताः घय-रस्मयः |
द्श्यन्ते रावणस्याऽङ् पवंतस्येव धातवः" ॥२५॥ [२५
२४) गृध्रे व्यनु-सृताश्च चेव वमन्त्यो ज्वलनं मुखैः
प्रणेदुर् यखम् ईशन्त्यः स-रग्यम् अ-शिवं रिवाः ॥२६। [२६
२५] गृध्रा वलाकाः कड्ाश च वन्तो दृषटि-खोपनम् ।
प] अन्-इष्टं भेरवं नेदुः सं-ह्टा विकृतेः स्वरः ।*२७॥ [1२
२६३] प्रति-कूरं ववौ वायुर् उत्-किरन् स रजो महत्
तस्य॒ रावण-सन्यस्य वन् दष्टि-निवारणम् ॥*२८।।[२५७
२७] निपेतुर इन्द्राऽश्ननयः सेन्ये चाऽपि" समन्ततः“ |
दुविषद्य-स्वना घोरा विना जल-धरंस्“ तथा“ ।२९॥ [२८
२८] दिश्चश् च वि-दिशश् चेव बभूवुस् तमसाऽऽब्रताः ^`
१. रा, ल, लः व अ पर-नासि॥२. रा, लश लर ब प्र-तेनासख धा०।
भ-तेन म्रधा० ॥ ३. भ-दद्ये सम्प्रदीक्चा च दिवसे परिर्द्धया ॥ 9. भ-च यतस्तत्र
प्रचचार । ५. म भ-राक्षसानां ॥ £. भ-~प्रकीर्णाः । .७. म-शिवाश्चाशिववादिन्यो
भ्राताः सवा रथ अरति । ८. भ-रेक्ष्यंत । ६. रा फ- स्यति । म भ-ग्स्यागे ।
९०. प्र-तिष्ठतः ॥ ११. ल१ ब अ प्र-ग्ुखमीक्ष्यल्यः । भ-वीक्षमाणा सुखं नेदुः ॥
१२. छ१्ख-बुअप्र राः फ म-संरड्धमशिवं क्षिवाः । १३. राऽ-नास्ि ।
१७: म-तस्य- राश्षसराजस्य कतुं दश्टिचिखोपनं । १५. रा फम भ-चास्य।
१६. भ- महात्मनः ॥ १७. भ-दुविसद्या मह्! ° । ?८.भ-जरूदनिखनेः ॥ १९. रा
फ-नासि ॥ २०. भ-सर्वा । ११. भ-तिमिसब्रताः । २२. या. फ्-नासि ।
युद्धकाण्डम् । ८८ । २। ४८१
पांसु-वर्षेण सु-महद् दुर्-दिनं च नभोऽभवत् ॥३०। [२९
२९] वन्तः करदं घोरं पक्षिणोऽस्य रथाग्र-तः |
निपेतुः शत-शस तत्र दारुणा दारुणस्वनाः ॥३१॥ [३०
०] जघनेर् ' वि-स्फुलिङ्गाश् च नेत्राभ्यां चाऽसु-सन्ततिम्
युमुचुस तस्य तुर-गाः सुरेष्व अधिश्च चचार" च ।॥३२। [३१
३१] एवं प्रकारा बहवः सथृत्-पाताः मयाऽऽबहाः ।
रावणस्य विनाश्य दारुणाः सम्प्र-जज्ञिरे ।॥३३। [३२
३२] रामस्याऽपि' निमित्तानि सौम्यानि च शिवानि" च|
य-श॒सीनि द्श्यन्ते प्रादुर्-भूतानि सवे-तः ।३४॥ [३३
ततो नि-शम्याऽथ हिताय राधवो
रणे निमित्तानि निमित्त-कोषिदः।
जगाम हषे च परां च निर-बतिं
२२] चकार युद्धऽम्य-अधिकं पराऽऽक्रमम् ।३५॥ [२५
इत्यार्षे रामायणे युदडध-काण्ड* ओत्पातिकदरशनः नाम
सक्षाऽ्ीतितम सग ॥ ८७ ॥
[वं-8१]= [अष्टाशीतितमः] =[दा-१०६]
ततः प्रदत्तं तुयुरु रासम-रावणयोप् तदा|
१। महद् द्वैरथं युद्धं॑तत् सव-लोक-भया९०ह् ।१ ॥ [१
ततो राक्षस-सेन्य च हरीणां च महद् बलम् । , ,` ,
२] प्रगृहीत-ग्रहरणं" निशु-वेष्टम् अमवत्^ तदा ॥२ ॥ [२
सम्प्रवृत्तो ` ततो द्र स-रन्धोः नरराक्षसौ
१ रा. फ अ-प्चुव०॥ २ भ-कुर्वाणा ।२ रा, ल, लम्बे अ
प्र-ण्णोऽथ । ४ रा, ल, खः ब अण्णा पवैतस्वना ॥ ५ रा. फ य-
गत्रेभ्यो 1 £ रा, तलख्मबञअम्र रार द-शन्भ्या चाश्चुसततम् । भ-नेत्रेम्यश्चा-
्ुविदव । ७ भ-तुल्यनश्चि च वारि । ८ रा+-ह ॥ ९ भ-दंद्शा बहवस्तस्य ।
१० रा, छ, लर ब, अ प्र-ण्पेतुर्, ॥ १९ अ~-रधवस्य। १२ भ-ह्मनि।
१२ रा, ख, दर. व अप म-नास्ति॥ १४ भ-ञुभानि। १५ भ-हष परमा)
१६ भ-च तिक्र०॥ १७ पर भ-रुकाकाण्डे। १८ भ-निमित्तदश्न॥ १९ रा,
नास्ति । म-वुमहद्द्रथ युद्ध सभूव, भूतमानस ॥२० ल.-भयं 1 २९ भ-न्ही
तायुध सर्व। २२ भ-स्यवतिष्ठत ॥.२२ कु, खु. ब प्र-श्वृद्धौ । रा,+-ज्बडौ ।-फूम
भ-ण्युद्धौ । २४, रा.फ-हि तौ । महतौ । भ-ठ तो । २५ भ-बङ्नौ रासूरावणो ।
४८२ वारमीकीय-रामायणम् ।
२1 व्याक्िप्त-हृदयाः स्वै प्रं विस्मयम् आ-गताः ॥२ ॥ [३
नाना-प्रदरण-व्यग्ररः युजेर् विस्मित-बुद्धयः
४] तस्थुस् ते प्रेक्षकाः सरवे नाऽभि-जघ्नः" परस्परम् ॥४ ।। [४
रक्षसां राक्षसेन्द्र च वानराणां च राघवम्
५] प्रयतां विस्मिताऽश्चाणां सेन्यं चित्रम् इवाऽऽ्वमौ ॥५ ॥ [५
ततस् तानि निमित्तानि द्ष् तौ राम-रावणौ'।
६ | कृत-बुद्धी कृताऽम्षौँ चक्रतुर्" युद्धम् उत्-तमम्! ॥६ ॥ [६
जेतव्यम् इति काङ्त्स्थो मत्यम् इति रावणः
७ वृत्तैः स्व-वीय-सवस्वं दरयेतेः परस्परम् ॥७ । [७
ततः कोधाद् दशग्रीवः शरान् सं-धाय बीय-वान् |
८] मुमोच ध्वजम् उदु-दिर्य राघवस्य रथ-स्थितम् ॥८ ॥ [८
ते शरास तम् अन्-आसाद्य पुरन्दर-रथ-ध्वजम् ।
९] रथ-शक्ति पराऽऽमृश्य नि-पेतुर् धरणी-तले ॥९ ॥ [९
ततो रामोऽपि स-क्रद्धश् चापम् आ-सञ्य वीय-वान् ।
०] कते प्रति-कतिं क्तु तदं (एदे) व च प्रचक्रमे ॥१०॥ [१०
रावण-घ्वजम् उद्-दिर्य प्रमुमोच ततः सरम् ।
११| महा-सपम् इवाऽसद्यं ज्वलन्तम् इव तेजसा ॥११॥ [११
दज्ञग्रीव-ध्वजं कच्चा जगाम स महीं श्रः।
१२] स॒ नि-कृत्तोऽपतद् भूमौ रावणस्य रथ-ध्वजः ॥१२।।[१२
१३३] ध्वजस्योन्-मथनं द्षट्र रावणः सु-हाषलः“ |
क्रोध-जेनाऽग्निना सस्थे स-दोप्त इव॒ चाऽभवत्' ॥*१३।।[१३
१४] स रोष-वश्चम् आपन्नः शरं-वषं युमोच
१. फ-अत आरभ्य ४-ैश्ठोकस्य तृतीयपादं यावन्नासि ॥ २. ल- रार
न्णेरव्यन्रेर । ३. भ-संप्ेक्षमाणास्तेऽजिघांसन्तः ! ७. म-नास्ति॥ ५. भ~राघवरावणौ ।
६. भ-तद्ा स्थिरमयुद्धयताम् ॥ ७. रा१ रार फ-वृरत्तौ ख० । भ-उमौ तो वीर ।
८. रा, रार-ण्यतो । भ-युदधेऽदशयतां ॥ ९. रार-परस्परं । फ-रथं परति। भअ म-
रथे स्थित । १०. रार फ म भ-रामोऽभिसं० । ११. रार फ म भ-मनसा संभ ॥
१२. शा.-ण्च ततः शराच् । भ-मुमोच स तु सायकम् । १२. भ-स्ेन ॥
९४. अतः परमधिकः पाठः-भ-शक्रवज्राभिनिहतः पवेतान् ८ १त्) तृण
( १ च्छ )राडिव ॥ १५. रा, ख. खर्व अ ष-तुम० । म-सम० । १६. म-
श्चाबभौ । १७. भ-सम्प्रदीक्षोऽभवस्करोधाद्मदैप्रभवाभ्निना ॥ १८. राः फ़ भ-
त्रवषं च । |
युद्ध-काण्डम् । ८८ । २४ | ४८३
रामस्य तर-गांशुः चेव शरैर् विव्याध दारुणेः' ॥१४॥ [१४
१५] ते हतां हरयस्' तस्य नाऽस्वलन् नाऽपि बभ्रमुः. ।
वि-चेरुः' स्वच्छ-हदयाः' यद्च-नालेर् इवाऽऽहताः ॥ १५ [१५
१६] तेषाम् अ-सम्भमं द्षट्र वाजिनां रावणस ततः
भूय एव सु-संरब्धः शर-वषम् अवाऽसृजत् ॥१६॥ | १६
१७] गदाश्च च परि-षांश्च चेव चक्राणि मुसलानि च।
१८१ भिरि-भृङ्ाणि वक्षश्च च तथा शूल-परधधान् ॥१७।।१७
१९ब् | माया-विहितम् एतद धि शस्त्र-वषम् अपातयत् । (१य्ष्
वि-युच्य राघव-र॑थं न्य्-अपतद् वानरे ङे ॥१८॥
२०] ततः सम्-अभवद् यद्ध॒ नंकशस््र-मय महत् । {4
२१३] तुञलं त्रास-जननं भीमं भीम-प्रतिस्वनेम् ॥१९.।१८उ
सदस्ल-शस् ततो. बाणान्" अश्रान्त-हृदयोदयमः ।
२२] स मुमोच दश-ग्रीगो निः-शङ्केनाऽन्तर्-आत्मना ॥२०.।[२०
२३३] व्या-यच्छमानं द्ष्रा तं तत्-परं रावणं रणे।
प्रहसन्न् इव काकुत्स्थः सं-दधे सायकान् छिताच् ॥२१।।२१
२४] स मुमोच ततो ` बाणास तीक्ष्णाञ् छत-पदहसर-श
सायकैर् अन्तरिक्षं च चकार स निर्-अन्तरम् ॥२२।। (२२
२५ | ततस् तस्य प्र-युक्तन शरवर्षेण भास्वता ।
नभ-स्थरम् इवाऽऽमाति द्वितीयं य~ मास्वद्-अम्बरम्'।। २३।[२
२६] नाऽनिमित्तोऽभवड् बाणो नाऽनिर्भेत्ता न" निषृ-क्रियः* | [२४
१. भ-गगान्दीक्षः ॥ २. भ-रावणः ॥ ३. भ-हयास्तु रथात् । 9. म-चक्रमुः।
५. भ-बभूवुः स्वस्थह० । र{> म-ण्रः स्वस्थह० ॥ ६.रा, ख१्लमबञअ
प-स चास्० । भ-ववषं ह ॥ ७. रा, ख, छ ब श्च प्र-ञुसुलानि । < अतः
परमधिकः पाठः-भ-तोमरानधचन्द्रंश्च धासासिकणपांस्तथा । मुदरानंङु-
शान्भ्लान् सुद्यंडी ऋषिस्तथा । ९. रा१ १ > ब अ प्र-° हितमेवैतच्छस्र० ।
म~पनु्याविहि तान्येव श ० । १०. म भ-भवासजत् । १९१. भ-समंताद् ॥ १२. म -
तान् दृष्टा निष्फरास्तत्र रावणो राक्षसाधिपः । राघवस्य वधार्थाय शरानाशीवि-
षोपमान् ॥ १३. भ-ततश्चान्यान् । १४. अतः परमधिकः पाटः-भ-रथे ध्वजे
दारीरे च शीघदस्तो निशाचरः ॥ १५. भ-तदा । १६. रा, ल. लम्ब अभ्र
फ-बाणानथो श ० । भ-बाणान् रणे शत ० ॥ १७. भ-ताभ्यां । ९८. रारततस्तु
सृजतो बाणान्राघवस्य महात्मनः । १९. फ म भ-वजं - ण्यो वाम्बुदोम्बरे ।
2२०. रा. नास्ति ॥ २९. क-विनि० । भन निष्फरः ।
४८४ वाल्मीकीय-रामायणम् |
२५१ ] तथा वि-स जतो ध्यानाद् राघवस्य महाऽऽत्मनः ।॥२४।। [२५३
प्र-युध्यन्ताव्' अव्-विच्छिन्नम् अस्यन्तौ सव्यदक्षिणम्
प] चक्रतुस् तौ श्रोषेण निर-उच्छरासौ परस्परम् ।२५॥ [२६
२७३] रावणस्य हयान् रामो हयान् रामस्य रावणः ।
२८य्] जघ्नतुस तौ तदाऽन्योऽन्यं कृताऽचुकृत-कारिणा' ॥२६॥ [२८
न बाण-जारस्य गतिर न वाऽऽगतिः
-वुध्यतेः रुध्यत एव खं शषरः।
हताः अदृश्यन्त तथा न राक्षसाः
५॥ शराऽभिसच्छन्न-तले मही-तले' ।२७।) [1
इत्या रामायणे युद्ध-काण्डेश्रावण-ध्वज-प्रमथनोः
नामाऽष्टाऽ्ीतितमः सर्गः ॥ ८८ ॥
[ वै-६२]= [एकोननवतितमः सगे: ] =[ दा-११०]
तौ तथा युध्यमानौ तु समू्-अरे राम-रवणौ।
१] दद्यः सर्व-भूतानि वि-स्मितेनाऽन्तर-आत्मना ॥१ ॥ [१
अदयन्तो हि सम्-अरे ततस्“ तौ स्यन्दनोत्तमो"
२] परस्परम् अभि-करद्राव्* एकरूपो बभूवतुः ॥२ ॥ [२
मण्डलानि च वीथीश्च च गतप्रत्यागतानि च।
३] दशयन्तौ बहु-विधां" घ्रत-सामथ्ये-जां गतिम्” ।२ ॥ [३
अदन् रावणं रामो राघवं चाऽपि रावणः।
४] अ-प्रधषेणम्* आ-प्नौः निवतेन-विवतेनेः ॥४ ॥ [४
क्षिपन्तौ शर-जालानि गृहीत-स्यन्दनोत्तमौ ।
२. १ छ क-तिद्ष्यतो ॥ २. र {१ अ-प्रवि्य॑ताव् । क म भ-प्रयुद्धौ ताव् ॥
३. भ-रुघुविक्रमौ । ४. छ१ खः? ब-०नुकृतिका° ॥ ५. भ-प्रादश्यते । ६. रा१ छ१ २
व अ प्र-बुध्यत । म-दश्यत । ७. छ१खछरब तेः । ८. रा१ ल लः ब-खताः प्रादृश्यत
च तच्र ये हताः । म~न दयते किंचिदपि प्रमदे । ९. म~रामस्य संमामतङे । भ-
शरौघसं ° । १०. भ-नभस्तङे ॥ ११. च प्र भ-रंका।काण्डे । १२. म-°ध्वजोन्मथनं ॥
१३. भ-स्थितो तौ रथयोस्तदा । १४. भ-ण्डधौ क्ूररूपौ । १५. फ-नास्ति ॥ १६. राः
भ-विचिन्राणि । १७. भ-०घान्सुतसामथ्येजान् गुणान् ॥ १८. रा.-तव दक्चंनमा०।
व अ-तावदङ्ञेनमा० । रा.-गतीदेश्लनमा० । भ-गतिवेगसमापक्ञैः ॥ १९. रा, ट
किरतौ स्यं° । अ-अन्योऽन्यं स्यं ° । भ-तावुभौ तु रणे स्थितौ ।
युद्ध-काण्डम् । ८९ । १४ । ४८५
५] रेजतुस' तौ रण-गतौ साऽऽसारौ' जल-दाव् इव ॥५ ॥ [५
दश्चयित्वा ततस् तौ तु गतीर बहु-बिधा रणे।
६] परस्परस्याऽमि-बुखौ' पुनर एव स्थितौ रणे 1६ ।॥ [६
धुर्यो धूर्येणः रथयोर योक्ता योक्तरि वाजिनाम् ।
७| पताका च पताकाभिः सम्-ईयुः स्थितयोस् तयोः ॥७ ॥ [७
रावणस्य ततो रामो धनुर्-युक्तंः शितेः शरः
८] चतुभिश् चतुरो दीप्तेर् हयान्" सम्प्रस्य् अमषेयत्" ॥८ ॥ [<
स कोध-वशम् आपन्नो हयानां प्रत्य्-अमषणात्
९ | मुमोच नि-शितान् बाणान् राघवाय निक्षा-चरः॥९ ॥ [९
सोऽति-विद्धो बलवता दश्लग्रीवेण राधवः।
१० चकार ` न वि-कारं च नाऽपि च व्यथितोऽभवत् ॥१०। [१०
विक्षृपाऽथ पुनर् बाणान् वज-पात-सम-स्वनान् |
११ | सारथि वज-पाणेश“ च सयुद्-दिश्य निशा-चरः ॥११। [११
मातले त॒ महा-वेगाःः शरीरे पतिताः शराः ।
१२। न ब्क्ष्मम् अपि संमोहं ` व्यथां ' वाऽजनयच् युधि ' ।॥१२। [१२
१३पू्|तयाः धषेणया क्रद्धो मातलेश्च च तथाऽऽत्मनः ।
प] चकार शरवर्षेण राघवो वि-खं रिपुम् ॥१२।१३
विंश्चति विशति चाऽथ चत-शोऽथ सदस्त-शः ।
६] मुमोच सायकान् वीरो राघवः" स्यन्दने" स्थितः” ॥१४॥ [१४
१. म~-वज-- चेरतुस्तौ ¦ म~दज्छयतौ । २. भ-रणे रूपं । ३. रा१ १
खरब अ प्र-सशरौ ॥ ७. भ-दश्चेयंतो तु तौ तत्र गति बहुविधां रणे । म-अत
रभ्य सर्गान्तं यावन्नास्ति । ५. भ-भन्योऽन्यं चाप्यभिमुखो । द. रा फ-ग्यव-
स्थितो । भ~ग्यतिष्ठतां । ७. अ-~नास्ति ॥ ८. भ-घुरं पुरेण. ९. रा फ-
वक्वेवैक्लाणि । भ-वक्े वक्वेण । १०. रा१ ल१ लः ब प्र-स्थिरयोस् ॥ ११. अ-
परस्परं । ६२. भ-प्रस्यवासपृयद्धयान् । १३. रार-अद्य सपंणात् । फ-अपसपेणात् ॥
१४. भ-तदा तेन । १५. भ-जगाम । १६. रा फ-सन चापि ॥ १७. रा
चिक्षेपेऽथ । भ-चिक्षेप च । १८. म-ण्गेस्तु ॥ १९. रा१ ख१टरब अ प्र-०गान्छरीरे
पातयन्छरान् । २०. रा ख खः ब अ-समरे । २९. २।॥१ख१ट२ ब श्-°थामज० ॥
भवा चक्रुराहवे । २२. रा१ छश छर ब अ प्र-ततः प्रधषेयन् । २३. शा१ १
खर ब श्र प्र-सचश्च । २४, भतः परमधिकः पाठः-भ-अभ्नेराज्याहुतस्येव तस्य
कोपो व्यजायत । स विनाम्य धञुभूयः पूरयित्वा महाहवे ॥ २५. भ-
त्रिंशतं ॥ २६. रार-रावणस्यन्द् ° । २७. रा२ फ़ भ-रिपोः 4
४८६ वारमीकीय-रामायणम्
प्रगृह्य राघवस तस्य विकृष्य च महद् धनुः |
१४] शषरेण परु-धारेण चकत सः शराऽऽसनम् ।१५॥
द्वितीयेनाऽस्य बाणेन दस्ताऽऽवापं न्य्-अपातयत् ।
१५] ततोऽस्य कवचं वाणैर् व्य्-अधमत् सवे-तः शितेः ॥१६॥ [>
स छिन्न-धन्वाः पौलस्त्यो रथाद् आ-दाय कायुकम् ।
१६] ववषे शरवर्षेण सरथं राघवं पुनः ॥१५७॥ (2
मायां च वि-षमां चक्र प्र-यल्लाद् धनदाऽनुजः
प] सजनः छर-सहस्राणि' वहूनि कृतहस्त-वत् ॥१८॥ [२
गदानां युसछानां च वजाणां चैव निः-खनः" । [१७
१७] बभूव तस्मिन् सम्-अरे पततां रावं प्रति ॥१९॥
राघवक्् चाऽपि दुर्-धर्षो घोरम् अस्त्र-मयं महत् ।
१८] शञर-वर्षण मेधावी प्रत्य्-अवारंयद् आशु" तत्" ॥२० ॥[
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च च परमषयः।
१९] चिन्ताम् आपेदिरे" सर्वे समं" युदधं निर् -दैकष्य तत् ॥२१। [२०
स्वस्त्य अस्तु राघवायेति देवाः सषि-गणा (ऽ)त्रवन् ।
२० | रोकेभ्यश्च चेव सर्वेभ्यस् तदाऽशसन्तः सवशः ॥ २२।।।२१
२९११ ] जहीऽमं पाप-कर्माणम् इति देवास् तम् अत्रबन् ।
र] विमान-स्था महाऽऽत्मानं रामम् अङ्धिष्ट-कारिणम् ॥। २३॥{
रामो षि-जयतां राजा धर्मोत्तरम् इदं जगत् ।
१. क-च॥ २ रा१ ल१ लर ब अ प्र-स्थितेः॥ ३. भ-छिन्नवर्मा ॥ ४. रा
ब अ प्र॒-विक्रमी ८! टर-विक्रमे । ५. रार फ-ग्यसखजच्छरवर्षाणि ॥ ६. भ-
परिधानां च मुसरानां च । ७. लश-ण्नेः। ८: रा१ टश र ब अ प्र-राघवोपरि ॥
९.२।१ खश खर२व अ प्रम-शख०। १०. टश्खरबअप्र-शस्रव०। १९१. रा? ल लः
व अ प्र-जञ्गेः ॥ १२. अतः परमधिकः पाठः--भ-ङशराणां पुंखवतेश्च ल्लुभि-
ताः सप्तसागराः । च्युग्धानां सागराणां च पाताटतख्वासिनः ॥ व्यथिता
पन्नगाः स्वे दानवश्च चक्रपिरे । चकंपे मेदिनी सर्वां सरोटखवनकानना ॥
भास्करो निष्प्रभश्चासीत् प्रववौ न च मारुतः ॥ १३. भ-अस्यगमन् ।
१४. भ-सकिल्रमहोरगाः । रा अ-णक्ष्य ह । ल लर व-ण्क्ष्य च ॥ १५. टि.-
आकषः सन्धिः । भ-सखस्ि गोब्राह्यणभ्योऽस्तु रोकास्तिष्तु शाश्वताः । १६. राश छ
खर ब अ प-तदा स्वस्लयस्तु । १७. भ-जयतां राघवः संख्ये रावणं राक्चसेश्वरं ।
१८. भ-एवमूचुहिं परर्यतस्तद्यद्ध रामरक्चषसोः । १९. भ-नासि ॥ २०. रा१ खश खः
ब प्र-धमौतरं ॥
युद्ध-काण्डम् । ८९ । २५ । ४८७
प] भवत्व इति महर्षीणां वाचोऽश्रयन्त सव-शः ॥२४।।[२२्ष्
मुमुचुः पुष्प-वषं च॒ गन्धर्वाप्सरसो महत् ।
प्र] दिव्यं मूधेनि रामस्य पूजयन्तोऽस्य कमं तत् ॥-२५॥ [
लक्ष्मणस ल् ` अव्रवीद् ' राम सु-ग्रीवश् च हरीऽऽश्वरः
प] हषयन्तौ स्तुबन्तौ च स च राजा विभीषणः ॥२६॥ [२
किम् इहोपेक्षपे वीरं श्छं॑हस्तम् उपाऽऽगतम् ।
प] नैष चक्य इहाऽ्न्येन जेतुः शत्रु-भयङ्रः" ।२७॥ [र
त्वम् अस्य हन्ता नाऽन्योऽस्ति सवे-रोकेषु मानद ।
प] तत् इरुष्व महा-बाहो कर्मोपयिकम् आत्मनः ॥२८॥ [प
भवन्त् अद्य निरा-वाधाः स्वे लोका नरेर।
प] सुरशत्रौ निपतिते रावणे रोक-रावणे ।॥२९॥ [1
रीलायसे किम् अद्य सं जहीऽमं पापम् ओजसा ।
प] प्रतिज्ञं स-फलाम्र् अदय कुरु हतवा दश्चाऽऽननम् ।३०॥ [)
इत्य् उक्तः सं नरश्रेष्ठो रामस् तान् प्रत्य्-अपूजयत् ।
प] बाढम् इत्य् अत्रवीच् चैतान् छरान् आ-दाय शोडश ॥*३१।[1९
शरेणेकेन रामस तु राचणस्याऽथ लाघवात् ।
धनुषो ज्यां द्ां दूराच् चिच्छेद छतदस्त-बत् ।
| तस्य तद् दारुण-रव छिन्न-ज्यं चाऽस्फुटद् धनु; ॥३२॥ [य
सोऽस्यत् काुकम् आ-दाय सज्यं चक्र त्वराऽन्वितः
कोयलेन्द्रश् चतुभिश् च रिपोस् तस्याऽभि-धावतः
| जघान चतुरो बा्हास् ते हताः सहसराऽपतन् ॥३२। [२
षष्टनाऽ्थ स बाणेन दतम् अस्य न्य्-अपातयत् । |
६] हृदि भिचाऽधे-चन्द्रेण ' ततः सं-धाय सप्तमम् ।३४॥ [२
ततोऽस्य रथ-शक्तिं च युङ्टं च महद्भि-मत् ।
१. अ-सुमुचुयुधि वषं च बाणानां पतिताः शराः ! २. य, ल.ल. व
भ-च मूर्धि । ३. भ-वज--°न्तोऽपि । ७. अ-नास्ि ॥ ५. रार फ-चाव्र° ॥
द. रा, अहत । ७. रा.+-शत्म० । फ-ण्र ॥ ८. छ, ठ. प्ररा.-कमोंपा० ॥
९.. रा९ फ भ-समरे श्रेष्ठः सर्वास् । १०. अ~अत आरभ्य “चक्रे त्वरान्वितः”
इति ३२-शश्टोकपूर्वाधं यावन्नास्ति। ११. रा, ख, खः ब प्र-नास्ति ॥ १२. भ-
तस्याऽथ धा० । १३. अ-राक्चसोऽभवत् । रा१खश्टरव प रार फ-राक्चस्लाभवन् ॥
४८८ वाटमीकीय-रामायणम् ।
ए] चिच्छेद परमाऽऽयस्तो राघवः सत्रु-कषणः ॥२५॥ [>
अष्टमेनाऽथं बाणेन रथात् तस्य॒ पतिष्यतः ।
जहार परथु-धारेणं शिरो ज्वरित-ङण्डलम् ।
१] कचिरस्य् अप-हते तस्मिसू ततो नव-शिरा बभो ॥३६। [1
ततो भूयस् त्रिभिर् बाणैः शिरांसि त्रीणि राघवः
पातयामास सं-करद्धः स बभूवाऽथ षड-शिराः ।॥ ३७)
६] तेषां षण्णां शरैस ती्णैः पश्च चिच्छेद राघवः | [1
२४१् ] शिरांसि परमक्रुद्धः सोऽभूद् एक-शिरास् ततः ॥३८॥
तद् अप्य अशनि-संकाशं छिन्न रमेण दश््यते। [२७
२५ | छिद्यते जायते चव रावणस्य पुनः पुनः ।॥२३९॥
रमेण सम्-अरे रोषात् राक्षसस्य दुर्-आस्मनः।
शतम् एकोत्तर॒ छिन्न शिरसां तुल्य-चचसाम् ॥४०।। [२९
२६|न चेव राक्षसेन्द्रस्य दश्यते जीवित-क्षयः |
ततः सर्वाऽस््र-विच हरः" कोौसद्याऽऽनन्द्-वधनः
२८] वि-षमेर्' बहुभिर युक्त चिन्तयामास राघवः ।॥४१।।|३१
रावणो हत-स्रतश्च च हताऽश्वश्च छिन्ने-कायुकः
प] र (जथ-एथ)शक्ति महा-घोराम् आ-दायाऽवाऽतरद् रथात् ॥४२[*
स तां युक्ताम् इवाऽऽकारो भीमां सौदामिनीं यथा ।
६] कार-रात्रिम् इवाऽत्य्-उग्राम् उद्-यम्या९यय्-अद्रवद् रणे ।४३।।[)
तम् आद्रवन्तं भीमाऽक्षं रुधिरोव-परिषुतम्" ।
प] शचक्ति-दस्तं कृतारन्ताऽ५म सौमित्रिः प्रस्य-अपद्यत ॥४४। [६
- शरेर आश्ञाविषाऽऽकरेर् अथंनं हृदि रक्ष्मणः |
४२] विभेद पथु-धारश् च दश्षभिर् दहेम-भूषितेः ॥४५॥ [1९
१. भ-नास्ति ॥ २. रार फ-तथाष्टमेन । ३. रार फ-तस्योत्पय° । भ-
तस्मात्प° ! छ. रा१ लश ल ब अ प्र-श्ुरधा० ॥ ५. फ-नास्ति । ६. रा लः! लः
व अ प्र-नास्ति॥ ७. राश ख्१खरव अ प्र-क्ीघ्र ॥ ८. रा१ख१ख्रब अ प्र-
एवमेव रणे तस्मिच्छिरो नेवाप संक्षयं ॥ ९. रा१ल लरब अ प्र-गक्षये ।
१०. रार-०विद् वीरः । ११. रा२ फ-वर्ज-मागणबैहुभिर्युंदधं । भ-विमकेव° ॥
१२. रा२ फ भ-हतर्यता ॥ १३. रारफ् भ-बरी ॥ २१४. भ-ग्घग्रवर्षितं ॥
१९५. र {१ अ-व्ज-- ° मूषणेः ॥ |
युद्धकाण्डम् । ८९ । ४९ । ४८९
स भिन्न-वमां रुधिरं वमन् वक्तेण रवणः)
ए] ततः क्रद्धो दक्ञ-ग्रीवस् तां शक्ति हैम-भूषणाम् ।४६॥ [२
लक्ष्मणाय प्रचिक्षेप जिह्यं बेवस्वतीम् इव । `
प] अ-प्राऽऽप्राम् एव तां शक्तिं चिच्छेद रघु-नन्दनः ।४५७॥ [ध
तां शक्ति चत-धा' कृत्वा रक्ष्मणः परवीरहा ।
चक्रे सु-तमुलं युद्धं वानरः परि-वारितः,
प] विसंज्ञं रावणं कृत्वा स ननाद च हितिः ॥४८॥ [प
गरहतील लन्ध-संज्स्॒ त॒ राघणः कोध-मूच्छितः |
१२] रामम् अभ्य्-अद्रवत् प्रेष्य स्षवन् गिरिर् इवाऽपरः ॥४९१।[
इयाषं रामायणे युद्ध-काण्डे, राम-रावण-युद्धः नामै-
कोननवतितमः समैः ॥ ८९ ॥
१.रा, ल, ल. ब ञ् प्र-चद्धिधा। २. भ-भिस्वा। ३. भ-वर्ज-निःसेज्ञं ॥
७. अतः परमधिकः पाटः--रा, र, छ, ब श प्र-ततोऽभवत्पुनर्यदं बुजवा-
सवयोरिव । रामरावणयोयैद्धं खधोरं रोमहषणम् ॥ गन्धर्वाप्सरसश्चैव
सिद्धाश्च सह चारणैः । द्रष्टुमभ्याययुः सव तद्युद्धं रोमहषेणम् ॥ ततः
छ्ुद्धो महःबाहुर्वानिराणां कीतिंवधैनः ॥ रा क, छ् ब अ प्र भ-सधाय
रामो ध्ुषि शरमाशीविषोपमम् ॥ मरीचो निहतो येस्तु दुष्रणश्च खर-
स्तथा । चिशिरश्च विराघश्च हतो वाली च संयुगे ॥ त इमे सायका युद्धे
सवं प्रत्यपिता मया । किं च॒ तत्कारणे येन रावणे मंदतजसः ॥ इति संचि.
तयन्सर्वं सोऽप्रमत्ततरोऽभवत् । ववषं शरवर्षाणि राघवो रावणोरसि ॥
रावणोऽपि ततः कुद्धो रथाऽघो राक्षसेश्वरः । गद्मुुलवषेण रामं
परत्यद्रवद्रणे% ॥ तत्प्रवृत्तं महारौद्रं तमुलं रोमहर्षणम् ® 1 रा, ल ५
ल. ब अ प्र-उभयोः खजतोबण(न्यमरावणयोख्रेधे ॥ ५ प्र भ-रुकाकांडे ।
द. भ-रावणश्िरर्केदो ॥
ॐ¶ अतः परं भ-गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः । रामरावणयो-
युद्धं रामरावणयोरिव ॥
&२ अतः परं भ-अंतरिक्षे च भूमौ च पुनश्च गिरिमूर्धनि । देवदानवयक्षाणां
पिश्लाचोरगरश्चसाम् ॥ परयतां तन्महयुद्धं सक्ठरात्रमवतैत । नेव रानि न दिवसं न
मुहूतं न च क्षणम् ॥ र।मराबणयोयुंदध विश्राममगमत्तदा ॥
युद्ध-काण्डम् । ९० । १७। ४९१
४८] रथनागाऽश्व-बृन्दानां भेदनं धिप्र-कारिणम् ॥ ९ ॥ [८
प] वारणः परिघाणां च गिरीणां चैव भेदनम् ।
७९१] नाना-रुधिर-दिग्धाऽङ्गः मेदो-दिग्धं उु-दारुणम् ॥५१०। [९
प] वज-नाभं महानादं नानाऽशनि-बिदारणम् ।
४९३] सर्व-वित्रासनं भीमं श्वसन्तम् इव पन्नगम् ॥११.। [१०
` काक-गृध्-बलाकानां गोमायु-वृक-रकषसाम् ।
५०] नित्यं भक्ष-प्रद् युद्धे यमरूपं भयाऽऽवहम् ॥१२॥ [११
नन्दनं वानरेन्द्राणां रक्षसाम् अवसादनम् ।* [१य्ब्
५१] द्विषतां कीति-हरणं प्रकष-करम्' आत्मनः ॥१३।।[१३उ
अभि-मन्त्य ततो रामस् त महेषुं महा-भेजः।
५२] वेद-प्रक्तन" विधिना" संदधे काके बली ॥१४५॥[१४
स॒ रावणाय वेगेन" चिक्षेप श्रम् उत्-तमम्। [श६ष्
५४] महा-वेगं महा-घोषः गिरीणाम् अपि दारणम् ॥१५।[7२
५५१् ] स॒ शक्र-धनुषो" युक्तो हन्तं रामेण रावणम् ˆ ।'
धूम-पूवं॒प्र-जञ्वाल प्राऽऽप्य ` वायु-पथं महत् ` ॥१६॥ [1
५६] स वज्र इव दुर्-धर्पोः वज-पाणि-विसजितः'।
५७१् ] कृताऽन्तक ` इवाऽवार्यो ` न्य्-अपतद् रावणोरसि ॥१७॥ [१७
समा
१. अ-वरनागाईइवच्रक्षाणां । २. रा, क, टख.बव अ प्र-नासि॥२.रा. फ्
म-द्वाराणां । ४. रा, छ, ख ब अ प्र-०रसिक्तांग । ५. भ-मेदःसिक्तं ॥ ६: रा,
ख ङ वबेञअमप्रभ-नास्ि। ७. अतः परमधिकः पाठः-रा, ल, लरवअम
म-दुराधपं दुर्विषहं स्वदुष्टविना शनम् । आशीविषसमस्पशं वेगसंपन्न-
मूर्जितम् ॥ <. राश १ खरव अ प्र-रविहंगानां । रार फ म~ ०वकानां च । ९. ठ
रब प्र-०युश्गर० । भ-शयुगणर ० अ~“ रक्षसाम् * इलयारभ्य “द्विषतां कीर्तिंह °"
इत्यन्तो नासि । १०. रा१-मक्ष्यप्रदं । ११. म-नासि । अतः परमधिकः
पाठः-भ-राजितं विविधैः पक्तेश्चारुचिन्रेगैसत्मतः । तसुत्तमेषुं लोकाना-
मिक्ष्वाकभयनादहानम् ॥ १२. रा२ फ-कीर्तिप्रक० । म भ-प्रहषे० ॥ १२३. म-
गग्रयुक्तवि° । १४. अतः परमधिकः पाठः-भ-तरसिमन्सधायमने तु राघवेण
रारोत्तमे । विच्रेखुः सर्वभूतानि चचाल च वस्ुधरा ॥ १५. रार फ म-तं
वेगात् । १६. म-ग्घोरं । १७. रा, प्र-वर्ज-- °दारुणं । १८. भ-स रावणाय
` संक्रुद्धो टृशमायम्य कार्यकम् । चिक्षेप परमामषीं तं शरं ममेघातिनम् ॥ १९. रा
फ म म-ग्नुषा । २०. भश्च महाव्मन। । २९१. अ-नारस्ति । अतः परमधिकः
पाटः-- भ-सहितः परमाश्रेण वियोल्य विखतः शरः । २२. ख टर ब प्र-
नास्ति । २३. भ-तदा । २४. भ~वञ्नबाहु ° । २९५. रा फ म-णन्त इव वचावार्यो ।
भ-°न्त इव दुर्वर्यो । २६. रा२ अ म-राक्षसोरसि ॥
४९२ वाट्मीकीय-रामायणम् |
प] स नि-मग्रोः महा-घोरः शरीराऽन्त-करः ररः ।
५७] विभेद हृदय तृणं रावणस्य दुर्-आत्मनः ॥ १८।॥१८
रुधिसाभ््तः स वेगेन रावणाऽन्त-करः शरः।
५८] रावणस्य हरन् प्राणान् विवे धरणी-तले" ॥१९। [१९
स ॒श्चरो रावणं हत्वा रोदहिताऽद्रा-कत-च्छविः ।
५९] कृत-कमां निभृत-वत्' स्व-तूणः पनर् आऽविशत् ॥२०।। [२०
तस्य हस्ताद् धतस्याऽऽशरु कामुक तत् स-सायकम् ।
°. प्राऽभ्रह्यत सह प्राणैर् प्ररयमानस्य जीवितम् ।२१।। [२१
गताऽसुर् भीम-वेगसु त॒ राक्षसेन्द्रो हत-चतिः।
६१] पपात सहसा भूमौ पुराः श्रत्रो हतो यथा।॥२२।[२२
तं॑दष्ट्रः पतितं भूमो हत-रेषा निशा-चराः
६३] हत-नाथा भयत्रस्ता दुद्रुघुः स्वं-तो दिशम् ॥२३.।[२३
नन्दन्तश्ष" चाऽमि-पेतुस् ते" बानरा द्ररम-योधिनः'। [२४य्
प] दक््रीव-बधाद् धृष्टा राघवस्य जयेषिणः ।* २४॥
तेऽदिता बानरर् हृष् लङ्काम् अभि-ययुर् भयात् ।
६४] हताऽऽश्रयत्वात् करुणैर बाप्य-प्रसवणेर् रखे; ॥२५।[२५
ततो बि-नेद्ः संहृष्टा वानरा भित-काशिनः
६५] वदन्तो राषव-जयं रावणस्य वधं तथा" ॥२६। [२६
६६१् । अथान्तरिक्षे व्य्-अनदत् सौम्यसु ` त्रिदश्ष-दुन्दुभिः
६७३] दिग्य-गन्ध-वहन्च चेव मारुतः स-सुखो* ववौ ॥२७]। [२७
` १ भ-विसषटो महावेग । २ रा, फ-महाखन. । म-महास्मन । ३ भ-
नास्ति ॥ ४ भ-भिरवा चेव क्षितिं गतः ॥ ५ म-भिच्वा रधिराद्रीकृ° । द भ-
निवच्रृते स त् । ७ म-ततो हस्ताद्क्ष पते । ८ भ-सयुद्र सुपस्प्दय वसुधाया
व्यश्षीयैत । रावणस्य शरीर तु पचनद्वानुविस्तृत । ९ म-जीवितात् ॥ १० रा. फ
म-डत्रो वच्ह०। ११ रा? फ-तथा । १२ भ-ग्यद्रक्त दिक्च सर्वा वानरैरर्दिंता
रणे ॥ १३ म भ-नद॑तश्् । १४ राः फ भ-वर्ज-च । १५ रा, रखु,ख्-बश्च
भ्र-हुतयो० । १६ अत परम धिक. पाठ -भ-हतेश्वरा रजोष्वस्ता हतभूयिष्ट-
वाहनाः । ९७ र, कुऽ रुर्ब अब्-ग्वध दृद । १८ भ-दश्चभ्रीवं हतं दष्टा
विजय राधवस्य च ॥# १९ भं-वज-करुण ॥ २० भ-रामविजय । २९१ राः प~
च ते वधम् । म-ङृत वधम् ॥ २२ भ-श्श्च । २३ अतः परमधिक पाठ --
भ-निहते राक्षसे तस्मिन् रावणे देवकंरके । जये तु सखुमहाल्नाद अकारो
समजायत । २४. रा१ अ-सुसुखो ५
युद्धकाण्डम् । ९० | २५ । ५९३
नि-पपाताऽन्तरिक्षाच् च' पुष्प-वृष्टिस तदा चवि ।
६८] फिरन्ती रावव-रथं दुर्-आपा याऽल्प-वेतसाम् ॥२८॥ [२८
राषव-स्तुति-सयुक्ता गगने च विचुक्र्युः।
६९] साधु साध्व् इति हृष्टानां देवतानां ज्चुभा गिरः ॥२९।[२९
आ-विवेश्च महाहर्षो देवानां सह . चारणेः।
७२] रावणे नि-हते घोरे सवेलोक-मयाऽऽबहे ॥२०॥ [३०
प] प्र-शश्स च तान् सर्वान् इलगोत्रोपचारतः" !
७४ | ऋक्ष-वानर-गोपुच्छान् राक्षसः च वि-भीषणम् ।*३१।[
भवतां बाहु-वीर्येण विक्रमेण बलेन च|
७५] हतो राक्षस-राजोऽय रावणो लोकरावणः ॥२२॥ [घ .
अत्य्-अद्भतम् इदं कम॑ मवतां कीति-वर्धनम्।
७६ | कथयिष्यन्ति पुरुषा यावद् भूमिर् धरिष्यति ॥२३। [९
एतच् चाऽन्यच् च वि-विधं युक्तम् अथं-वद्^उत्-तमम् ।
७७] पुनः पुनर् उवाचेनान्" रामः सं-हषयन् गिरा ॥२४५|[१
१६ >
स" च तेः परथिवो-पालः ज्ञस्यमानः“ समन्ततः |
८०] सु-हद्धिः शद्चमे धी-मानू्" देषैर इव मर्त्-पतिः" ॥३५॥ [1
१. भ-ततोऽतरिक्षात्पतिता । २. रा, फ भ-वज-°्पा चार्प° । भ-
दिव्यैः पुष्पैः सुगन्धिभिः ॥ ३. भ-°वस्तवसं । ७. म-अपि चक्घर्मिथः कथां ।
भग्ने चापि छुश्रुवुः । ५. २९१ ख छर व अ प्र-निष्ठानां । म-वाचश्च । ६. भ-
महात्मनां । ७. ` अतः परमधिकः पाठः-भ-नारदस्तवुरुगौरग्यः सुदामाथ
हाहा हृहः। पते गधवैराजानो राघवस्याग्रतो जगुः ॥ ऊर्वशी मेनका
रम्भा पंचचूडा तिलोत्तमा । उपागरलयत ककुत्स्थ घृष्ट र्तसो वधात् ॥
८. रा. फ-गगोच्राभिधानतः । ९. रा१ ल! खर बव अ प्र-वज--ग्रशदंसुश्च
सचिवाः करं गोत्रोपचारतः । म-प्रश्षशं्युश्च तान्सर्वान्देवदानवक्षंमवान् । भ-
ततः सकामं सुभ्रीवमेगदं सु्दस्तथा । प्रीया परमया युक्तो दसा राक्षसपुंगवै ॥
१०. रा१-वानरं च वि ° । भ~ लक्ष्मणं सवि ० । ११. जतः परमधिकः पाठः-भ-उवाचेदं
तदा सर्वान् रामः मधुरं वचः ॥ १२. छ, छ. ब प्र-मूतानि ॥ १३. भ-
अर्थमनुत्तमं । १४. रा९ फ-वज--° चैनं । म-° चेदं । भ-०चेतान् । १५. भतः
परमधिकः पाठः--भ-एवमुक्ताश्च ते तेन हृष्टा राघवमच्ुवन् । तवैव तेजसा
दग्धः पपो.ऽयं सपुरःखरः ॥ अस्माकमद्पवीर्याणां राक्तिः का रघुनन्दन
कतैमेतद्णे कम यवया खुमहक्छतम्॥ १६. भ-एवं । १७. रार फ म भ-
पूज्यमानः । १८. भ- श्रीमान् । १९. म-दातक्रतुः ॥
४९४ वारमीकोय-रामायणम् ।
ततः स रामः सुग्रीवम् अङ्गदं च विभीषणम् |
७२] सस्वजे लक्ष्मणं प्रीतो हत्वा राक्षसपुङ्गवम् ॥२६।। [२१
ततो जगाम प्रशमं च मारुतो
दिज्ञः प्र-सेदुर् वि-मलं नभोऽमवत् ।
मही चकम्पे न तद्ाऽश्चभाऽऽवहा
८१] शुभ-प्रमश चव तताप भासु-करः ॥२७।। [३२
ततस् तु सुग्रीवविभीषणाऽऽ्दयः
स॒हृद्-गणास् ते सह-रक्ष्मणास् तदा ।
समू्-एत्य हृष्टा वि-जयाय राधं
८२] रणेऽभ्य-अनन्दन् विधिनाऽभ्य्-अपूजयन् ।३८।।२३
स॒ तु निहत-रिपुः स्थिर-प्रतिज्ञः
स्वजनवलाऽभमिडृतो रणेऽभ्य्-अराजत् ।
रधु-ङल-नुप-नन्दनो महोजास्
८२] तरिदश्च-गणेर् इव" पूजितो महेन्द्रः" ॥२६॥ [३४
| इति -समर-जयाय कोशलेन्द्रो
वि-जयम् अवाऽऽप्य स तश च पज्यमानः
रण-शिरंसि जनेन्द्रः इन्द्र-क्मा
द] व्यपृहूत-शल्य ` इवाऽऽस वीत-शोकः ॥४०॥[५
इत्यार्षे रामायणे युद्ध-काण्डे?ः रावण-बधो नाम
नवतितमः सर्भः ॥ ९० ॥९
१. रा खृ-महाबरः । लर ब श्र प्र रार फ म-महाबरम् ॥ २. राः
फ म-ण्दा भयावहे । भ-स्थिता महंदरप्रयुखाश्च देवताः । ३.रा, ल, ल.बवश्र
प्र-गप्रदश् चेव तता० । भ-स्थिरप्रभश्वाप्यभवदिवाकर; ॥ ४. रा, ल, ल. व
अ प्र-न्णौच। ५.रा६फ्म अ-ण्द्विशेषाः | द. भ-ग्येन । ७. रा फ-
वर्ज--विजयादप० । भ-विधिवद् व्यपू° ॥ ८. भ-विराजमानः । ९. म-नास्ि ।
१०. भ-भभिपूजितो यथेन्द्रः ॥ १९. रा,ख, ख. व अ प्र-परविजयाय ।
१२. रार्फ् म~-यथेद् ॥ ९ ३ &: र{;-व्यपहत ° । १ ८. त १ तल. ब म-दव स)
१५. भ-नास्ति ॥ १६. व अ भ-रुकाकांडे । रा. म-महर्षिवारस्मी किबिरचिते
युदधपवेणि । १७, अतः; परं सर्गोऽयमधिकः परितः--भ-रावणं निहतं दषा राघवेण
युद्धकाण्डम् । € ० । ४० । ४९५
कुता भयात ५५०६
महात्मना । राक्लसा (१ सा) नि (१ नि) हतान्स (एताः स) वें नादान्मुचति
वानराः ॥ रावणं पतितं दष्टा ससारथिपुरोगमम् । रामस्य भयसत्रस्ता
दिग्विदिग्भ्यो विदुद्रुवुः ॥ सागरां तग॑ताः केचित्केचित्प्वेतमाश्चिताः । याता
रसातलं ` केचित्केचिद्धनमुपाधिताः ॥ परविष्ठा्चापरे लंकां पुत्रस्नेहेन
राक्षसाः । समुद्रे पतिताः केचिद्रा्सा विद्रुता रणे ॥ हाहाभूतास्तदा
सवं बालनब्रद्धजनाङढा । छेका प्रचलिता सर्वां राच्तसानां च विद्रवात् ॥
वानरश्च महात्मानो लंकां गच्छन्ति चापरे । प्रविशंति ततो गत्वा वान-
राः सिंहविक्रमाः ॥ पश्यतो हर्षिताः सर्च सबैरत्नोपरोभिताम् । दवारा
मणिमयास्तत्र तपनीयेन रंजिताः ॥ तोरणानि च सर्वाणि राक्रचापनिभः
च । मुक्तादामेश्च सर्वत्र माल्यदामविभूषितम् ॥ द्वार दष्ट महात्म्।
विस्मयं परमं गताः । भाकाराणि च सर्वाणि तथाह्ृपरिखाणि च ॥ देशे
देशे च तत्रैव धाकारवरद्ोभिताम् । पूणकुभेश्च सर्वैर द्वारि द्वारि च
निष्ठिताम् ॥ ददायोजनविस्तीर्णा निदाद्योयजनमायताम् । अष्टद्वारां पुर
ठेकामष्पाकारचेष्टिताम् ॥ शारदाश्रप्रतीकाशां निर्मितां विश्वकमेणा ।
खवर्णरचितां दिव्यामुद्यनेरुपशोभिताम् ॥ मणिमुक्तप्रवालेश्च पताका
भिश्च शोभिताम् । दृष्टा विभूषितां रकां वानरा विस्मयं गताः ॥ च्रातरः
निहतं दृष्टा शयानं रणपांश्षु । शोकवेगपरीतात्मा विकलाप विभीषणः ॥
वीर विक्रांत विख्यात विनीत नयकोविद । महादेशयनो भूत्वा किं देषेऽद्य
हतो भुवि ॥ विक्तिप्य दीरधो निश्चेष्टौ मुजावेगदभूषणौ .। म॒कुटेनाप-
विद्धेन भ।स्कराकारवर्चस! ॥ तदिदं वीर संप्राप्तं यन्मया पूवैमीरितम् ।
काममोहपरीतस्य तद्धे न रुचित तव ॥ यदर्पान्न प्रहस्तो वा नेंद्रजिन्नापर
जनाः । मद्वाकयमन्ववर्तत तस्थेतत्कायैमागतम् ॥ त्वमेतत्छुनीता्नां गतो
धर्मविपयैयः । गतः सत्यस्य सेक्तेपः प्रसवानां गतिगंता ॥ आदित्यः
पतितो भूमौ मच्नस्तमसि चद्रमाः। चित्रभानुः ग्रशांतार्चिः सिक्तो घटदति-
रिव ॥ रावणाश्निः पशांतोऽद्य राममेधहारांबुभिः। तस्मिन्निपतिते भूमौ वीरे
दाञ्थतां वरे ॥ कि शेषमिह लोकस्य हतवीर्यस्य साप्रतम् । धतिभ्रवारः
प्रसराभिपुष्पस्तपःफकलः शौयैविच्रद्धमूलः । रणे महान् राक्तसराजवृक्त
उन्मूकितो राधवमारुतेन ॥ तेजोविषाणः कुढवंदावेदो मद ्रसखकाङुरुचड-
हस्तः । इद्वाकुसिहेन ग्रहीतदेहः खशः क्तितौ रावणरगघहस्ती ॥ पराक्रमो-
त्साहविजुभिता्चिनिश्वासधूमः स्ववलप्रतापः । प्रतापयन्सं्रति रावणा-
ग्निनिर्वपितो रामपयोधरेण ॥ प्रतापलांगूलकङ्द्धिषाणः परभियोगो्य-
तगारशाली । रक्तोच्रषश्चापि विकीणच्लुः क्ितीश्वरव्याघ्रहतोऽचसन्नः ॥
ततस्तद्धेतुमद्वाक्यं परं दषटाथैनिश्चयम् । रामः शोकसमाविष् प्रत्युवाच
विभीषणम् ॥ नायं विनष्टो निश्चेष्टः समरे चडविक्रमः । अनिवृत्तमहोत्साहः
पतितो ऽयमशंकिंतः ॥ नैवं विनष्ट शोचति क्षत्रधमं व्यवस्थिताः । बुदधि-
मतो-ऽविघाताय निपतति रणाजिरे ॥ येन सेद्राख्रयो रोकःख्रासिता युधि
धीमता । तस्मिन्काटसमायक्ते न कालः परिशोचितम् ॥ नैकातं विजयो
[व-६४]= [ एकनवतितमः समः ] -दा-११द]
रवेणं नि-हतं भरता राषवेण महाऽऽत्मना ।
१] अन्तःपुराद् विनिष्करम्य' राक्षस्यः शसोक-कषिताः' ॥१ ॥ [१
हु-णो बाष्पमाणाज् च प्र-दिग्धाः क्षिति-पांसभिः ॥'
२] विषक्त-केणा दुःखाऽऽतां गावो हत-वृषाः इव ॥ २ [२
३३] उत्तरेण विनिषु-पत्य द्वारेण सहः राक्षतैः।
प्रविर्याऽऽयोधनं घोर विचिन्वन्त्यो हतं पतिम् ॥२*॥ [३
४] हाऽभ्ये-पुत्रेति वादिन्यो हा नाथेति च सवे-शः।
पू] परिपेतुः क्वन्धाऽङ्कं महीं सोणित-कद माम् ॥४॥ [४
ता बाष्प-परिरुद्राश्शष्यो भते-लोक-समाहिताः
६ | करेणव इव त्रस्ता न रेजुर् इत-युथपाः॥५ ॥ [५
ददश महा-कायं वीयं-वन्तं महा-बलम् ।''
युद्धे भूतपूर्वः कदाचन । पर्वा हन्यते वीरः परान्वा हंति संयुगे ॥ इयं हि
पूर्वनिर्दिष्टा गतिः क्तत्रियज्ाश्वती । क्षत्रियो हि हतः संस्ये न रोच्य
इति निश्चयः | तदैव निश्चयं ज्ञात्वा स त्वमाज्ञाय विज्वरः । यद्विहानंतरं
काय कायं त्वं चिचितय ॥ तमुक्तवतं विक्रतं राजपुत्रं विभीषणः । उवाच
रोकसतश्नो अ्रतदीनो हयनतरम् ॥ योऽयं विमद॑षु न भस्चपूवैः समेत्य
देवैः सह वासवेन । भवंतमासादयय रणे स मभ्रो वेलां समासाद्य यथा
समुद्रः ॥ एतेन मित्राणि सुरक्षितानि युक्तश्च मोगाः सुश्रताक्च अत्याः ।
धचानि कविप्रिषु समपितानि वैराण्यभिनरेषु सुपातितानि ॥ अग्न्याहितस्चिव
महातपाश्च वेदांतगः कमसु चाग्रश्रूरः । एतस्य यत्प्रतगतस्य दछ्त्यं
क्रियेत तद्रम तच प्रसादात् ॥ स तेन वाक्यैः करुणेमेदहात्म! सबोधित
साधु विभीषणेन । आज्ञापयामास नरेन्द्रस् युः स्वम्य समाधानमदीन-
सच: ॥ विजयांतानि वेराणे नेवृत्ते रातिररेष्यते । क्रियतामस्य सत्कारो
ममाप्येष य्था तव ॥ इत्याषं रामायणे लकाकांडे विभीषणविरपो नाम
षडशीतितमः सगः ॥
१. रा भ-विनिष्पेत् । २. रा फ म भ-शोकमूच्छिताः ॥ २. राः फ-
वेपमान । 9७. म-वार्यमाणाः सुबहुशशेशयः क्षितिपांशुषु 1. ५. भ-नष्टषमा ।
दै. अतः परमधिकः पाठ.--भ-उरःरिरांसि निश्वस्य बाइभिः कनकोञ्ज्वछैः ॥
9. भ-हतमतृकाः । ८. रा१ छ१ खर अ प्र-०इयासख महाघोरं 1 ९. भ-रन्वंति ।
१०. म -नास्ि ॥ ११. अतः परमधिकः पाठ --भ-गघ्रगोमायुसकीर्णा ककवा-
यसनादिताम् ॥ १२. म-ररिपूर्णाक्ष्यो । १२. भ-०कपरायणाः । १४. भ-नर्दलयो ॥
२५. रार महाकाय वीयवतं रावणं च महाद्युति ॥ भ-ददञ्यस्ता महावीय महाकायं
महादुति ।
युद्धकाण्डम् । ९१ । १६ । ४९७
७] रावणं नि-हतं भूमौ नीलाऽञ्जन-चयोपमम् ॥६ ॥ [६
ताः पतिं सहसा दष्टः शयानं रण-पांलुषु।
८] नि-पेतुस् तस्य गात्रेषु छिन्नाः वनलता इव ।७ ॥ [७
हु-मानात् परिष्वज्य का-चिद् एनं रुरोद ह |
९] चरणौ का-चिद् आ-लिङ्गय का-चित् कण्ठे वि-रम्ब्य' च ।८।। | ८
उद्-धरत्य' च॑ यजौ का-चिद् भूमौ विपरि-वतंते' |
०] हतस्य वदनं ॒द्षट्र का-चिन् मोहम् उपाऽऽगता ॥९ ॥ [९
का-चिद् अङ्क शिरः कुत्वा रुरोद भृश्ष-दुःखिताः |
११| स्रपयन्ती युखं॒बाष्पस् तुषारेर् इव॒ पडङ्क-जम् ॥१०॥ [१०.
एवम् आर्ताः पति दृटा रावणं निहतं रणे
१२] चक्रुर् ` बहु-विधं शोक भूयस् ताः पय्-अदेवयन् ।*११।[११
येन विनद्रावितः“ शक्रो येन विनद्रानितो यमः।
१३] येन वे्रवणो राजाः पुष्प-केन वियोजितः ।१२। [१२
गन्धर्वाणाम्" ऋषीणां ' च सुराणाम् अपि चाऽ०दे |
१४] मयं यो नाऽमि-जानाति तस्येदं मानुषाद् भयम् ॥५१३।१३य्
असुरेभ्यः सुरेभ्यो वा पन्न-गेभ्योऽपि चाऽऽहवे" |
१५] भयं येन महद् दत्त सोभ्यं हेते रणे , हतः ॥१४।। [१३
अवध्यो देवतानां यस् तथा दानव-रक्षसाम्। [१४
१६] हतः सोभ्य रणे रेते मानुषेण पदातिना ॥१५५।।[१५
यो न शक्यः सुरेर् हन्तु न शक्यश्च ` चाऽसुरेस् तथा" ।
१७ | सोऽयं कश्-चिद् इवाऽसखो मृत्यु मर््येन रुम्भितः ॥१६॥ [१६
१. भ-शखचिन्ना खता ॥ २. भ-प्ररन्य ॥ ३. रार भ-उश्क्िप्य । ˆम-
उस्छृज्य । ७. रार फ-तं । ५. रार क-संपरि० ' म-च पठ । ६. म-अत आरभ्य
१.१-शश्छोकस्यः प्रथमपाद यावन्नास्ति ॥ ७. भ-पदयंती भारुदन्मुखं । ८. रा१ लः
खर च अ पर-काचित् । रर" फ-चाखेस् ॥ ९. रा१ छ खर च अ प-सववसता
पतितं । १०. भ-मुवि । १९. रा१ ल! लर ब अ प्र-कृला । १२. भ-जक्छ्बहुधा
शोकादयिष्ट पयेदेवयन् ॥ १३. म-विन्रासितः शक्रो येन वित्रासितो । १४. भ-
ता ॥ १४. भ-ग्वकरन्नराणां । १६. भ-नास्ति ॥ १७. भ-°म्यश्च । १८. प
म भ-वात्था ॥ १९. भ-सोयमद्य इतः । २०. अ म-नारित । अततः परमधिक
पाठः--अ म-वज-सवेदा च सुराणां हि यक्ञाणामपि चासङ्त् ॥
२१. रार फए-°रेस्तदा । भ-यक्षेर्नासुरेर्तथा । २२. रा१-ण्दिवा सुक्षो म-वा
त्निदशशतरुः। भ-°दिवाशक्तो ।
७९८ वाल्मीकीय-रामायणम् ।
एवं न्रवन्त्यो' बहु-धा' रुरुदुस् तस्यः ताः स्यः ।
१८] भूय एव च दुःखाऽऽस' वि-लेषुसु' ताः पुनः पुनः ॥१७॥ | १७
अ-मृण्वताः तु सुहृदां सततं हित-वादिनाम् । [१८ष्
१९] रेश्चय-मद-मत्तेन वयम् आत्मा च॒ घातिताः ॥ १८॥
ब्रवाणोऽपि" हितं वाक्यं स्निग्धो भ्राता विभीषणः
२०] द्दं* परुषितो मोहात् सवयाऽऽस्म-वध-काक्षया ॥१९। [१९
यदि निर्-यातिता चेत् स्यात् सीता रामाय ` मेधिरो )
२१] न तु" स्याद् व्यसनं धोरम् इदं मूकहर हि नः ॥२०॥ |२०
कुत-कामो भवेद्“ भ्राता रामो मित्र-ङरं ` मवेत् ।
२२] वयं चाऽविधवाः स्याम सकामाः न चः रशात्रवः ॥२१। [२१
स्वया पुनर् सृ-शंसेन सीतां सं-रुन्धता चछात् ।
२३] राक्षसा वयम् आत्मा च त्रय एव नि-पातिताः ॥२२। [२२
कामकारोऽस्ति यन् नित्य तव राक्षसपुङ्गव ।
२४] दैवं चेष्टयते सवे ततो दैवेन हन्यते ॥२३। [२३
वानराणां वि-नाक्ोभय ` राक्षसानां च सं-युगे।
२५] तव॒ चेव महा-बाहो देव-योगाद् उप-स्थितः ॥*२४।। [२४
न विक्रमेण नाऽर्थेन न मानेन न संज्ञया.
१. रा१ अ-बदन्यो । २. रा फ म-०बहुशो । २. रा्तास्तदा । 9. भ-
एवं रुदत्यो नास्ता रावणं करुण बहु । ५. ख१ खर ब-हि । म भ-तु । ६. भ-
शोकातीः । ७. रा फ म-गपुस्तास्वतस्ततः ॥ भ-पररोकस्थमनुवन् ।॥ ८. म-°ता
` वचस्तेषां । भ-आश्रितानां च सु° ॥ ९. १ खर ब-वचनं हिव ०। म-सुदृदां परियवा०।
शठ८म~मरणाय हता सीता घातिताश्च निशाचराः ॥ ११. भगणो हि । १२. भ-
दष्टो । १३. रार । म~क । भ-नित्यं -। १४. भ-न्काक्षिणा ॥ १५. भ-
नाथ मवेद्रौमस्य ¦ १६ भ-हि । १.७. म भ-महत् ॥ १८. रा१ अ-भूमिकामो ।
लर छर ब प्र-भूतिकामो । १९. रा१ व अ प्र--भवत् । २०, राश्टश्ख्रब अ
भ-मित्राङुरोऽभवत् । २९१. रा फ म-०व्ज--°श्रैव ॥ २२. भ-संहरता । २३. भ-
युगपद्विनि° ॥ २. भ-न कामकारः कामोवा॥ २५. अ भम-ग्लाय । २६. भ-
शारमनश्च विनाज्ञाय दैवान्मोहमुपागतः ॥ २७. भ-नेवार्थेन न मानेन विक्रमेण
न मायया ।
युद्धकाण्डम् । ९२ । ६ । ४९९
२६] सक्या दैव-गतिर् रोके निवारयितुम् एव' हिः ॥२५१५।[२५
वि-रेपुर एवं दीनास् ता राक्षसाऽधिप-योषितः
२७] करयं इव॒ दुःखाऽऽर्तां बाष्प-पर्याङलेक्षणाः' \॥२६॥ [२६
इत्या रामायणे युद्ध-काण्डे* ऽन्तःपुर-विरापो
नामेकनवतितमः सगः ॥ ९१ ॥
[वि-६५]= [ द्विनवतितमः सगः ] =दा-११४]
पू | एवं वि-रपमानानां तदा राक्षस-योषिताम् । [११
प] निशम्य करुण तासां दुःखितानां समन्त-तः। |
१३] ज्येष्ठा पत्नी प्रिया दीना मतरं सथद्-रेक्षृत ॥१ ॥ [१३
दज्ञ-ग्रीवं हतं दष रमेणाऽङ्धिष्ट-कमणा
२ पतिं मन्दोदरी तत्र॒ करुणं पय्-अदेवयत् ॥२ ॥ [२
ननु नाम महा-बाहो तव वेश्रवणाप्नुज।
३] कदस्य प्र-युखे ` स्थातुं न स्याद् अपि श्चत-करतुः" ॥२.॥
ऋषयश्च चाऽपि" देवाज्न् च गन्धर्वाश् च यशस्विनः [३
८] यक्षाज्न् चाऽपि तवौषेन' चारणाश्च च दिशो गताः"॥४ ॥
स॒ त्व मानुष-मत्रेण रामेण युधि पातितः
५]न ह्य अपत्रपसे भूमौ शयानो राक्षसेश्वर“ 1५ ॥ [४
२] कथम् इन्दीवर-श्यामः भुवि नि-पातितःः | ति
कथं त्रेरोक्यम् आक्रम्य धिया वीर्येण चा०न्व् इतम् ‹ ।
१. रा-एव ह । भ-ओजसा । २. अतः परमधिकः पाटः-भ-इति दान-
वयच्ञाणां कन्यास्ताश्ाद्खोचनाः । रत्तसां पन्नगानां च चुक्रुश्निंहतेभ्वराः ॥
तासां रुदितशब्देन राक्षसाधिपयोषिताम् । प्रगीतेव पुरी रका बभूव. च
रणाजिरे ॥ २. रार फ म-बापपनग्याकुङतिक्षणाः । भ-बाष्पन्याङ्करुखो चनाः; ॥
७. ब प्र भ-रंकाकांडे । फ-माभ्युदयिके । ५. म-रावणान्तःपुरविरूपो । भ~राक्षसी-
विखापः ॥ ६. रार फ म भ-तासां । ७. भ-राक्चसाधिपयो० । ८. रष फ म भ-
तत्र दुःखार्तानां ॥ ९. रा१अरारकफ म भ-ङृपणं ॥ १०. रा१ रार म-संमुखे ।
१९१. भ-समथः पुरंदरः ॥ १२. भ-च हि । १२३. भ-दिवौकसः । १४. भ-चेव ।
१५. रार-तवोद्रेगाच् । भ-पिशाचाश्च । १६. रार-वजं--वानराश्च दि० । भ-देवदा-
नवगुद्यकाः ।॥ १७. रा१ १ २ व अ प्र-निर्जतः । १८. भ-स्वप्तु किमिदं राक्ष- .
साधिप ॥ १९. रा१-० तितैः । २०. भ-नास्ति । २१. रा१ १ खर ब अ-चा्चितम्।
५०० वाल्मीकीय-रामायणम् ।
६] अ-विषह्यं जघान तां मानुषो बानराऽनुगः ॥& ॥ [५
मानुप्राणाम् अ-विषये चरतः कामरूपिणः
७] वि-नाक्स तव रामेण संयुगे नोपपद्यते ।७ ॥ [७
न चेतत् कमं रामस्य श्रद्दधामि चमू-षुखे ।
८] सर्वैः सपद्-इतैर देवैस् तव ॒तेनाऽभि-मदंनम् ॥८ ॥[८
अथवा रमे-रूपेण वाप्तवः स्वयम् आ-गतः ।
९] मायया तव॒ नाशाऽथं प्र-विरश्याऽन्-उपलक्षेतः ॥९ ।॥ [१२
यदेव वानरः स्वैः सेतुर् बद्धो मंहाऽणेवे,
१३] तदेव ॒हृदयेनाष्द शङ्कु रमेम् अमानुषम् ॥१०॥ [११
यद्व॒ हि जन-स्थाने राक्षसेर् बहुभिर् वृतः ।
] खरस तव हतो भरता तदा रमो न मानुषः ॥११।[९
यदेव नगरीं ल्ड्कं दुष्प्रवेशां सुरर् अपि
१२] प्रविष्टो हनु-मान् वीरम तदा रमो न मीनुषः' ।॥१२।।[१०
यदेव हि मंहा-बाहुर नि-हतः ` कपि-कुञ्जरः । |
११] एकेर्नः चेषुणा वीरस् तदा रामो न मानुषः ॥१३॥ [
क्रियताम् अ-विरोधद् च राघवेणेति यन् मया
१४] उच्यमानो न गृहीथास्" तस्येदं कमणः फलम्" ॥१४॥ [१९
अकामाम् अभि-कामोऽसि सीतां राक्षसपुङ्गव ।
५] एेश्वयस्य विनाश्य शरीरस्य ममेव च ॥१५.।।[२०
अरुन्धत्या वि-शिष्टां'तां'' रोहिप्याश्च् चाऽपि रावण । `
प] सीताम् आ-नयता" साध्वी“ त्या सत्यु" प्र-कोपितः ॥१६ ।|[२१
१. भ-सवेतः समुदीणेस्य । २. राश च अ प्र-सेनादहि मर्दिता ॥
३; भ-नाञ्चाय विधिना संग्रचोदितः ॥ ४. भ-वीरेः ॥ ५. भ-तदैव व्यथिता द्यहम् ।
६. रा१ प्र फ-नास्ि ॥ ७. भरणे वाली त्वत्तः ऋतगुणो बरे । <. भ रामेण
निहतः संख्ये । ९. रा प्र-नास्ति । अतः परमधिकः पाठः-भ-श्रपणख्या यदा
रमः कणेनासामश्वातयत् । तदैव हदयेनाहं शंके रामममायुषम् ॥ १०. भ-
°घस्त॒ । १९. भ-गृह्णीषे तस्येषा ब्युष्टिरागता ॥ १२. रार फ-चातिका० । १३. भ-
च दुभेते । १४. अतः परमधिकः पाठः-भ-सखीतायाः कोपेन त्वं नूनं
दग्धो ऽसि वहिना ॥ १५. रारफ म - वर्ज-वसिष्ठस्य । अ-विषिष्टा या । १६. म-
मानद् । १७. भ-धषेयता । १८. म~नूनं । भ-राजन् ! १९. भ-न सद्द कत ।
२०. अतः परमधिकः पाटः-भ-सत्यन्याः प्रमदास्तभ्य रूपेणभ्यधिकास्तु
युद्-काण्डम् । ९२ । २१। ५०१
न इलेन न स्पेणः न दाक्षिण्येन मैथिी।
१७ मयाऽधिका वातुल्यावा चं तु मोहान् न बुध्यसे ॥१७१।[२८
सवे-था सवे-सच्यानां नास्ति मृत्युर् अलक्षणः ।
१९] तव॒ तावद् अयं मृत्युर् मेथिली-कृत-रक्षणः ।१८।।[२९
मेथिली सह रमेण वि-सोका विहरिष्यति ।
२०.| अल्पपुण्या त्व् अहं घोरे पातितां शोकसागरे ॥१९॥ [२१
कैलासे मन्दरे मेरौ तथा चेत्र-रथे बने।
२१] देवोद्यनेषु सर्वेषु विहत्य सहिता त्वया ||२०।। [३२
२२ष् ] वि-मानेनाऽनु-सूपेण प्रयाताः स्वेच्छया पुरा ॥“
२३ | साभ्य-प्रभृति कामेभ्यः स्प्ृहयिष्यामि दुःखिताः ॥२१५॥[२३
१. म-शीरेन न ख्पेणच । २. म-ममाधि० । २. ऊतः परमधिकः
पाटः--भ-साग्ं तु खीसहस् वै रूपयौवनशालि च । न तेऽभिरुचितं वीर
कालेन हतचेतसः ॥ ४. रार फ भ-सवेभूतानां । ५. रार-ण्व्युः प्रकोपितः म भ-
°ररुक्षितः । ६. म-° कृतनिश्चयः । ७. रा. .फ-नास्ति। भ-सीतानिमित्तजो त्युस्तव
रामादुपागतः ॥ ८. म-कैरशे मंदरे नगे ॥ ९. म-विहरामि स्वया साधं ॥ १०. रा
प्रयासि । ११. भ-विमानेनाकेवर्णेन श्रिया परमया युता । अतः परमधिकश्च पारः-
पश्यती विविधान् देशांस्तांस्तांश्चिजखगंवरा । १२. भ-्कामानां स्पहयामि
सुदुगंता । १३. अतः परमधिकः पाठः--भ-्रंशिता कामभोगेभ्यः सास्मि
वीर वघधात्तव ' वैघव्यनासिम सवतत धिप्राज्यं चपलाः धियः ॥ हा रा-
जन्सुककुमारं ते मुखं सुव्यक्तलोचनम् । कान्तिश्रीद्यतिभिस्तुस्यमिन्दुपञ्च-
दिवाकरैः ॥ किसीरमुङ्करोदभ्रं शङ्गारोदीषकुण्डलम् । मदन्याङुख्दीप्ात्तं
भवतः पानभूमिषु ॥ विविधस्चम्धरं चाख्कणं स्मितकथं शुभम् । तदेवाद्य
शरीरे ते वक्व न भ्राजते प्रभो ॥ रामसायकनिभिन्नं पतितं रणभूमिषु ।
विकीरख॑मेदसा सिक्तं रुत्तं स्यदनरेखुभिः। हा पश्चिमा मे संचरत्ता वेधव्यकरणी
दशा । या मयार्तिनं संबुद्धा कदाचिदपि मंदया ॥ पित दानवराजौ मे
मतां मे राक्तसेश्वरः । पुजो मे शक्रनिज्ञता इत्येवं गविताऽभवम् ॥ दसा
विमथनाः शराः प्रख्यातबलपौखषाः । न-कुतथिद्-मया नाथा ममेत्यासी-
न्मतिस्तद्। ॥ तेषामेवं प्रभावानां युष्माकं राक्लसषेभाः । कथं मयं समुरपन्नं
माजुषादिदमागतम् । स्निग्धेन्द्रनीरं कायं ते प्रां शेखो पमं महत् । केयूरं
गदवैदुर्यमुक्ताहार्समभुञज्वरम् ।॥ कांतं विहारेष्वधिकं दीप्तं सत्रामभूमिषु !
४् + तीच्ेरु ४ (र
मात्यामरणशो माभिर्विद्युद्धिरिव वोयद्ः ।। तदेवाद्य शरीर ते तीच्णेरग्रेः शर-
श्चितम् । पुनदईलंमसंस्पशं परिष्वक्तं न शक्यते ॥ श्चाविद्धं शररेयद्लमने-
बाशिनिरंतरम् । स्वरपितेमं म॑स भशं खच्िन्नस्नायुवंधनम् ॥ कलितो निपतितं
५०२ वाल्मीकोय-रामायणम् ।
सत्यः तच् च महा-बाहो" देवरो मे यद् अव्रवीत् ।
३०] सर्व-राक्षस-युख्यानांः बि-नाशः, समुप-स्थितः' ॥२२॥ [7
राजन् पश्यामि रुधिरच्छविम् । शधप्रहारोन्मथितं विकीणं मिव पवंतम् ॥
हा स्वप्नं सत्यमेवेद् त्वं रामेण कथं हतः । त्वां सृत्युरूपिणं संख्ये प्रत्युद्या-
स्यति. को रिपुः ॥ अैलोक्यस्यावभोक्तारं चैलोक्योद्धेगदं सदा । जेतारं
खोकपारानां त्ते्षारं शंकरस्य च ॥ दसानां निच्रदीतारमविगाद्यपय-
करमम् । हतार दानवद्राणां यत्ताणां च सहस्रशः ॥ निवातकवचानां च
संग्रामे तारकस्य च । नेकयज्ञविरोप्तारं घ्रातारं स्वजनस्य च ॥ टंकाद्धी-
पस्य गोप्तारं र्तसां मीमकमंणाम् । धमेग्यवस्थाभेत्तारं मायाश्चष्टारमेव
च | छोकक्लोमयितारं वे सर्वप्राणिभयंकरम् । तेजसा दस्वाक्यानां वक्तारं
मन्निसन्निश्वौ ॥ स्वभत्ययुथत्रातारं हंतारममितोजसाम् ` । देवासुरेन्द्रक-
न्यानामाहर्तारं ततस्ततः ॥ शच्रणां शोककर्तारं गोप्तारं स्वजनस्य च ।
अस्माकं मानभोगानां दातारं रथिनां वरम् ॥ पव प्रमावं भतरं दृषा
रामेण पातितम् । स्थिरास्मि या देहमिमं धास्यामि विना पभुम् ॥ शयनेषु
महार्हेषु शयित्वा रात्तसेश्वर । इद कस्मात्परसुप्तोऽसि धरण्यां रेणुगुंखितः ॥
यदा मे तनयः रास्तो खदमणेनेन्द्रजिद॒धि । तदैवास्मि हता वीर कं त्वय
विधवा कता ॥ साहं वंधुद्ाते्हीना त्वया नाथेन रावण । विहीना कामभो-
गेश्च शोचिष्ये शाश्वतीः समाः ॥ प्रपन्नो दीधैमध्वाने राजन् त्वं यासि:
दुगमम् । नय ममपि नद्या वतैयिष्ये त्वया विना ॥ कस्य.वा मां प्रदाय
त्व कृपणां गतुमहंसि । दीनां विरूपंतीं मदां किं च मां नभिभाषसे। दष्टा
न खस्वसि छरुद्धो ममिह स्वयमागताम् । न चेवमाण्वासयसि मां त्वं क्कि
नावबुध्यसे । निर्भत। नगरीतोऽ्य पद्धथामेव हि यत्प्रभो ।॥ यस्येष्टदाराः
सर्वास्ते अष्टलज्ञावगुठिताः । बहिर्निंपातिताः सवां नेर्प्यां त्वं कुरुषे
कथम् ॥ ऋीडासहायस्ते नाथ अयं खार्प्यते जनः । न चेनमाश्वासयासि
किंवा न प्रतिबुध्यसे ॥ यास्त्वय!( विधवा राजन् कृता नैककुट स्त्रियः ।
पतिव्रताघमेपरा गुरुशयधरषणे रताः ॥ ताभिः शोकपरीताभिर्श्ठा वंशपराभ-
चम् । त्वया बिप्रकृताभिनों यदा शस्तं तदा गतम् ॥ जाहि शोकाभिभूतास्मि
नूनं दग्धार्मि हि भ्रभो । प्रवादः सत्य एवायं चरति प्रायशो जने । पति-
तानां नाकस्मात्पतन्त्यभ्रूणि भूतले ॥ कथं च नाम ते राजन् खोकानाक्रम्य
तेजसा । नरीचौयैमिदं कृत्वा कूरं शडीयैमाश्रेतम् ॥ अपनीयाश्रमा-
दाम यत्नेनःखुगच्छ्दयना । आनीता रामपत्नी ते तत्ते कातरखच्तणम् ॥
कातयं न च ते युद्धे कदाचित्संस्मराम्यहम् । तव शीरविपर्यासं नूनं ते
श्षयङन्तणम् ॥ अतीतनागत(थैन्ञो वतमाने विचक्षणः । मेथिटीमाहतां
दृष्ट ध्यात्वा निश्वस्य चागतः ॥ |
१. भ-सलयवादी महाभागो ॥ २. भ-इदं राक्षस° । २. रा२ फ भ-
णखा समुपस्थितम् ५
युद्ध-काण्डम् । ९२ । ३१ । ५०३
कामं-करोध-प्रवृत्तेन व्यसनेषु प्र-सङ्धिना |
३१] स्वया कृतम् इदं स्वम् अ-नाथं रक्षसां बलम् ॥२३॥ [प
इन्द्रियाणि पुरा जित्वा त्वया त्रि-धुवनं नितप्
1२ स्मेरद्धिर् इव तद् वेरम् इन्द्रियेस् त पुनर' नितः ॥२४। [१
शोचितव्यो मेया न स्वम् अत्म-दोषेर् नि-पातितः।
३२] स्त्री-स्वभावात् तु मे बुद्धिः कारुण्यात् परि-वतते ॥२५। [7
-कृत दुष्-कृतं च त्वम् आनदायाऽऽत्म-गति गतः ¦
२३ आत्मानं नयु शोचामि न लां दुष्कुत-कारिणम्" ॥२६। [1
अ-ग्रह्टस्' त" अ-युदिताः“ पल्यस॒ ते रजनी-चर ।
३४] सर्वास तव वियोगेन प्र-किप्राः शोकसागरे" ॥॥२७।|[
नील-जीमूत-संकाशः पीताऽम्बर-सुसघ्रतः
३५] सबे-गत्रणि संक्षिप्य किं शेषे रुधियोक्ितः २८९)
-सुप्र ख शोकाऽऽ्ता^ किं मां न प्रति-भाषसे।
३६] विरोचनस्य दौहित्रीं यम॑स्य तनयां प्रमो" २९५)
येन स्रूदयसे शत्रून् सम्-अरे शयं-वचंसा ।
३८] वजो वज्-धरस्येव सोऽयं तेः सतताऽचितः* ॥२०॥।
र| रणे वहु-प्रहरणो" हेम-जाल-परिष्कृतः ।
१. ल? लः ब प्र- प्रयुक्तेन । भ-°घसमुव्थेन । २. टश खर ब भर-राक्षस ॥
२. भ-पराजित्य । ४. रार म भ-जितं त्रिभुवन स्वया । ५. भ-परानितः ॥ ६ भ-
नापि त्वं शोचितव्यो मे प्रख्यातबरूपौरषः । ७. भ-च । ८. भ-कारुण्ये ॥ ९. रा?
खश ल ब अ-नाथ ( एनाथाऽ › पू्व॑मादाय स्वं । भ-चेव गृहीत्वा स्वां गति ।
१०. अ रार क म भ-नानुशो० । प्र-अनुश्लो° । १९१. .रारा-फ मत्वा च दु०।
भ-वियो गास्सुदुःखिताम् ॥ १२. रा१ ख? खर ब~-अपहष्टास् । १३. भ-प्ररुदिताः ।
१४. अतः परमधिकः पाठः-भ-आत्मानं नाजुशोचंति त्वां तु दुष्कृतकारिणम् ।
वेधव्ये खीसहस्राणां त्वल्टरृेते समुपस्थितम् ॥ स त्वमेवं महासत्व किमथ
नाभिभाषसे । १५. म-नास्ति । १६. भ-नासि ॥ १७. भ~ पीताम्बर्मानन ।
१८. भ-विक्षिष्य ॥ १९. रा १ खुर ब अ प्र ए-शोकातैः । २०. भ-चिभो ॥
२९. अतः परमधिकः पाठः-भ-उत्तिष्ठ राजन् किं रोषे किं च मां नाभिभाषस ।
इमे ते निर्भया खोकाः परविष्ठाः सूयैरश्मयः ॥ भियां पलीं महाबाहो भज
मां चु्रमातरम् । अद्प्रशति कामानां स्पृहयिष्यामि दुभंगा ।। २२. भ-सूर्य-
तेजसा । २३. रा१ छ१ ९ ब अ प्र-ते सततो्जितः । भ-श्चूखो ऽवमर्दितः ॥ २७. ख
खर ब अ म-बाहुप्र० ।
५०४ वाल्मीकीय-रामायणम् ।
परि-घो विग्र-कीर्णोऽद्यः बाणेन छिन्नः समन्त-तः ।
३९] रोते प्रिय-सखः श्री-मान् अमात्य इव रजतः ॥३१।।[
धिग् अस्तु ममं रोद्राया हृदयं वज-सननिभम् ।
४०| त्वयि षञ्च-त्वम् आ-पन्ने रत-घा यन् न दीयते ॥३२।।[८५ .
[व ०, + 0 ^ + ० + + 0 +
प्रियाम् इवोप-गुद्य तं रेषे समर-मेदिनीम् ।
प] अ-प्रियाम् इव कस्मात् त" न माम् इच्छसि भाषितुम्" ॥३३॥ [८४
इत्य एव . विलपन्ती" साः बाप्प-व्याङ्रु-लोचना । ।
४१ स्नेहाऽ्वस्कन्न-हृदयाः देवी मोहम् उपा-गता ॥३४॥ [८६
करमलाऽभिहता दीना पतिता रावणोरसि।
ए] सन्ध्याऽनुरक्तजरुदे दीप्ता षिद् इवाऽमवत् ॥२५॥ [८७
. तथा गतां सथरत्था (द्-स्था)प्य स-पल्यस् ता भुश्ञाऽऽङला
४२] पयव-स्थापयामाघ्रू रुदन्त्यो सुदतीं भूम् ॥३६। [८८
नते न विदिता देवि लोकानां गतिर अ-घरवा।
४२] दज्ञा-विभागे पय्-आप्रे राज्ञां च चपलाः धियः ॥३७]। [८९
इत्य्“ एवम् उक्ता सा ताभिः स-ब्दं ' प्ररुरोद ह ।
४४] अधो-मुखी स्रापयन्ती स्तनौ नेत्राऽम्बु-चिन्दुभिः ॥३८॥ [९०
एतस्मिन्न् अन्तरे रमो वबि-भोषणम् उवाच दह।
४५] सत्-कारः" क्रियतां प्रातु; स्ी-जनः ` परि सान्त््यताम् ।३९॥ ९१
तम् उवाच ततो रामं बि-मीषण इदं वचः ।
४६] विमृद्य बुद्धया तत्व-ज्ञो धमाऽथ-संदितं हितम् ` ॥४०॥[९२
१. रा१अ प्र-र्णोवे। १ खर ब-न्णाऽयं । भ-कोणस्ते। २. म-चिन्नः
स पतितो भुवि । भ-°न्नः सहस्रधा । ३. लश ट. ब अ-भ्रिय : सखा । ४. राश १ द
व अ श्र-दुःखितः । रार-ताडितः । ५. भ-येन स्वं शोभसे वीर पतितेन समीपतः ।
निङ्त्तेनेव हस्तेन पतितो गजयूथपः ॥ ६. भ-हृद्यसयास्य यन्न दी्यत्सहसरधा ।
७9. म-नयेऽस्माकं सुखभ्रदे । ८, अतः परं सगेसमासिद्दयते-रा१ ट१ खव अ प्र-
इत्या रामायणे युद्धकाडे म॑दोदरीविरापो नाम स्मः ॥ ९. रार-रणमे° ।
१०. रार-च न स्वं मामभिभाषसे ॥ ११. रा ०रूपन्नेव । १२. रार सेदाचाक्रांतह् ° ॥
१२. रार-खशातुराः ॥ १४. रार-इव्युच्यमाना । १५. रार-दुःकन्द्ं ॥ १६. म-
नासि । १७. भ-संस्कारः । १८. रा १ लर ब भ्र म-ख्रीगणः परि० । भ-खिय-
श्चैव, .निवत्तेय ॥ १९. रा२ फ म-घीमान् श्चतवाक्यो विमीषणः । २०. रा
तदा । भ~क्चः । २२९१. अतः परमधिकः पाडः-भ-रमस्येवायुव्रस्यथसमुत्तर
प्रत्यपद्यत ॥
युद-कण्डम् | ९२ | ४९ | ९५०९५
छप्रधमे-पथं क्रं नृशंसं पाप-निथयम् ।
४७] नाऽहम् अहमि सत्-कतु परदाराऽभिमशिनम् .॥४ १५९३
भ्रातर-स्पस तुः मे शत्र एष सर्वाऽहिते रतः
४८] रावणो नाऽदते पूजां गुरुः" पूञ्यस् तु गौरवात्" ॥४२॥ [९४
नृ-शेस इति मां कामं वक्ष्यन्ति यवि राक्षसाः । [९प्
४९] इतरे स्वे-लोका मां वक्ष्यन्ति गुण-वान् इति ।*४३।।[1२
५१ | कृ ङ) च्छ ` (प््कःण (न) परमप्रीतो रामः प्राऽऽह वि-भीषण
प | स-स्प्रशषन्"पाणिना धी-मान् ` वाक्य-ज्ञो वाक्ष्य-कोबिदः ।४४।। [९६
५१३] उच-छ्छितश्च चाऽविनीतश् च शच्ुशच च रण-मूधनि ।
५२१ | गुरुर एव पुनर् वीर॒ विग्रहाऽन्ते वि-धीयते ॥४५। [प
गुण-वान् निर-गुणश चाऽपि ज्ञातिर् व्यसनम् आ-गतः
ए] पूज्यो मवति मान्यश्च च लोकेष्व् एषा. गतिः परा ॥४६। [५
५२३ | तद् अयं नि-हतः' रेते तव भ्राता विभीषण
वि-जिते त्यज्यतां रोषो विजयाऽन्तो हि विग्रहः ` ४५७ [१
५३] अथवा यः सथरुद्-इतो यथा ` यस्य ` तु बुध्यते
तथा“ हि“ न परोक्षं तेः धमं पश्यामि बुद्धि-तः* ॥४८॥ [1
५४] मम चाऽपि वचः काय त्वत्-प्रसादाद् धि मे जयः
-~--------------- ------~---
१. भ- नमन्तं । -अनचृज्जं तथा । ३. भ-संस्कर्तं । ७. भ-०मिगाभिनम् ।
५. अतः परमधिकः पाठः--भ-वज-दग्धं हययशसा खोक न वे धक्ष्यति पावकः ।
अहं ऋछाष्यो सतां राता न मम क्रोष्टुमरति।% ६. भ-रसरूपेण । ७. रा१फ-
गुरूः पृञ्योऽस्ति गौ ° । भ -पूज्योऽपि गुरुगौ° ॥ ८. छ१ खर ब रार फ भ-°समिति ।
राश प-ण्स इव । ९. म-वक्चतु । भ-वदंतु । १०. भ-मनुजा भुवि । १९. म-स्मृत्वा
स्गुणांस्तस्य वक्ष्यति सुकृत पनः ॥ १२. भ-तच्छह्वा । १३. म-त्राक्यं त्िभीष-
णात् । १४७. भ-विभीषणमुवाचेदं ॥ १५. रार फ भ-वजं--च वि० । भ~चैव
दीनकश् । १६. रार फ म भ-युरोर् ॥ १७. रारफेम भ-ण्णो वापि । ९८. रा
लश लर ब अ प्र-०ष्वेका ।*रा२ फ-रोकेप्येषा । म-रोकश्चैका । १९. रा ल१ ल
अ प्र-पुरा ॥ २०. भ~-यद् । २१. भ-विनितः। २२. भ-दी्यैते ।- २२. रा
दोषो । २४. भ-मरणांता । २५. रार फ भ- ण्डाः ॥ २६. म~य सुचरितः पंथा ।
भ-यत्ससुचित यथा । २७. रा१ अ पर-ग्ध्यसे । भ-त्वमनुमन्यसं । र्ट. भ-
क्रियतां । २९. भ-वेधम्यं । २०. र।१ ख१ ख ब अ प्र-बुद्धिमान् ॥ ३१. रार फ-
तवापि म्यं । ३२. म~स्वया राक्चसपुंगव । ३३. भ-त्वयापि मे प्रियं कार्य कार्य
ते च प्रियं मया।
ॐ$रा--अश्छाष्यो न सतां आता सस्कठुं राम युज्यते ।
अस्मिन् पापसमाचारे न ममाकरोष्ट्महंति ॥
५०६ वार्मीकीय-रामायणम् ।
एवं कुरुष्व धर्म-ज्ञ॒ शयन चैता वि-सर्जय ।४९।[]९
हेतु-माघ्रं चयं द्य अद्यः त्वन्-मूलो हि जयो मम ।
५५] अवरं तु क्षमो वाच्यं (ए्च्यो) मया त्वं राक्षसोत्तम ॥*५०।।[९५७
अधर्माऽनृत-संयुक्तः कामं त्व एष निशा-चरः
५६] तेजस्वी बल-वान् हरः सं-प्रमेषु च सव-दा ॥५१५॥९८
योन श्क्र-युखेर देवः भ्रूयते हि परा-जितः ।
५७] महाबल-सयुत्पन्नोः रावणो लोकरावणः ।५२। [९९
विजयाऽन्तानि वेराणि नि-इत्तं तत्-प्रयोजनम्' ।
प] क्रियताम् अस्य संस्कारो रावणस्य यथा-विधि ।५३।[१००
त्वत्-सकाशान् महा-बाहो संस्कार रावणोऽहंति [१०१्
प | जाति(त)रोषां ` मदा-वहो दीषे-निद्रां अ-वे्ितः" ॥५४.।।[)
पथिमा सत्-क्रिया चाऽस्य क्रियतां सु-विरोषतः
५८] एतद् दत्तम् अहं मन्ये यश्चो वाऽयं भविप्यति ॥*५५॥।
असौ हि श्रो नि-हतो महा-वलो
रणे मया दानव-दपनहा च।
एतस्य यत् प्रेत-गतस्य कृत्यं
॥ रुष्व लङ्करवर मत्-प्रसादात् ॥५६.॥ [प
इत्य उक्तो राम-वचनाद् विधि-दृष्ेन कमणा ।
५९] ्रेत-कार्याणि सवेषां ज्ञातीनां सम्-अकारयत् ` ॥५७।॥ [ ‰
वि-भीषणस् तु विन्ध्याऽऽदीन् बरद्धाऽमास्यान् बहु-रुतान्।
सन
१. रा? ल लर ब अ प्र-कुरं च । २. भ-नासि ॥ ३. रा१ख्१ख्रअप्र-
देतुमच्डावयन्. हद्यं । अ-ग्यस्तद्य । 9. राः फ-अत भारभ्य ५६-शश्छोकातं
यावन्नास्ि । ५. भ-वर्ज-- नासि ॥ ६.भ-रतक्तुमुखेर । ७9.भ-दप० । ८. म भ-
महारमा बरूसपन्नो ॥ ९. रा१ ल क. ब अ प्र-भ(१ आ )खतांतानि चेतानि ।
भ-जीवितांतानि वे० । १०. म भ-ममाप्येष यथा तव ।१९१. मभ-नास्ि॥
१२. भ-सस्कारं विधिपूवंकं । १३. खं१ अ-एति रोषां । १४. रा
अन्ता । १५. अ-नास्ि । १६. म-नास्ि ॥ १७. म-क्रियतां पश्चिमे
द्वारे सत्कारः कुरुनंदन । भ-नास्ति । ९८. म-नास्ति। भ-श्षिप्रमर्हति धमज्ञ॒त्व-
धश प्रथयिष्यति । अतः परमधिकश्च पाठः--राघवस्य वचः श्ुत्वा त्वरमाणो
विभीषणः ॥ १९. म भ-नास्ति ॥ २०. फ़ म-व्ज--°क्ताद् । २१. भ-नास्ति ।
२२. भ-सर्वाणि । २३. म-समरोचयत् ॥ २७. भ-तान्वीक्ष्य ।
युद्धकाण्डम् । ९३ । ३। ५०७
°| आज्ञापयामास तदा राजा सत्-क्रियताम् इति ॥५८।। [1
भरात्-दारांश् च तारः सर्वान् सान्त्वयामास काल-वित् ।
६१ चक्रं स सर्लिं भ्रातुर् ज्ञातीनां चाऽनुपूवे-शः ५९१) [1
राम-वाक्येन विधि-वत् सव्षाख्रोपवरहितः (श्र) |
६२] स्त्रियः प्र-वेश्चयामासं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ॥६०।[ १२०
प्रविष्टासु च. सर्वा राक्षसीषु वि-भीषणः।
६३ | राम-पाश्वम् उपाऽऽगम्य सम्-अतिष्ठ् विनीत-वत् ` ॥६१।[१२१
रामोऽपि सह ॒सेन्येन स-सुप्रीवः स-रक्ष्मणः | `
६४] हष लेभे रिपुं हता वृत्रं वज्रधरो यथा ॥६२।[१२२
ततः स युक्त्वा स-शरं शराऽऽसनम् -
महनद्र-दत्तं कवचं च तन्" महत् ।
विमुच्य रोषं रिपु-निग्रहे कृतं
६५] शश्ीऽव सोम्य-तवम् उपाऽगमत्" पुन; ।६३।[ १२२
इव्यार्वे रामायणे युद्ध-काण्डे? मन्दोदरीविराप-रावणसत्कारोःः
नाम द्विनवतितमः सगः ॥ ९२ ॥
( (> (र ¢
[ ब-&७ ]= [ त्रिनवतितमः सगः ] =[ दा-११५ ]
तं राक्षस-वर्ध॑, द्र देव-गन्धवेदानवाः
१] जग्मुः स्वेः स्वैर् वि-मानेस ते कथयन्तः कथाः श्चभाः ॥१ ।॥। [१
रपू | रावणस्य वधं घोर राघवस्य पराऽऽक्रमम्। [रपू
अनु-रागं च वीयं च लक्ष्मणस्य च धीमतः“ ॥२“॥
३] पतिव्रता-त्व सीताया इन्-मति पराऽऽक्रमम्।* [२
१. रार-ताः सर्वाः । २, अतः परं म-१०१-तमसर्मस्य ११६-तमरसेकं
यावन्नास्ति । २. भ-नास्ति ॥ ७. भ-ताः स्त्रियः स्नापया० ॥ ५. भ-भभीत० ॥
द. भवथा वत्र शतक्रतुः ॥ ७. भ-महद्धनुर् । ८. भ-कांचनम् । ९. ल१ खः
पर-बृतः । भ-तदा । १०. भ-असाुपागमत् ॥ ११. व पर भ-रकाकाण्डे । रा. फ-
आभ्युद्यिके । १२. रा१ ख लर ब अ प्र-रावणसत्कारो । रा२ फः-रावणसत्किया ।
भ-मददोरीविरपो । १३. भ-रावणवधं ॥ १५. रा. फ-ते रावणवधं ।
१५.ग-रामस्य च ! १६. अ-सोम्तिरक्ष्षणस्य च । १.७. अतः परमधिकः पाटः-
भ-कथयंतो महाभागा जग्मुहैष्र यथाक्रमम् ॥ १८. प-पात्िच्तत्वं \
१९. भ-नास्ति ।
५०८ वास्मीकीय-रामायणम् ।
रट] सु-युद्धं वानराणां च सुग्रीवस्य च मित्रताम् ॥२ ॥ [२८
राघवस तु रथं दिव्यम् इन्द्रदत्त शिव-ग्रदम् ।
४] आज्ञापयामास तदाः मातरं शक्र-सारथिम् ॥४॥ [४
राष्वेणाऽभ्यनु-ज्ञातो मातरिः शक्रसारथिः ।
६] दिव्यं तमू" आ-स्थाय रथं दिवम् एवोत्-पपात इ ॥५ ॥ [५
७यू ] तरसम् तु दिवम् आ-रुढे सारथौ ` जयतां वरः" ।
८१] राघवः परमप्रीतः सुग्रीवं परिषष्वजे ६ ।[६
| परिष्वज्य च सुग्रीवं र्ष्मणेनाऽमि-वादितः।
१०३] पूज्य-मानो हरि-गणैर्"आ-जगाम स्वम् आ-रयम्* 1}७ ॥ [७
- अथोवाच स काङुतस्थः* समीप-परिवतिनम् `¦
११] सौमित्रिं सच-सम्पन्नं लक्ष्मणं श्चभ-लक्षणम्" ॥८ ॥ [८
विभीषणम् इमं सौम्य लङ्कायाम् अभि-षेचय ¦
१२] अनुरक्त च भक्तं च तथाः पूर्वोपकारिणम्" ॥९ ॥ [९
एष मे परमः कामो यद् अहं रावणाऽनुजम् ।
१३] लङ्कायां सौम्य पदयेयम्" अभि-पिक्तं वि-भीषणम् ।॥१०॥ [१०
एवम् उक्तस तु सौमित्री राघवेण महाऽऽत्मना ।
१४] तथेत्य् उवा ˆ स“ संहृष्टः सौवणं घटम् आ-ददे ॥११॥ [११
` शमेन" तेन सौमित्रिर्" अभ्य्-अषिञ्चद् विभीषणम् । [१४
१. दख. रा र भ-मन्नितम् ॥ २. भ~रविअरभम् । ३. रार-अनुक्ञाय महा-
बाहुर् । भ-अनुक्ञाप्य महाभागो । ७. स ` फ-प्रव्यपूजयत् । ५. अतः परमधिकः
पाटः-भ-प्रणमो वासवे कार्यो मतरे मद्रमस्त॒ ते । दरिता महती शक्तिः
छते मे प्रियमुत्तमम् गच्छेदानी मुज्ञातो मया त्वं त्रिदश्तालयम् । वधमावे-
द्यस्वेमं शत्ोखिदिववासिनःम् ॥ ६. भ-इति रामाभ्यनु ° , ७. भ-स । ८. भ-
एवाररोह सखः । ९. रा१ १ छर ब अ प्र-नास्ति ॥. १०. भ~रथे भास्करवचेसि ।
११. भ~राघवः परमप्रीतो हरीन्दमिदमन्रवीत्। अतः परमधिकश्च पाठः- दिष्टया तव
प्रसादेन पर्त हि मनसेप्सितम् । प्रतिज्ञाया गतः पारं हत्वा वै देवकंटकम् ॥
केषमद्यापरं मन्ये मनस्तुष्ठिकरं परम् । लकायां यत्त॒ पश्ययमभिषिक्तं विभी-
षणम् ॥ १२. भ-हरिशरष्ठेर् । १३. भ-सहानुनः ॥ १४. भ-अबवीच्च तदा रामः।
१५. रा भ~ब्ज-- सेनायाः परिवर्तनं । १६. भ-दीप्ततेजसम् ॥ १७. अ-नास्ति ।
१८. भ-मम चैवोप० ॥ १९.रा१ १ छर ब श्च प्र-नास्ति । २०. भ-उवाच ॥
२१. भ-घषरेन । ।
युद्ध-काण्डम् । ९३२ । २२। ५०९
१५] लङ्धायां रक्षसां मध्ये राजानः राम-शासनात् ॥१२। [१५य्
अभि-षिच्यमाने तु तदा स्वे वानरराक्षसाः
१६] प्र-हषम् अतुलं गत्वा तुष्टुवू रामम् एव हि ॥१३।१६
तस्य मित्राणि तुतुषर् भक्ता ये चाऽपि राक्ष्ाः।
१७] दृषट्राऽभि-पिक्तं रङ्ायां रोक्षसेन्द्र॒ विभीषणम् ॥१४॥ [१७
` स तद् राज्यं महत् प्राऽऽप्य रामदत्त वि-मोषणः
१८] प्रकृतीः ` सान्त्वयिता च" ततो रामम् उपाऽगमत् ॥१५॥ [१८
दध्य् अक्षतान् मोदका च खाजाः सु-मनसस् तथा ।
१९] आ-जहर अथ संहृष्टः पौरास् तस्य निक्ा-चराः।(१९। [१९
तद् गृहीता तु दुर्-धर्षो राघवाय न्य्-अवेदयत् ।
२० मङ्गलं सवम् आनीतं लक्ष्मणाय च वीय-चान् ॥१७। (२०
कृत-काय समृद्धाऽ्थ दृष्ट रामो वि-भीषणम् ।
२१] प्रतिजग्राह तत् सवं तस्येव प्रिय-काम्यया ॥१८॥ [२१
महाशेलोपमं बौर ॒प्राऽज्जलि पुर-तः ` स्थितम् ।
२२] उवाचेद् वचो रामो हनू-मन्तं॒पुव-गमम् ॥१९॥ [२२
अनु-मान्य महा-राजम् इमं सौम्य वि-भीषणम् ।
२३] प्र-विश्य नगरीं रुङ्कं कोशस्य" ब्रूहि मेथिलीम् ॥२०५।।[२३
वेद्या मां इशलिनं ससुग्रीवं सलक्ष्मणम् ।
२४] आ-चक्ष्व॒बदतां श्रेष्ठ रावणं च हतं रणे ॥२१।(२५
प्रियम् एतद् उपाऽऽख्याहि वेदेद्यास् त्व हरीऽऽश्र ¦
२५] प्रतिगृह्य च संदेशम् उपाऽऽवतितुम् अहि ॥२२॥ [२६
इत्ये रामायणे युद्ध-काण्डे विभीषणाऽभिषको नाम त्रिनवतितमः सगः ॥ ९३॥
१. लश ब प्र म-ख्कायां ॥ २. सयार-च । ३. म-विधिना रमतरचेन अरे
समन्वितः । अभ्याषचस्व धर्मात्मा धम्मन विभीषणम् ॥ ४. भ-दहष्टानि भक्ताः
सर्दे च ॥ ५. भ-ताः सखान्त्ययिव्वा प्रकृतीस् ॥ ६. अ-अक्षतान्मोदकान्दिव्या-
डाजान् । ७. रा२ क-तदा 1 ८. भ-भाजहूस्ते तदा हृष्टा रामाथं रजनीचराः ॥
९. भ-स तान्गृहीत्वा । १०. रा भ-मांगस्य मगर सवं ॥ १९. अप्ररया -
सश्चदधयथं । १२. रार प-तस्य च । १३, रा१-प्रीतिका० । भ-हितका० ॥ १४. रा
ख. व रा. क~-°किः । १५. रा. फ-पाश्वतः । १६. भ-अन्रवीच्च वचो धम्य ५
१७. ल? ब-ङशर । छ -कौशकं । अ प्र-कोमरं । १८. भ-नास्ति ॥ १९. रा -
निहतं युधि ॥ २०. भ-दहाख्यादहि मेथिल्यास् ॥ २१. ब प्र-रुकराकांड । राः
माभ्युद् यिके । भ-वाट्मीकीये रुकाकांड ॥
[वं-६८ {= [ चतुर्नवतितमः सगः ] =[ दा-११६ |
इति म्रतिसमा-दिष्टो हन्-मान् मारुताऽऽत्मजः ।
१1 प्रविवेश पुरीं लं पञ्यमानोः निशा-चरंः ।॥१ ॥ [१
प्रविश्य च पुरीं खङ्कां सम्-एत्य च वि-भीषणम् ।
ए] प्र-बिवे्ाऽम्यजु-ज्ञातो हन्-मान् ब्र्ष-वादिकाम् ॥२ ॥ (२
स प्रविश्य यथा-न्यायं सीताया विदितो हरिः
२] स॑ दद्र तदा सीतां राम-पतीम्' अ-निन्दिताम् २३ ॥ |२
नि-भृतः प्र-यतः प्र-हः' सोऽभि-गम्याऽभि-वाय च । |४
३] रामस्य वचनं सवम् आ-ख्यातुम् उपचक्रमे ॥४ ।(&उ
~ वेदहि शरी रामः ससुम्रीवः सलक्ष्मणः [७पू
४] कुशलं त्वाऽह* सिद्धाऽर्थो हत-सत्रर् अमित्र-जित् ॥५ ॥ (८
विभीषण-सहायेन रामेण हरिभिः सह ।
५] नि-हतो रावणो देवि लक्ष्मणेन च धी-मता ॥६॥ [९
प्रियम् आ-ख्याति' ते वीरो' भूयस् तवां च सभाजये
६] दिष्टया जीवसि धमे-ज्ञे जयो रामस्य स-युगे ॥७ 1 [११
दिष्टयाऽ्त्र कश्लं वीरो रामस् त्वां रघु-नन्दनः। [१२प्
प] अव्रवीत् परम-प्रीतः स-सुभ्रीवः स-क्ष्मणः ॥८ ॥ [>
प्राऽऽप्तोः मे वि-जयः सीते स्व-स्था भव गत-व्यथा ।
७] रावणश्च" च“ हतः श्वर लङ्का चेयं व्ी-कृता- ॥९ । [१२उ
मया ह्यः अलन्ध-निद्रेण वृतेन रिपु-निग्रहे
८] प्रतिज्ञेयं सथत्-तीर्णां तीणंश् च वरुणाऽऽख्यः ॥ '१०।।[१३
१. रो छ ख, च अ प्र-नास्ि ॥ २. भ-म्रविद्य च महातेजा रावणाकी-
उ्द्धिमव् । २. रा -ददशषं पूजया हीनां । भ-ददद्यै सजया हीनां । ४. भ-
निष्यरभामिव रोहिणीम् ॥ ५. राः फ भ-प्राह ॥ .द. राश-सुमीवः सहरू० ।
७. छश्~त्वा हि । ८. भ-अरिंदमः ॥ ९. भ-संस्ये । १०. खश ब प्र यार फ़-°णेन
च वीयेवान् । म-णेनानुजेन च । ११. अतः परमधिकः पाटः--म-पृष्ट च
कुशल वीरो रामस्त्वां रघुनेदनः । अव्रवीत्परमप्रीतः कत(थेनां तरात्मना ॥
१२. रा. फ भ-ण्ट्यामि ते देवि । १३. या फ भ-वज--ण्येत् । १७. रा. फ-
जयसि । भ-वद्धंसि ॥ १५. रा. फ भ-नमः म्रीतः ॥ १६. म-रुग्धो । १७. भ-
ग्णोऽये । १८. म-वशे स्थिता ॥ १९. रा. फ भ~व । २०. भता या तव
निजेये । २९. भ-प्रतिज्ञेषा मया तीर्णा तरता भीममणवम् ॥
युद्ध-काण्डम् । ९४ । २१। ५११
संभ्रम च न कतेन्यो वसन्त्याः रावणाऽऽल्येः ।
९] विभीषण-विेयं दहि ल्डश्यं कृतं भयाः ॥११ ॥[१४
तद् आ-घसिदहि विस्रब्धा स्व-गृहै परि-वतंसे \
१०] अहम् अप्य् अदय सं-हष्टस् त्वदू-दशेन-सयुतसुकः ।१२। [१५
एवम् उक्ता सथुत्-पत्य सीता शशिनिभाऽऽनना ।
११] प्रहर्षणाऽव-रुद्न व्याहतं न शशाक ह ।१३१।१६
१२प्] ततोऽत्रधीद् धरि-वरः सीताम् अ-प्रतिजल्पतीम् । [१७य्
प] निव्त्त-दर्षा सदसा वाक्यम्" आकार-घचिताम् ।।*१४॥ [२
प] हषाद् एव समुत्था (द-स्था) य सहसा व्रीडिताऽऽननाम् ।*
१२३] किं खं चिन्तयसे देवि किं च मां नाऽमि-माषसे ॥१५.।॥[ १७३
एवम् उक्ता हनु-मता सीता ध्म-पये" स्थिता" ।
१३ | अ्रवीत् परमप्रीता बाष्प-गद्वदया" गिरा ॥१६॥ [१८
प्रियम् एतद् उप-्रत्य भतुर् वि-जयम्“ उत्-तमम्" ।
१४] प्रहष-वशषम् आपन्ना निर्-वाक्याऽहं त्वया कृता ॥१७॥ [१९
न हि पश्यामि सदशं ` चिन्तयन्ती पवं-गम |
१५] मल्परियाऽऽख्यानकस्येद तव॒ ्रत्यमभि-नन्दनम् ।। १८॥ [२०
न द्िरण्यं न वासांसि न रत्नानि एव-गम।
१६] अतोऽहं हषम् आपन्ना पुनर् दैन्यम् उपाऽऽगता ॥१९।॥[२२
न च पश्यामि तत् सौम्य पृथिव्याम् अपि किंचन ।
र] सदशं यत् भ्रियाऽऽख्याने तव दत्वा ` भवेत् समम् ` ॥२०॥ [२१
एवम् उक्तस् तु वेदेद्या प्र्य्-उवाच शवं-गमः।
१७] प्रगृहीताऽञ्जलिर् ` हर्षात् सीतायाः प्र-मुखे स्थितः ॥२१। [२२
१. भ-वर्तलया राक्षसाख्ये । २. भ-इव्ं कृतम् ॥ ३. भ-विश्वस्ता । ४. भ-
चाभ्येमि ॥ ५. भ-उन्त्वा ! ६. म-भर्वर्विजयसहिताम् । ७. स-प्रहषेणाभिरसंरन्धा
उ्याजहार न किंचन । ८. -नास्ि ॥ €. भ-अब्रवीच्च हरिश्रेष्ठः । १०. राः फ-
व्य--हरिर् । १२. भ-नासि ॥ १२. अ-नासि ॥ १३. रा१ ब प्र रा. म--उक्त्वा।
१४. अ-शक्चिनिभानना । १५. रार-श्प्री्या । १६. रार फ-हषेग० ।
अ-दर्षगद्रदभाषिणी ॥ १७. भ~ ग्यसंभवम् ॥ १९८. भ-सदृश्षे न च परयामि ।
१९. फ़-नासि ॥ २०. भ-हिरण्यं वा सुवणं वा रल्लानि विधिधानि च । राज्यं
वा च्निषु ोकेषु नेतदर्हसि तान्यपि ॥ २९. भ-तु । २२. भ-वानराधिप । २३. भ-
दातुं भवेन्मम ॥ २४. भ-कृतांजरिपुटो ॥
९९. वास्मीकीय-रामायणम् ।
भतः प्रिय-हिते युक्ता भतुर् विंजय-काडक्षिणी ।
१८] मर्तर' एवं -विधं योग्य" खम् एवाऽहस्य्' अ-निन्दिते ॥२२॥ [२४
न चैतद् वचनं देवि सार-वत् खिग्धम् एव च ।
१९] नः रत्नैर हेम-दानेन देव-राव्येन वा पुनः ॥२३। [२५
अथं-तश्च" च मया प्राऽऽप्ना देवराञ्याऽऽदयो गुणाः
०] हत-शञ्च वि-जयिनं रामं पश्यामि यत् स्थितः ॥२४.।॥ २६
अहं त्व् एकं बरं देवि त्त्-तोऽामि प्रियं महत्।
२१] तन् प्रीता प्र-यच्छस्व"रामश्च चाऽप्य् अनु-मस्यते ॥२५।।३२प्
इह श्रता मया देवि राक्षस्योः विक्रुताऽऽननाः।
२२] अ-सकृत् परुषर्“ वाक्येर् ` वदन्त्यो रावणाऽऽज्ञया ।२६॥ [
` तास् त्वं परुष-वादिन्यो दारुणास् तजंने रताः ।
प] विकता विकृताऽऽचारा ममाऽअनु-ज्ञातुम् अहसि ॥२७.।।[॥
सोकाऽऽतां त्वां परिषि श्रावितं (ए्ता)परुष व्चः। [धि
प] न्तम् इच्छाम्य् अहं देवि" सर्वाः ` पादतलाऽऽदिमिः ` ॥२८॥३२उ
1२] छेश्चयन्ति यदा(१् ता) ` हि त्वाम् अश्चोक-वनिका-गताम् ।
धोरा घोर-समाचाराः कराः करतरेक्षणाः ॥२९।|३२ष्
२३] इच्छामि वि-विषेर् षातेर् हन्तुम् एताः सुदारुणाः । [३४३
६] राकषसीर् ` दारुण-कथा ` वरम् एतं प्र-यच्छ मे ॥२०। [३३३
यशटिपाष्णितलाऽऽघातेर् वि-श्चारेग् चेव बाहुभिः-। [३४य्
२४] घोरर जालु-प्रहरेशच च नयनानां च पीडनंः।॥३१॥
छेदनैः कणे-नासानां केशानां च प्र-पातनेः-। [३५
१. अरक्ते । २. भ-ग्यनंदिनी । ३. भ-ल्िग्ध । ७. भ-वाक्य । ५. म-
ण्ंसि ' भाषि ६. रा२ फ भ-तवेतद् । ७. भ-सौम्यं सादर हितम् । ८. राः
रन्नौघवरदा० । भ-रतनौघपरिदा० । ९. रा१ छ खर ब अ प्र-चापरम् । भवा
समम् ॥ १०. रा ल लर ब अ प्र-तथते । ११. अतरः परमधिकः पाटः-म-
सीता ह्यसि चरणां देवि सवेोकेष्वरुधती ॥ १२. भ-स्वत्तो -याचे ।
१३. भ-त ।- १७. भ-ज्च्छ त्वं । १५. भ-ग्नुमन्यते ॥ १६. राश ख्श्टरवबशओ्
प्र-नासि । १७. भ-नास्ति । १८. भ-णषं वाक्य ॥ १९. भ~-नास्ति ॥ २०. र
१ छः ब~भूयः पादतकेरिव । अ प्र-मूयः पादतङेरिह ॥ २९१. भ-भथेमा
राक्षसीर्घोराः॥ २२. भ-कुरूपिणीः । २३. भ-वजं--राक्षस्यो । २४. भ-मानुषा-
हारा ॥ २५. भ-विक्तेश्रापि शोभनैः । २६. फ-वदनानां ॥ २७. भ-अवलुंचनैः ।
युद्ध-काण्डम् । ९४ । ४१ । ५१२
२५] भृश्चं॑शुष्क-नदीनां च तारणेर् रुषनेस् तथा ॥३२। (२६प्
एवं-प्रकारेर बहुभिः सम्प्रहार यश्चस्िनि।
२६] योजयेयम् अन्-अर्थेन याभिस् तं तभा पुरा ॥२२।[२३७
इत्य उक्ता सा हनु-मता देवी कृषण-वस्सला ।
२७ | हनू-मन्तम् उवाचेदं चिन्तयित्वा विमृश्य च ॥ २४।।३८
राज-संश्रय-वरयानां - प्रष्यतां चाऽपि इवंताम् ।
२८] दृतानां चाऽभप्न-वाक्यानां नाऽत्र दोषः प्र-करप्यते ॥ ३५॥ [३९
भाग्य-येषम्य-दोषेण पुरस्-ताद् दुष्कृतेन च ।
२९] मयैतत् प्राक् कृतं सवं स्व-कृतं ह उप-सरज्यते ॥३६।॥ [४०
नै८मै)वं भवतेव) महा-बाहो देवस्यैषा परा गतिः ।
-नाथानां नि-युक्तानां भतः कार्येषु वानरं ।
ए] इदग्-विधो वि-पेयानां न कोधो धम-दशिनाम् । ३७
प्राऽऽप्तव्येयं दश्चाऽवश्यं पूवे-देह-कुतां मया ।
°] दासीनां राबणस्याऽहं यद् एका वशम् आ-गता ॥२३८।) [४१
आ-ङञप्ना रावणेनेमा राश्वस्यस् तजयन्ति माम् ।
३१] इते तस्मिन इमा हन्याः कथं वै मारुताऽऽत्मज ॥२९। [४२
इमौ बह्म-समाजे* त॒ पुराणे धम-संहितौ।
३२] ऋषि-गीतौ" शचौ शोको तौ. नि-योध शवं-गम ॥४०॥ [४३
न" परः“ पापम् आ-दत्ते परेषां पाप-कमणाम् !
३३] समये“ रक्षितव्या च सन्तश्च चाखि-रक्षणाः ॥४१ 1|[४४
९. भ-कर्षणेर ॥ २. भ-विग्रकारेर । ३. भ-निहलय ग॑तुमिच्छामि तवेमाः
कुतविभ्रियाः ॥ ४. भ-एवमुक्ता । ५. अ-वेदेही जनकास्मजा । ६. --शर-प्रस्युवाच
हनूमन्तं चिन्तयित्वा प्रहस्य च ॥ ७. रा२ फ-गप्रेषणं चा० । भ-वर्ततीनां पराक्षया ।
८. भ-नासि ॥ ९. भ-परासमेतन्मया ॥ १०. भ-नास्ति । ११. रा फ-विधेयानां
च दासानां न करदो धर्मदरिीवान् । भ-विधेयानां च दासीनां न क्रुदढधयः पवनात्मज ॥
१२. भ-प्रास्व्यो वा दश्ायोगो मयाऽयमभिनिश्चितः । १३. भ-म्षेयामि सुदुवंचः ॥
१४. भ-हते तस्मिन्न कुर्वति जडांधवधिरा इव ॥ १५. छ खर व अ प्र-°खकाशे ।
रा२ फ भ-व्याघसकाल्े । १६. भ-ऋक्षेण गीतो यः शछोकस्तं ॥ १७. भ-नापरः 1
१८. भ-पापकारिणाम् । १९. भतः परमधिकः पाटः-भ-वज--ङुवेतामपि
पपानि तैव कार्यमरोभनम् । २०. भ-णयो रश्चितभ्यस्तु । २१. रार-अत आरभ्य
४३-दश्छोकं यावन्नास्ति ॥
५१४ वारमीकीय-रामायणम् ।
पापानाम् बाण्डयमानां वा वधाऽहीणामू' अथाऽपि वा ।
३४] कायं कारुण्यम् आर्येण कश्-चिन् नेवाऽप-राध्यति ॥ ४२ [४५
लोके . हिसा-विहाराणां पापानां पाप-कमणाम् |
३५] कयताम् अपि पायानि नैव' कायम् अशोभनम् ॥४२॥ [४६
एवम् उक्तस् त॒ हलु-माय् सीतया वाक्य-कोविदः ।
३६] प्रत्य्-उयाच ततः सीतां राम-पतीं यश्चस्विनीम् ॥४४।। [४७
युक्ताः रामस्य भवती धम-पत्नी यञ्चस्विनी' ।
३७] प्रति-संदिक्च माम् आर्ये गमिष्ये यत्र रायवः ॥४५॥ [४८
एवम् उक्ता हयु-मता वेदेदी जनकाऽऽत्मजा ।
३८] अन्रवीद् द्रष्टुम् इच्छामि भर्तारं भत -बत्सल ॥४६॥ [४९
` तस्यास् तद् वचनं श्रुता हन्-मान् एुवगषभः" ।
३९] हर्षयन्? मैथिलीं वाक्यम् उवाचेदं" महा-यश्ाः ॥४७॥ [५०
पूण-चन्द्र-युखं* रामं द्रक्षयस्य् आर्यं स-लक्ष्मणम् ।
४०] स्थिर-मित्रं हताऽमित्रं शचीषवेन्द्र ` सुरेश्वरम् ॥४८॥ [५१
ताम् एवम् उक्त्वा राजन्तीं सीतां स्फीताम् इव धियम् ।
४१] आ-जगाम महातेजा हन्-मान् यत्र॒ राघवः ॥४९॥ [५२
हरि-वर-एचिवस् ततो इन्-मान्
प्रति-वचनं जनकेशवराऽऽत्मजायाः ।
कथितम् अकथयद् यथा-करमेण
प] नर-पतयेः प्रणि-पत्यः राघवाय ॥५०। [५३
` इययर्षे रामायणे युद्ध-काण्डः सीता-प्रमोदो नाम
चतु्वतितमः सगैः ॥ ९४ ॥
` -१.अ १. अ~-अत आरभ्य ४ ३-शश्छोकस्य तृतीयपादं यावन्नासि । भ~-परिदाय वगम ।
२. प्रये कश्चिद नापराध्यति । भ~कायंकारणकवैसे न कश्चिदपराध्यति ॥ २. भ-
रक्षसां कामरूपिणा । ७. भ-प्रतिङुर्वन्न शोभते ॥ ५. भ-युक्त । ६. राः फ-वर्ज-
"पवी यद्गास्िनः । अ-महिषी सीता प्रोवाच यद्वचः । ७. म-देवि ॥ <. रार फ-
णत्परम् 1. भ-वानरषेम ॥ ९. रार फ भ-हनु ० । १०. भ-वानरोत्तमः ।
१९१. भ-प्रहषन्मै० । १२. भ-ददमाह स मातिः ॥ १३. भ-शन्द्रनिम ॥
१७. म-भियमिवापसं । १५५. भ-महाभागो । १६. रा न्वो ॥ १७. रार फ भ-
ननिद्वरप्रतिमाय ॥ १८. घर भ-रुकाकांडे । र।२ फ-आभ्युदयिके ॥
[वं-६६]= [ पञ्चनवतितमः सगः ] -[दा-११७]
तम् उवाच महा-प्राज्ञं सोऽभि-वाच प्वं-गमः।
१] रामं वचनम् अश्रं वरं सवे-धुष्मताम् ॥१ ।॥ [१
यनू्-निमित्तोऽयम् आरम्भः" कमणां यः फलोदयः
२ तां साध्वीं शोकसन्तप्रां द्रष्टुम् अहि मेथिरीम् ॥२ ॥ [२
सा दि शोकसमाविष्टा बाष्प-पयालेक्षणा |
३] मेथिली विजयं श्रुत्वा तां द्रष्टुम् अभि-कां्षति ॥।२॥ [३
माम् उवाचाऽथ वैदेही वद्-दशन-सत्सुका ।
प] द्रष्टुम् इच्छामि मर्तारम् इति पर्याकलेक्षणा ॥४॥ [४
एवम् उक्तो हनु-मता रामो धम-भृतां वरः
४ अगच्छत् सहसा ध्यानम् इषद्-बाप्प-परिपुतः ॥५ ॥ [५
स दीषेम् उष्णं नि-श्वस्य जगतीम् अव-लोकयन् ।
५] अ-काम इव तत् कतुम् इत्य् उवाचाऽञ्जना-सुतम्' ॥६ ॥ [&
प | गच्छ गलाः पुनर् लडका पुरीं बरहि वि-भीषणम् । [५
निव्ृत्त-शौचः पयेथाः सीताम् आ-दाय माम् इति ॥७ ॥
६ द्रष्टुम् इच्छामि वेदेदं प्रकृि-स्थाम्" अ-निन्दिताम् । [७
दि 1
१. रार फ भ-शक्तमभि०। २. भ-अ्थक्लो ॥ ३. भ-भ्त्त समारंभ; ।
७. म-च । ५. भ-देवीं ॥ ६. प-नास्ि । ७. रा-नासि ॥ <. प्छ-नास्ति । `
९. फ-नास्ति । भ-पृवेसख्ासलययाश्चाहमुक्तो विश्वस्तया तया ॥ १०. रा ल! लः
बञअप्रफःमभ-आागण० ॥ ११. अतः परं ३६-शश्टोकं यावत् सक्िक्तः पाठः-
भ-उचाच मेघसंकाशं राक्षसेद्रं विभीषणम् । मम सीतां शिरःखातायुपस्थापय
मेथिरीम् । दिव्यांगरागां वेदेदीं दिव्याभरणभूषिताम् ॥ एवमुक्कस्तु रामेण त्वश्माणो
विभीषणः । प्रचिश्यांतःपुरं सीतां भरंजङिः प्रत्युवाच ताम् ॥ शिरः्नाता तु वेदेही
दिव्याभरणभूषिता । यानमारोह भद्रं ते भर्ता त्वां द्रष्टुमिच्छति ॥ एवमुक्त्वा तु
वैदेही प्रस्युवाच विभीषणम् 1 असाता दरष्टमिच्छामि भर्तारं राक्षसाधिप ॥ तस्यास्त-
द्रचने श्चुस्वा प्रस्युघाच विभीषणः 1 यथाह भर्ता राजा च तथा स्वं कतुमरहैसि ॥
तस्य तद्वचनं श्रुस्वा मैथिरी पतिदेवता । भवभक्तिपरा साध्वी तथेति प्रत्युवाच ह ॥
ततः सीतां शिरःख्ातां युवतिभिररुक्ृताम् । मदा्हाभरणोपेतां मदादबर धारिणीम् ॥
आरोप्य शिविकां दिभ्यां पराद्र्थास्तरणावृताम् । राक्षसेबंहुभियक्त आजगाम
विभीषणः ॥ १२. प्र राः फ-गनीसुतं ॥ १३. रार फ-गच्छस्वाञ्यु । १४. प-
'प्रक्ति ०› इत्यत आरभ्य (तथातः इयन्तं नासि । फ-भलर्कृताम् ५
५१६६ वाद्सीकीय-रामायणम् ।
परतिकमे-समायुक्तां वासोभिर् भूषणैस् तथा ॥८ ॥
निर-यात्यतां च वेदेहीः तथा-र्पाः तथा-कृताः |
ष] पुरस्-कृत्य स्वयं चैनां भवान् निर्-यातुम् अदंति ।९ ॥ [ष
इत्य उक्त्वा स हनू-मन्तं प्रस्थाप्य च पुरीं प्रति |
प] गिरेः सु-वेरस्य तदा" न्य्-अवसच् छिखरे ततः ॥१०। [४
सान्त्वयन् वानरान् सर्घान् इटगोत्राऽवधान-तः" |
प] ऋक्षांश च" सु-पहाकायान्" गो-राङ्कलंश च सवं-सः ॥११।। [7
अथाऽऽगत्य महा-तेजा हनूमान् मारुताऽऽत्मजः |
प] विभीषणाय च तदा राम-वाक्यं न्य्-अवेदयत् ॥१२ [२
५७१ू ] कृत-शौचस् ततो धीमांस त्वरमाणो वि-भीषणः। [<पू
प] कृत्वौष्वदेहिकं भातुः कृत-कृत्यः सुहृद-वृतः" ॥१३॥ [1
प] श्रुत्वा हजु-मतो वाक्यं सीता निर्-यात्यताम् इति। [च
७उ] भ्रातुर अन्तःपुराऽध्यक्षान् विन्ध्याऽ०दोन् स तथाऽत्रवीत्' ॥१४।।[८३
विनयाऽवनता भूत्वा शिरसाऽमि-प्रणम्य च।
ए] आज्ञापयत वेदेहीम् अमि-वाद्य प्रसा च ।१५। [९
द्रष्टुम् इच्छति मतां तवां रामो धमे-मृतां वरः
८] साताम् अलंकृतां चेव संयतां प्रतिकमणा ।॥१६। [१०
इ्य उक्तास् ते तथा चक्रः सत्य-अध्यक्षा विनयाऽन्विताः
प] सा तद् भते-वचः शरुत्वा बभूव व्रीडिताऽऽनना ॥१७। [र
अचिन्तयच्' च वेददी किं न् राजा चिकीषति ।
प] यन् माम् अलंकृतां देवो द्रष्टुम् इच्छति राघवः ॥१८॥ [११
प्रतिक्रमं कथं कुर्यां बिना तेन महाऽऽत्मना ।
१. रा१ फ-न्क्ता । २. छख खर बव अप्र रारन्हीं । ३. रा
ल लरब अ प्र रार-ण्पां तथाङृताम् । ४७. सार .-फ-यथा । ५. रा१ फ
भयान् ॥ £. रा२ फ-वज--च । ७. रा२ फ-ततो । ८. रा फ-तदा ॥ ९. यार फ-
वानरान्सांत्वधित्वा च । १०. राश ख ख्रब अ प्र-शत्रपदानुगः । रा.--शत्रप्रघा० ।
११. रा फ-चैव म० ॥ १२. रा.-वजं - नास्ति ॥ २१३. १ छ> ब प-खातः ॥
१४७. ल१ ल. ब प्र-°्द्वचः ॥ १५. रा१ अ फ~-तदाब० ॥ १६. रा१-शिरसाभि-
प्रणम्य ॥ १.७. य, फ-एवं ॥ १८. रा. फ-वजं--तदा । १९. फ-विनताननाः ।
२०. फ-भतुर्वचः ॥ २९. रा फ-वजं--सा वितयित्वा ॥ २२. फ-तथा ।
२३. या -दुभ वा यदि बाद्युभम्।
युद्ध-काण्डम् । ९५ । २०] ५१७
यथेतद् वचनं घोरं नि-स्तीणेम् अशुभ मया ।
प] दुःखेन सहितम् एव किम् अल-कतुम् अहंति ॥ १९।।
किंतु मते-वचः' काय श्चुभ वा यदि वाऽन्चभम्।
प] तथेति वचनं रूढः हदये मे निर्-अन्तरम् ॥२०॥ ()
ए] इति निश-चित्य बेदेदी सत्य्-अध्यक्षांस् तान् उवाच ह ।
०] यद् आज्ञापयति स्वामी तत् कायम् अ-विशङ्कया ॥२१।।
स्य-अध्यक्षास् तेः ततः स्वे समा-वे्य विभीषणे |
प] विभीषणाऽऽन्ञया तस्यास् तद् उक्तम् उप-कल्पितम् ॥२२॥ [`
भूषणान्य् अथ वस्त्राणि यद् अन्यद् अपि ते यथा ।
ए] खियक्च च इल-वृद्धाश्च च प्रति-कमणि निष्टिताः ॥२३॥ [भ
ततः सीता शिरःस्नाता स-युक्ता प्रति-कमेणा।
१२] तां महाऽऽभरणोपेतां मवं-दश्चेन-लारसा ॥२४॥ [१४
मणि-काश्चन-चित्राऽङ्गीं सम्-अन्ताद् वस््र-सयुताम् ।
प] शिविकाम् उद्यमाना८नां) सा राक्षसेर् बहनोचितेः ॥२५॥ [1
विभीषणस्य चचनात् सीता सुरसुतोपमा ।
प] आरुरोह सु-संबीता गमने धत-मानसा ।२६॥ [र
बृद्धाऽमात्यैः परि-वरेतो विनीताऽ्स्मा वि-भीषणः
१३] आ-रोप्य ्िचिकां सीताम् अगमद् यत्र रापवः ॥२७।। [१५
ततो बवानरय्ख्यास् ते कोतूहल-समन्विताः
१०] वेदेदं द्रष्टम् इच्छन्तस तस्थुः शतसदस्र-शः ॥२८॥
विदितं ह्य अभवत् तेषां राम-शासन-चोदनात् ।
प] सीताऽभ्यागमनं तत्र पुनर्-जन्म-समं तदा ॥२९॥ [1
ये चाऽन्ये व्य्-आतिकासु" तत्र सम्प्रऽऽप्नास् तद्-दिषक््वः
ए] तेषाम् अप्य् अभवत् सवं रामस्य न मयं तदा ॥२३०॥
१. अ-विस्ती° । २. रार फ-नासि ॥ ३. फ-भतुवचः । ४. रार-कु्याम् ।
५. रा~ फ-ममेति । ६. रा१ १ ख व अ-रूढे ॥ ७. रात । ८. रार फ-चाथ
ततस्ते समकल्पयन् ॥ ९. र।१ १ फ-माणि ॥ १०. या, फ-वजं--सीतां दिरः-
सातां संयुक्तां । ११. रा, फ़-महार्हाभरणोपेता ।। १२. ख१ ख~ ब प्र-°कां चोद्य ० ॥
१२. रा फ-०्ननोद० ॥ १४. रार फ-वज--वादिकाल् । १५. रा -
तु दि० ॥
५१८ वार्मीकीय-रामायणम् ।
निर्-यास्यत्य अद्य वेदेदं रामो राक्षस-वेरमनः
}ए] चिरोषितां प्रियां भार्याम् इति तेऽन्योऽन्यम् अत्रन् ।।२३१॥ |
अल-कतायाः सीताया भूषितायाश् च दशेनं।
प]को हेतुः किम् अभिप्रेतम् इति चेव विशङ्किताः ।॥३२॥ [>
तेषाम् एवम् अभि-प्रायम् विज्ञाय रघु-नन्दनः
६] सुवेर-शिखरात् तस्माद् अव-तीयं स्थितोऽभवत् ।३२।।
तं वानर-सहख्ाणि प्रयुतान्य् अघुंदानि च।
प] परि-वनत्रर् महाऽऽत्मानं राघवं रक्ष्मणं तथा ॥३४॥
१७ ] तत्तो वि-भीषणो धी-मान् अमात्य-गण-संहृतः |
ए] अनु-यातश' पादातेः" सुवेशः शुचिर् आत्म-वान् ।२५। [प
प] ्षिविकां तां पुरस्-कृत्य रामम् एवाऽभ्य्-अगच्छत |
१७३] कर्थ-चिद् इव स-मदाद् वीराणां द्रष्टुम् इच्छताम् ॥ ३६॥ [४
सोऽभि-गम्य महाऽऽत्मानं प्राऽऽ्-भ्यानम् अन्-उत्तमम् ।
१८] प्र-णतश् च प्रहृष्टश्च च प्राऽऽप्तां सीतां न्य्-अवेदयत्।२७ [१६
ताम् आ-गताम् उप-शरत्य रक्षो-गृद-चिरोषिताम् ।
१९] रोषो दषश्च् च दन्यं च राघवं वे समाऽऽविशत् ।! ३८॥ [१५७
ततो युग्य-गतां सीतां सु-विमश वि-चारयन् |
२०] वि-भीषणम् इदं वाक्यं बि-मनाः राघवोऽब्रवीत् ॥२३९।) | १८
- राक्षसाऽधिपते सौम्य नित्यं मंद्-विजये रत ।
२१| वैदेही सन्नि-कषं मे“ शीघं" समुप-गच्छतु“ ।*४०।।[१९
तस्य तद् वचनं श्रुता राघवस्य वि-मोषणः।
२२ तणुभरू उत्-सारणं तत्रः कारयामास ॒धमं-वित् ॥४१।[२०
. १. ख ख~ बव प्र-° श्मनि । राः फ-सीतेव्युस्सुकतां गताः। २. जतः परमधिकः
पाठः- रा-क जु वच्यति वैदेहीं रामो रात्तसवेशमनि । ३. रा फ-तदा ॥
४.गा१ख्शलरब अ प्र-पदातिमि ॥ ५. रार फ-नास्ति ॥ £. भ-जितारिं ध्यानमाग-
तम् । ७. प-नास्ति ॥ ८. रा. फ-नाच्रा तासुपश्चत्याथ । भ-तामागतां प्रतिश्चुलय ।
९. रार फ-समुपाविश्व् । १०, भ-हर्षो दैन्यं च शोकश्च चयो राममथाविशन् ॥
११. रा.--ततो यानगतां । भ-ङष्वा पाश्वैगतां । १२. भ-दष्टिं सचिमर्षो । १३. भ-
अहृष्टो ॥ १४. लश ल. ब अ भ्र-तु। १५. रा. फ-क्षिप्रं । ९६. भ-समनुतिष्ठतु ।
१७. अत॒ आरभ्य राश-सगान्तं यावन्नारि्ति ॥ १८. भ-श्रत्वा तु वचनं राजा ।
१९.. भ-यल्नात्कारयामास सवतः ॥
युद्ध-कष्डम् । ६8५ । ५१। ५१९
कञ्खुफोष्णीषिणस्' तत्र॒ वेत्र-कक॑र्-पाणयः'।
२३] उत्-सारयन्तस् तान योधान् सम-अन्तात् परिभ: ॥४२। २१
ऋक्षाणां वानराणां च॒ राक्षसानां समन्ततः 4
२४] इृन्दान्य् उत्-साय॑माणानि दूरम् उत्-पसूजसू' ततः ।॥४२। [२२
8 (५ ॐ ७ न ७
तेषाम् उत्-सायमाणानां निःस्वनः सु-महान् अभूत् ।
२५] बायुना वरत॑मानानां सागराणाम् इव॒स्नः ॥(४४।९१
उत्-सायमाणांस् तान् दष्ट जनान् संजात-सम्भमा् ॥
२६] दाक्षिण्याच चाऽनु-रागाच" वारयामास राधवः ॥४५॥ [२४
# ऽ (४ द्
वानरांश् चाऽपि तान् दृषट्य कौतूहर-समन्वितान् ।
ए] प्रत्य्-अपेत रामोऽपि ज्ञात्वा तेषां मनोगतम् ।॥४६॥ (
$ न, (. कीदशं क
कथंरूपा तु वेदेह सीरत ` तु तत् ।
१५] तस्या वानर-रोकोऽयं कृते सं-शयम् आ-गतः ॥४७॥ [२
यस्या हेतोर् हतो राजा रावणो राक्षसाऽधिषः
१६] सेवश् च योजन-शतं अले बद्धो महोदधेः ॥४८॥ | \
१७१ | इति तेषां मनो ज्ञात्वा वचनं वदताम् अपि। ह
पप] तरेषयामास वेदेदी प्रकाशम् उपयात् इति ॥४९ ॥॥)
५ १५
सं-रण्धश्् चाऽत्रवीद् रामश चकुषा निर्-दहच्न् इव ।
२७] विभीषणं महा-प्रज्ञं॑सोपालम्भम् इदं वचः ॥५०॥ [२५
समू-अथ माम् अन्-आदत्य छ्ेरयतेऽयं " महा-जनः ।
२८] नि-वर्तयैषाम्“ उदु-वेर्ग जनोऽयं स्व-जनो मम ॥५१.॥ [२९
१. क! छ. कोच । २. भ-वेचरह््षरपा० । २. ल! ल. ब अ श्र-
सर्वास्तान्परि° । रा.- °तास्परिचक्रयुः । भ-सहसरा समंतात्परिचक्रसु; ,॥ ध. रा
फ-० नांच सर्वज्ञः । ५. भ-वानराणामथर्षाणां राक्षसानां च सवतः 7दै. भ-सचुदृ-
रतरं ॥ ७. भ-हरीणां रुपमाबभौ ॥ ८. रा१ १ ख ब अ ध्र-नास्ति । भ-वायुना
धूयमानस्य सागरस्येव पशस । अतः परमधिकश्च पाठः--पदमगभेनिभस्ते व
बाराऽकसदशाननाः । एकांतमाधिता रेजुस्तडाग इव सवेतः ॥ ९ भ-
सम॑ताज्वातसं० । १०. रा? फ़ भ-वर्ज--नास्ति । ११. भ-तदम्षाच् ॥९२. भ -
भत आरम्य ४९-शश्छोकं यावक्ञास्ति ॥ १२. १ छ ब घ फ-तस्या । ९४. अ
भ्र-मतं । १५. रा.-नास्ति ॥ १६. भ-प्रद० ॥ १७. भ-स्वयायं छ्िस्यते जनः ।
१८. भं-उद्वेगं मा कृथा देषां ¦ १९. अतः परमधिकः -पाटः-भ-विभी-
पणस्तथा श्रुत्वा व्यथितात्मा तथाकरोत् । विश्रुतां शिविकां त्वा ततो
राघवमन्वयात् ॥
५२० वाल्मीकोय-रामायणम् ।
सीता त्व् अन्तर-गतं रोषं तदाः विप्र-करता सती ।
२९ | धारयामास दुर-धषां भते-वाक्य-समाहिता ॥५२॥ [1
ततो ग॒धचम् आ-लोक्य व्रीडिता जनकाऽऽत्मजा ।
३०] हषेम् अन्तर्-गतं रोषान् निजग्राह वराऽऽनना ॥५२॥ [
ततः स्वरेण महता महामेषोघनादिना।
३१] उवाच रावो धी-मान् वि-भीषणम् इदं वचः ॥५४।। [२१
पुत्र-पक्चे प्रजा राज्ञां तबाऽपि विदितं धवम् |
३२] पर्यन्त मातरं तस्माद् इमे कोतृहलाऽन्विताः ॥५५।। [7
न गृहाणि न वस््राणि न प्रकाशो न सत्-क्रिया ।
३३] न चाऽन्यो राजसत्कारः शीलम् आ-वरणं सियः ॥५६॥ [२७
व्य-असनेषु न युद्धेषु न ङच्छेषुः स्वयं-वरे।
३४] न क्रतौ वा विवाहे वा दशनं दुप्यति स्ियः॥५७॥[२८
सेषा युद्ध-गता चव कच्छे महति च रस्थिता।
३५] दशने नाऽस्ति दोषोऽस्या मत्-समीपे विरोष-तः ।५८॥ [२९
वि-सुज्य शिविकां तस्माद् पद्धयाम् एवोप-सपं
३६] समीपे मम वेदेदीं पश्यन्त एतां वनौकसः ।।५९॥ [३०
एवम् उक्तस तु रमेण सविमर्श बि-मीषणः
३७] रामस्योपाऽनयत् सीतां ˆ सन्नि-कषः विनीत-षत् ।॥६०॥ [३२
तच च्रत्वा राधव-वचः सीतां तत्र वनोकसः
३८] विभीषण-प्रभृतयः“ सर्वा; प्रकृतयस् तथा ॥६१॥ [7
वीऽऽक्षचक्रस तदाऽन्योऽन्यं कलु रामः करिष्यति ।
३९] दर्यतेऽन्तर-हितो ह्य अस्य क्रोधो दशया वि-भाव्यते॥६२। [ प
इत्थं“ वि-शङ्किताः सवे दष्ट रामस्य चेष्टितम्
४०] अपूर्वाऽऽकार-सन््स्ताः सहसेव ` वि-सजने ` ॥६२॥ [२
१. भ-तथा । २. भ-दुर्वारं । ३. ख-°क्य स० ॥ ४. भ-विबृता जन-
रज्या । ५. सार फ-क्रोधान् । भ-ङरस्वा ॥ ६. रार भ-राक्षस् । 9. भम-दइमां ॥
८. छ-० संस्कारः ॥ ९. भ~वज--जाभरणं । १०. भ-खियाः ॥ १९. भ-विवादेषु
कन्यानां च । १२. भ-क्रतो च संयुगे स्रीणां दद्योनं सावेरोकिकम् ॥ १३. भ-एव
समानय 1 १७. ा२ फ-पते । भ-एनां ॥ १५. क्क ब अ प्र-वजं--स विश्रय।
१६. भ-समीपं स ॥ १७. रा२ फ भ-र्णपुरोगाश्च ॥ १८. रा२ फ भ-विभावितः ॥
१९. म-इति ते विभ्यथुः । २०. रा. फ-°सेव विरेभिरे । भ-जातश्षंकास्तदाभवन् ॥
युद्धकाण्डम् । ९५ । ७२ । ५२१
रुक्ष्मणोऽपि' स-सुग्रीवस ते च स्वै प्टव-गमाः' |
४१| आसन् सु-व्रीडितासु तत्र मृत-कल्पासु' त् अचिन्तयन्" ।६४।।[२३
कटत्र-निरपेक्षे्च च चेष्टिते अस्य दारुणे
४२] अ-प्रीतिम्' इवं ॒सीतायास् तकयन्ति स्म राघवे ॥६५।।[३४
लज्या त् अथ लीयन्ती स्वेषु गात्रेषु जानकी |
४२] वि-भीषणेनाऽनु-गताः भर्तारं साऽभ्य-अवतेत ।६६॥ [२५
४४्। ते तां ददृशुर् आ-यान्तीं धियं देह-वतीम् इव ।
सीतां द्षटर वशऽऽरोहां स्वे वानरपुङ्गवाः
४५] वि-स्मय परमं जग्धुस् तस्या सूप-श्रियौजसा" ॥६७]। [7
सा वस्च-संवीत-युखीः रज्या जन-संसदि | र
४६ | तस्थाव् आ-साघ् भर्तारं श्रीर्" विष्णुम् इव रूपिणी ॥६८॥ [२६
भ] अस्-सम्पण-वदना सा सीता जनकाऽऽत्मजा।
५२द] रुरोदाऽऽसाच्च भर्तारं" हाऽभ्ये-पुत्रेति जल्पती"' ।६९॥ [7
वि-स्मयाच् च प्र-दर्षाच च स्नेहाच च पति-देवता"
१] उद्वीऽऽक्षन्तीः युखं भतुः सौम्यं सौम्यतराऽऽनना ।*७०।[ ३७
४७य् | राघव चाऽपि तां द्षट्र दिव्य-रूप-वपुर्-घराम्" ।
विवणं-वदनो रामः कोध-स्तेद-विमध्य-गः' |
४८. बभूवाऽधिक-ताग्राऽक्षो वाष्प-निग्रहतापितः" ।७१।|[४
ताम् अग्र-तः स्थितां देवीं ब्रीडोपहत-चेतनाम् ` ।
४९ | बहु-चिन्तां सु-दुःखाऽऽरता चिन्तयन्तीम् अनाथ-वत् ।७२॥ [)
१. भ-ग्णस्तु । २. भ-स च तारासुतोगदः । ३. भ-च नी डताः सर्वे ।
८. भ-शश्चचितया॥ ५. शब अ प्र-्तं। £. लश ल. ब अ प्र-राघवं । भ-मेनिरे
तां परिव्यक्तामपविद्धामिव खनं ॥ ७. अ-विल्यं यांत खेष्वगेषु च मेधिर ।
८. श्र -न्ता भर्तारमभिवर्तते ; भ-तां सामान्यामिव योषितं ॥ ९. अतः परमधिकः
पाठः- भ-देवतामिव रकायाः प्रभां वैवस्वतीमिव । १०. रार फ-तां च दष्ट्वा
व° । भ-दष्ट्वा ते हरयः सर्वे सीतां परमया श्रिया ॥ ११. रा१ ख! व अ-रूपौजसो
भिया ॥ १२. भ-वबाष्पसरुूढमुखी । १३. पर-नास्ि। १४. भ-नस्ि । १५. भ- ..
वज--सा श्टशम् ॥ १६. भ-परिदेविता । १७. रार-उदीक्षती । १८. भ-नास्ि ॥
१९. भ-सीतां दिव्यवपृधेरां । २०. अतः परमधिकः पाऽः- रा फ भ-जातदहकेन
मनसा ब्य रुद्धटोचनः २९. भ-लेहक्रोधाधम० । २२, भ-° नि्महणे रतः॥
२२. ख? खः ब प्र-क्रोधोप० । २४. भ-समारोक्य ॥
५२२ वाल्मीकोय-रामायणम् ।
राश्षसाऽपहतां बालां वलात् संरोध-कषिताम् ।
५०] फथं-चिद् एव जीवन्तीं मृरु-लोकाद् इवाऽऽगताम् ।७३॥ [
प्र-मथ्याऽप-हुतां शूल्याद् आ-श्रमात् पाप-चेतसा ।
५१] अपापां निर-अवद्याऽङ्गीं नाऽभ्य्-अभाषत राघवः ॥७४।। [>
५२प् | इति' तां बाष्प-रुद्राऽक्षम् उपग्रक्षतराषवः ।
7] बाष्प-व्याकल-ताम्राऽक्षो मध्ये तेषां महाऽऽत्मनाम् ।७५॥ (
तस्या वबि-रुपितं श्रत्वा स्वे ते हरिःयुथपाः,
५२] रुरुदुर जात-सन्तापाः शोक-ग्याङुल-चेतसः ॥७६॥ |)
मुखं बख्रेण सं-च्छाद्य सौमित्रिर् - जात-सम्भरमः' ।
५४] बाष्प-निग्रहणे यल् अकरोद् धेयम् आस्थितः ॥७७।। [`
ततः सीता वराऽऽरोह्य भतुर्ः वंकारिके महत् ।
५५] व्रीडाम् उत्-सृञ्य तं(१तद्)षृषटरा तस्थौ तस्य" तदाऽग्र-तः ।।७८॥॥[)
शोकम् उत्-सूज्य वेदेदी सत्वम् आ-रम््य भामिनी ।
५६] प्रगृह्य मनसा भावं वि-लुद्धनाऽन्तर-आत्मना ।७९॥ [.
वि-स्मयाच् च प्रदर्षाच् च भयात् स्नेहात् तथा स्थिता
५७] बहु-रूप" च दद्र भतुर वक्तम् ` अनिन्दिता ॥८०॥ |
आऽविशद् अनू-उपमं मनः-क्रमं सा
तद् अभिसम् ईक्ष्य पुनः प्रियस्य वक्तम् ।
व्रीडितङकपितविस्मिताऽऽ्मवक्त्ा
५॥ पिविध-वपुर् जनकाऽऽत्मजा बभूव ॥८१.।[३८
इत्यार्षे रामायणे -युद्ध-काण्डेः" सीतादशेनं नाम
पञ्चनवतितमः सगेः ॥ ९५ ॥
१. अ रार-रक्ष० । २. भ-पुनजीतां ॥ ३९ भ-बरादप । ४. भ-
किंचन ॥ ५. भ-इयेव । ६. ल१ लर व अ प्र-उपग्रेक्ष्य च रा० । भ-र्जया
जनसंसदि ॥ ७. भ-बाभ्पभ्याङ्खरोचनाः ॥ ८. भ-जातसाध्वसः । ९. फ-भि्नेषु-
। देन्यम् ॥ १०. अ~-रब्यवा। १९. भ-भतष् ॥ १२. भ-निगद्य मनसा बाष्प ॥ १३. भ-
खेहात्को घाद्छमादपि । १४. भ-°रूपेव । १५. भ-वद्नमीश्चती ॥ १६. भ-जथ
समरङवास्मनः इम , सा सुचिरमदृष्टसुदीक्ष्य च "प्रियस्य । वदनमुदितचन्द्रकांतं
विमरुशशौकनिभानना ननन्द ॥ १७. ब प्र भ-रुंकाकांडे । रा फ-भाभ्युदयिके ॥
[वं-१००]= [ षर्णवतितमः सगः ] दाशद्]
सतां देवीं तदा दृष्ट रामः शङ्खा-समन्वितः'।
१] हृदयाऽन्तगंतं भावं व्याहतम् उपचक्रमे ॥१ ॥ [१
एषाऽसि' वि-जिता मद्र शध हत्वा मया रणे ।
२] पौरुषाद् यद् अनु-ष्ेय मयेतद्' उपपादितम् ॥२ ॥ [२
गतोऽस्म्य् अन्तम् अ-मषस्य यशू च स्व-कम् अजितम् ।
२] अव-मानश्च च श्च च युगपन् नि-हतौ मया ॥|२ ॥ [२
अद्यमे पौरुषे" तुष्टिर अद्य मे स-फरः भ्रमः
४] अच तीण-प्रतिज्ञो ऽह प्रभावाऽऽदि(१दति) कम-तः(?णः)।।४ ॥ [४
यत् तं विरहिता नीता छरच्छिद्रण रक्षसा।
५] देवाद् यः" पतितो दोषः स मया तु समी-कृतः“ ॥५ ॥ [५
सम्प्राऽऽपतम् ` अवमानं यत् तेजसा तत् प्र-माभिताम्।
&| कसू तेन पुरुषेणाऽ्थो महताऽप्य अल्प-तेजसा । [&
प]योनशत्रौ न मित्रे च वतते हि यथोचितम् ॥*६॥ [ध
लङ्घनं च" समू्-उद्रस्य लङ्कायाश् चाऽव-मदंनम् ।
७] स-फलं तद् यः प्राऽऽपं वि-करमं (१माच)च हन्-मतः ।।७ ।[७
युद्ध वि-क्रमतश चेव ` हितं मन््रयतस ` तथा|
८] सु-ग्रीवस्य स-सेन्यस्य ` कृतोऽच ` स-फठः श्रमः ॥८ ॥ [८
विगुणं भातरं त्यक्त्वा यो मां स्वयम् उप-स्थितः
९] वि-भीषणस्य चः तथा स-फरोऽयं परिश्रमः" ॥९ ॥ [९
१. शखर ब रारसीतां फ-तांतु । २. ब-श्ोकस० । ३. भ-तांत
पाश्वस्थितां ब्रह्मं रामः सप्रक्ष्य मेथिटीम् । £. भ-करोधं ॥ ५. प्र-एषापि । ६. ल९ लः
ब प्र-विदिता। ७. भ-शञ्रुहस्ताच् । 2. भ-तदेतद् ॥ ९. टर ब प्र-यशश्चोनि-
तमनि० । म-श्रमश्चैव ममार्जितः। १०. भ-मया युगपदुद्धतौ ॥ १९. भ-पौरूषं
इष्टम् । १२. रा फ-~वज--नासि । भ-जच तीणेप्रतिन्ञत्वाखभवामीह् चात्मनः \
१३. राश-ण्तातेन छ । छ लः ब प्र-प्राक्षा हता तेन बहुच्छि० । अ-°तानेन
बहूच्छि° । १४. भ-संपादितो । १५. भ-पौरूषेणायमर्जितः ॥ १६. मनश् ।
१७. राश रार स त॒ मान) छ खर व प-यदमानं । अ-चापमानो । १८. ग-
यस् । १९. भ-स प्रमार्जितः ॥ २०. रार फ-वज--यस्तख ` पौ रषस्या्थः सह
तेनाल्पचेतसा । भ-कस्तस्य पुरुषार्था हि पुरुषस्याख्पतेजसः । २९. भ-वज-- नासि ॥
२२. भ-हि । २२. भ-सवमेवाद्य महत्कमे ॥ २४. भ-भादौ विक्राम० । २५. रा
चाथ । २६. भ-०तश्चनः । २७. छ१ छर ब प्र-च से° 1 २८. भ-सफलोयं परिश्रमः ४
२९. रा फ-निशणं । ३०. भ-दहित्वा 1 ३१. भ-भक्तस्य कृतो सफरः श्रमः ॥
५२४ वार्मीकीय-रामायणम् । .
इत्य् एवं ब्रुवतः सीता श्रुत्वा रामस्य तद् वचः ।
१०] क्षणं चोफुछ-नयना बभुवाऽसु-परिषुता ॥१०॥ [१०
पर्यतेस तां त॒ रामस्य .समीपे हदय-प्रियाम् ।
प] जन-वाद-भयाद् राज्ञो वभूव हृदयं द्विधा ॥११॥ [
सीताम् असितपद्याऽश्षीं नीलकुश्चित-मूधजाम् ।
प] अपश्यत् तां वराऽऽरोहां मध्ये वानररक्षसाम् ॥१२॥ [प
११्] पर्यतस् तां ' त' रामस्य भूयः करोधोऽभ्य्-अवधेत ।
] प्रभूताऽऽञ्याऽवसिक्तस्य पावकस्येव दीप्यतः ॥१३॥ [११
११] स बदृध्वा भ्रुकुटीं चक्बे तियंक् सम्प्रत्य राघवः ।
~ अन्रवीत् परुषं सीतां मध्ये वानररक्षसाम् ।॥१४।। [१२
१२] यत् कतन्यं मनुष्येण धषेणां परि-माञेता ।
तत् कृतं रावणं हत्वा मयेदं मान-काषिणा' ॥१५। [१२
१३] विदितश्च चाऽस्तु ते भद्रं योऽयं मम परि-धरमः
तीणश्च च“ सम्-उद्रो यसु ठू अ-त्वदर्थे तत् कृतं सया ।॥१६। | १५
१४७] रक्षता ननु ` यद् व्य-अक्तम् अप-वाद् सुदुःसहम् ।
प्र-ख्यातस्याऽऽत्म-वीयस्य त्वां गां च परिरक्षता ।। १७।।[१६
१५] निर्-जिताऽसि मया सीते शञ्ख-दस्ताद् अ-मषिणा ।
अगस्त्येन दुराधरषां अनिना दक्षिणेव दिक् ॥१८॥ [१४
१९ प्राऽऽप्न-चासिरि-सन्देदा मम प्रति-धुखे स्थिता [१७
1२] पराऽनुकूखा भवती तथाऽपि दयितां मम। [भ
दीपो नेत्राऽऽतुरस्येव प्रति-कूलाऽसि मे द्टम् ॥१९॥ [१७३
~ १०
१७] तद् गच्छस्वाऽनु-जाने ` त्वां ' यथेष्टं जनकाऽऽत्मने |
१. भ-तस्य सीता ¦ २. रार फ भ-खगीवोत्फु० ॥ ३. अत आरभ्य भ-
१३-शदरोकस्य प्रथमपाद यावन्नासिति ॥ ४. रा२ फ-वे ॥ ५. रा१ ख खर ब~
तस्य । ६. रा-पुनः 1 ७. भ-व्यवधेत ॥ ८. परम-शख० । ९. रा? अ-क्रूरा।
१०. भ-प्रेरितरोचनः ॥ १९. भ-परिरक्षता ! १२. भ-सवां चिनिजव्य मयेंतन्मान-
रक्षणम् ॥ १३. रा२ फ भ-रणप० । १४. रा२ फए-वज-सयुदरोऽमर्षो वात्वद्° ।
भ-स सुहृदामर्षान्न स्वदथे कृतो ॥ १५. प्र-०द् व्यर्थं । रार पतु महद् कृत्तं ।
भत मया बृत्तं । १६. भ-च सर्वतः । १.७. रा फ-बजं-०स्य त्यागं च प० । भ-
°त्मवंश्चस्य निंदां च परिमाजैता ॥ १८. भ-नास्ति । १९. रार फ भ-वज-नेत्रा-
तरस्येव ॥ २०. भ -°च्छभ्यनु° । २९. ल? लः च रा.-ऽदं ।
युद्ध-काण्डम् । ९६ । २७। ५२५
एता दश्च दिश्ञो भद्रे आय॑म् अस्तिन मे त्वया ॥२०॥ [१८
१८] कः पुमान् हि इले जातः स्रियं प्रगृहोषिताम् ।
तेजस्वौ पुनर् आदद्यात् सुहल-रेसेन' चेतसा ॥२१॥ [१९
१९] रावणाऽङ्-परिच्धिशं दच्ं दुष्टेन चकुषा |
कथं पुनर् उपाऽऽद्ां इं व्यपदिशन् स्वकम्' ॥२२॥ [२०
२०] यद्-अथं नि -जिता मे त्वं यक्षः प्रत्या-हतं मयां ।
नास्ति मे त्वय्य् अभि्वज्खो यथेष्टं गम्यताम् इति' ॥२३॥ [२१
२१] इत्य् अभिव्या-हतं मद्रं मयेतत् कृत-बद्धिना ।
लक्ष्मणे भरते चाऽऽपि इर वृत्ति यथा-सुखम् ॥२४। [२२
२२| शत्रु-से वाऽथ सुग्रीवे हनू-मति विभीषणे ।
निवेश्य मनः सीते यथा वा सुखम् आत्मनः ॥२५॥ [२३
नदहितवां रावणो दृषट्र दिव्यरूपां मनोरमाम् ।
२३ | मषयेत चिरं" सीते ख-गृहे पयव-स्थिताम्" ॥२६॥ [२४
ततः" त्रियस्य श्रवणाऽग्रियं वचः"
सीताऽपि सं-भुत्य^ चिरस्य" मैथिली ।
मुमोच वाष्पं रुदती" तदा भृज्च
| गजेन्द्रदन्ताऽभिहतेव रकी २७ [२५
इत्यार्षे रामायणे युद्ध-काण्डेः" सीता-परित्यागो नाम
षण्णवतितमः सर्गः ॥ ९६ ॥
१. भ-खाभिसुख्येन ॥ २. रा फ-चेतसा । ३. तवां पुनरादशां ।
४. भ-महत् ॥ ४५. भ-तस्वया ॥ ६. रार फ भ-वा त्वं । ७. फ-इदि ॥ ८. भ-
सुग्रीवे वानरेदे वा शच्रुत्े वा महाबरे । अतः परमधिकश्च पाठः- नीरे ने
हनूमति अंगदे व! महाबले । शरभे पनस चेव कुमुदे गधमादने ॥ केशरि-
द्विविदे मैदे ऋक्तराजे महात्मनि । वीरे शतबल्लौ चेव राक्षसे वा
विभीषणे । ९. भ-मनोहरां । १०. रा१ र छ ब अ-ण्येदुचिरां । ११. भ-
परिवरतैतीम् ॥ १२. रा.-गयोक्तं श्रवणस्य वाप्रियं वचः । भ-भ्रियाहैश्रवणा तद्-
प्रियं । १३. रार फ़ भ-भरियदुपश्चुलय । १४. ट १ खर ब भर-चिराय । १५. भ-
सहसा प्रवेपती + १६. भ-वज--सहछकी ॥ १७. ब भ-रुकाकांडे । रा. फ-
आभ्युदयिषछे ॥
[व-१०१]= [ सप्तनवतितमः सगः ]= [दा-११६]
एवम् उक्ता तु वैदेही परुषं रोम-हषणम् ।
१| राघवेणाऽति-रोषेण मृश्च प्र-व्यथिताऽभवत् ॥१ ॥ [१
सा तदाऽभ्रत-पू हि जने महति मेथिली।
२] शरुत्वा भतुर् वचो धोरं' रुजयाऽव-नता'ऽभवत् ॥२ ॥ [२
प्र-विषशन्तीऽव गात्राणि स्वानि सा जनकाऽत्मजा |
३ | वाक्-शरेस् तेः स-शव्येव भृशम् अभरण्य् अवतयत् ॥२ ॥ [३
ततो बाष्प-परि्धिन्नं प्र-माजेन्ती स्वम् आननम् ।
४] शनंस् त्यक्त-गृहीताऽथं मर्तारम् इदम् अव्रवीत् ॥४ ।। [४
किं माम् अ-सदृशं वाक्यम् इद्शं भोत्र-दारुणम् । `
प्] रुक्ष श्रावयसे वीरं प्राकृतः प्राकृताम् इव ॥५ ॥ [५
न तथाऽस्मि महा-बाहो यथा माम् अव-गच्छसि ।
६। प्रत्य -अयं गच्छ मे स्वेन चाखििण च तेजसा ॥६ ॥ [६
वि-शङ्कया हि स्रियो नाम स्थाने तु परि-शङ्कसे ।
७| परि-त्यजेनां शङ्कां खं यदय अपीऽ्यः परोक्ष-ताः ।७ ॥ [७
यद् अहं गात्र-संस्पशं शत्रोर् हस्त-गताः प्र-भो ।
८] कामकारो न मे तत्र देवः तु बल्वत्-तरम् ॥८ ॥ [८
मद्-अधानं त॒ यत् तन् मे हृदयं त्वयि वतते,
९] पराऽधीनेषु गात्रेषु" किं करिष्याम्य् अनू-ईश्वरी. ॥९ ९ [९
सह“ सम्बद्ध-भावाच च संसर्गेण च मानद ।
१. रा? फ-° ताऽरूदत् ॥ २. भ-रूक्ष ¦ ३. भ-°्या पीडिता० ॥ ४. ट
खर ब अ-°न्ती च । ५. भ-सखान्येव ॥ ६. राः फ-शनैरनुग° । भ-रनेगेदरदया
वाचा । ७. अतः परमधिकः पाठः-भ-कुङे महति जातां च दत्तां चैव महा-
के । शलूषीमिव राजेन्द्र॒ परेभ्यो दात॒मिच्छसि ॥ <. फ भ--वर्ज--
तथासि । ९. रा१-श्त्रेणव ते । रार फ भ-ण्गेव ते दये ॥ १०.रा१ रश्व अ
प्र-त् । भ-च । १९. रार लश्लरव अ प्र-च। भत्वं । १२. भ-अहं ते परी-
श्विता ॥ १३. भ~-तव शत्रोगेता । १४. रार फ-दैवत बरू० । भ-देवे तत्रापरा-
ध्यति ॥ ९५. भ-हृदयं तच मे । १६. रा१ ल! ल ब अ प्र-करिष्याम्यहमीश्वरी ।
भ-°म्यनीश्वरा । १७. अतः परमधिकः पाठः-भ-त्वामहं न व्यभिचरे मन-
सापि कदाचन । तेन सलेन मे देवा दिर्ंत्वभयमीभ्वराः ॥ १८. राः फ-
वजज-सहसा बढ़ मावा च । भ-मनसा शुद्ध भवेन ।
युद्ध-काण्डम् । ९७ । १९ । ५२७
१२] यदि तेऽहम् अविज्ञाता हता तेनाऽस्मि साम्प्रतम् ॥१०॥ [१०
परषितस् ते तदा वीरो हन्-मान् अव-रोकितुम् ।
१३] ठंकायाम् अभि-वतन्त्या(१)फं तदा न वि-वजिता' ॥११। [११
प्रत्ययं (याद्) वानरस्येव तद् वचः सम्-अनन्तरम् ।
१४] स्वया स-स्यक्तया वीर त्यक्तं स्याजः जीवितं मया ॥१२। [१२
न न्यथा न भ्रमोऽभूत् ते सं-शयेन्य्-अस्य जीवितम्
१५] सुहजन-परि्ेशो. न चाऽयं वि-फलो भवेत्^ ॥१२। [१३
त्वया त॒ नर-श्रादृरु क्रोधम् एवाऽनु-वतंता
१६] रुघुनेव मनुष्येण स््री-तचं नोप-धारितम्' ॥१४। [१४
व्यप-देश्चो न जानक्या नोत्-पत्तिर् वसुधा-तछात् ।
१७] मम शीलं च भक्तिश् च सव ते न सम्-अथितम् ॥१५।[१५.
न प्रमाणीकृतः पाणिर् बास्ये बाठेन पीडितः
१८ | मम वत्तं च शीर च सवं ते प्ष्-तः कृतम् ॥१६॥ [१९
एवं ` ब्रुवाणा ` सुदती बाष्प-गद्रदया गिरा
१९] उवाच ` रधष्मणं दीना सीता ध्यान-परायणा ` ॥१५७। [१७
चितां मे इर“ सौमित्रे व्य्-असनस्याऽस्य भेषजम् ।
२०] मिथ्याऽमिक्ञापाऽभि-हता ` नाऽहं जीवितुम् उत्-सहे ॥१८॥ [१८
अ-प्रतीतेर * गुणैर् भत्रं व्यक्ताऽहं" जन-संसदि ।
र१]याक्षमा मेः तां तु गदि पतिष्ये हव्य-वाहनम् ॥१९॥ [१९
१. भ-नवि० 1 २. प्रहता । ३. प्र राः फ भ~वज-नीतास्मि ।
७. भ-च्चाश्चतं । ५. रा फ भ-अवटोककः । ६. रार प-र्तयां । भ-
मयि तिष्ठं । ७. भ-ऽस्मि न वर्जिता ॥ ८. रार फ-वज--प्रत्युक्त ।
भअ-प्र्यश्च । ९. रा१-०रस्तसय । प्र-°रस्यास्य । भ-ण्रदख । १०. रा१ ट
छ ब अमा ॥ १९. रा फ-वज--दृथा ते श्रमोऽभूच्च संशयो यस्य जीविते ।
भ-०मोऽय सात्संश्चयश्चेैव जीविते । १२. फ-चाऽपि । १३. भ-निष्फलो ॥
१४. रार फ-नृपशा० । ९५. रा१ ल ल९ ब अ प्र-करोधेनेवा० । गार फ-रोष-
` मेवा० । १६. रा फ भ-व्य--०नैवं । १७. रा१-०स्वं नैव धा० । शार फ-खीतवं
नेवोपधा° । भ-खीत्वमेव पुरस्कृतं ॥ १८. अत आरभ्य रा१ लश लरब अ पर-
२८-श्श्छोकं यावन्नस्ति ॥ १९. भ-मम वृत्तं च वृत्तन्त बहुधैव परीक्षितम् ।
२०. रा फ-इति ब्रुवती । २९. भ-ग्द भाषिणी । २२. भ-जत्रवीट् ।. २३. भ-
०नमुपागता । २४. भ-देहि । २५. भ-रशापनिहिता । २६. भ-अग्रीतस्य च मे
भतुस्स्यक्तय।! । २७. भ-वे गति गन्तु गमिष्ये ।
युद्ध-काण्डम् । ९८ । ८ । ५२९
नि-शम्य सीतां त॒ तदा बि-शङ्
हुताऽश्षनं दीप्तम् अनु्र-विष्टाम् |
सराक्षसा वानरा-पुङ्गवास् ते
पप] सु-दुःखिता ध्यान-परा बभूवुः ॥२२॥ [प
इत्याष रामायणे युद्धकाण्डः सीताऽग्नि-मवो नाम
सक्षनवत्तितमः सगे: ॥ ९७ ॥
[वं-१०२]= [ अष्टानवतितमः समः] -[दा-११६.२०]
स तथा हव्यकन्याऽऽक्षी स-स्तुतः सीतया तदा ।
प] बभूवाऽऽकृति-सम्पन्नो हयमान इवाऽध्वरे 1१ ॥ न)
बभूव चाऽस्य तद् रूपं स्तूयमानस्य सीतया ।
प] गङ्गा-हदस्यः च यथा वातोदृधूतस्य शीतलम् ॥२ ॥ [1२
ये च तस्य स्रमीप-स्था वानरा दीप्यतस्् तद।।
पर| ते चाऽस्य श्ीत-भाव तं स्पृष्टा वि-स्मयम् आ-गताः ॥२ ।॥ [५
शद्धा च मेनिरे सीतां सम्प्र-विष्टां हताऽशनम् ।
प] अरुन्धतीं वसिष्ठस्य पवंतीम् इव शिनिः ४ ॥ [५
अभवत् सवे-सेन्यानां दिरक्षुणां समा-गमः |
प] सा रामं मनसा कृत्वा हताऽशनम् उपाऽऽगता ।॥५ [1९
संवि-गाह्म ततो देवी दिव्य-भूषण-भूषिता।* `
प] इताऽ्शनं प्रविष्टा सा स्वेषाम् एव परयताम् ।।& ॥ [1
सा तप्तनवहेम।ऽ5भा तप्त काश्चन-भूषणा ।
\२] विवेच मेथिली दीप्तम्" अभि अग्नि-रिखा यथा ।*७ }) [३१
दश्च ते विश्ाखाऽक्षीं पतन्तीं हव्य-वाहनम् । [२यप्
१. रा फ-ण्दा विसंज्ञं । भ-रुदतीमशेकां ॥ २. ब पर भ-रुकाकाडे ।
रा? ए-आभ्युदयिके ॥ ३. रा१ फ-° ग्येशः । ४. रा फ-वर्ज--सीतया संस्कृतस्।
५. अत आरभ्य भ-६ -षश्छोकं यावन्नास्ि । ६. प्र-यद् ७. रार-वज--°स्य शिशिरे ।
फ-०देव यथा ॥ <.प्र-ते चाथ जीत °। रा९ फ़-तथास्य तच्छीतरस्वं द ॥ ९. रा
फ-सतीमिव च । १०. प्र-नासि ॥ १९. भ-वजं--रक्तनब ०। १२. रारदेवी दीप्तम् ।
१३. भ-पपात उ्वर्ने दीक्षे हुताहूतिरिवाध्वरे ॥ १४. भ-दच्डस्तां महाभागां
प्रविशती हुताशनं ।
५३० वारमीकीय-रामायणम् ।
२] सीतां सर्वाणि भूतानि र्क्मे-वेदीम्ः इवोत्तमाम् ॥८ ॥ [२२
ताम् अपश्यन् सु-मनसः प्र-विशन्तीं हुताऽ्चनम् ।
}२] ऋषयो, देव-गन्धवाः यज्ञे पूर्णाऽऽहुतीम्' इव ।९ ॥ [`
प्रचुक्रश्चः" सयः सर्वास् तां दृष्ट हव्य-बाहने'।
प] पतन्तीं सस्कृतं सन्त्रे वसोर् धाराम् इवाऽध्वरे ॥१०।। [२२
्रैरोक्य-वासिनः स्वे सिद्धाः" स्व-च्छन्द्-चारिणः' ।
ते ताम् अम्य्-एत्य ददृशुः प्रविष्टं हव्य-वाहनम् ।
६] शास्रेण विधिना यज्ञे मन्त्र-युक्ताम् इवाऽऽहुतिम् ॥११.।[
ततो वंभ्रवणो राजा यमश्च च पितृभिः सह ।
२] सहस्राऽशृश् च देवेशो वरुणक्च च जलेश्वरः ।१२।[१२०,१२
- प्रिश्रूल-पाणिर्ः विश्वेशो महा-देवो वरष-ध्वजः |
३] कता च सबेस्य रोकस्य' ब्रह्मा चभग-वान् प्र-युः* ॥१३२।[३
स॒ च राजा दश्ष-रथो वि-मानेनाऽन्तरिक्ष-गः
४| आ-जगामाऽथ त देशं देवराज-सम-दुतिः ॥१४॥ [ध
ते स्वे चः समा-गम्य वपि-मानंः षय-सन्निभेः
1२] अम्य-अभाषत काङस्स्थं मधुरं नामगोत्र-तः ` ।॥*१५।।[]
स-दस्ताऽऽ्भरणं बाहुः प्रगृह्य परिघोपमम्
६ | अव्रवीत् त्रिदश्ष-भेष्ठो राघवं प्राऽञ्जरिं स्थितम् ॥१६॥ [५.
भरताः तं सब-रोकस्य“ श्रेष्ठो ज्ञान-वतां बरः।
९. भ-नस्ि। २. ब ल१ लर-०्ति यथा-। ३. अत आरभ्य प्र-११-
दश्ठोकं यावन्नरस्ि । भ-राष्षां पततीं धरणीं त्रिदिवादेवतामिव ॥ ४. भ-
प्रशशंसुः । ५. रा१ अ-प्रविश्तीं हुताशन । लशलः ब~-नाखि ॥ ६. व लये सिद्धा
स्वेरचा* । सर फ-ये सिद्धारछद्मचा० । ७, अतः परमधिकः पाठः--खश खर ब ओ
फ-ददृश्यस्तां रयो लोका देवगधवदानवाः । मेथिटीं त विशाखा-जक्तीं
प्रविशन्तीं हुतारानम् ॥ भ-नास्ि । ८. रा फ-वर्ज-- सांख्येन । ९. फ-
वर्ज--धर्मश्च पिर । रार-यमः सख्रपि० । भ-यमश्वामिच्रकर्षणः ॥ १०. भ-
सहखश्ो महेन्द्रश्च वरुणश्चांभसां पतिः । ११. भ-स च त्रिनयनः श्रीमान् ।
१२. रा फ-जगतो । १३. रा२ फ-चेव महाप्रयुः । भ-च क्ानिनां वरः ॥
१४. रार फ भ-अभ्याजगाम ॥ १९५. राः फ-एते सवे । भ-ते तु सर्वे । १६. भ-
यैवचैसेः । १७. राः फ-पिवृगो° । १८. भ-आगलय नगरीं रंकामभिगस्य च
राघवम् ॥ १९. भरणान् बाहून् । २०. भ-अनुवंस्त्रिदशश्रष्ठा । २१. रा१ १ खः
म ब अ-भर्ता सवस्य लो° । रार-मर्तारं सर्व॑ः० । भ-कर्ता सवंस्य छो०
युद्धकाण्डम् । ९८ । २७। ५२९१
७ | उपेक्षसे कथं सीतां पतन्तीं हव्य-वाहनम् ।॥१५७॥ [६
कथं देव-गण-श्रष्ठम् आत्मानं नाऽव-बुध्यसे ।
८] उपेक्षसे च वेदेहीं प्राक्रुतः प्राकृताम् इव५।१८१[९
इत्य उक्तो देव-राजेन स्वामी लोकस्य राघवः ।
९] अन्रवीत् त्रिदक्ष-धष् रामो धमे-मृतां चरः ॥ १६।[१०
` आत्मानं मानुषं ॒मन्ये रामं दशरथाऽऽत्मजम् ।
१०] योऽहं जातो यथा चाऽहं भगवांस् तद् ब्रवीतु मे।॥ २० ११
तम् उवाच सदस्राऽक्षः श्रष्ठोऽस्माकं पिता-महः
प] स्वयं-भूर् भग-वान् ब्रह्मा व्यत्य एष् यथा मवान् ॥२१.॥ [र
तम् उवाच ततो दवः स्वयं-भर् अमित-दुतिः
११ प्रगृह्य रुचिरं बाहुं स्मारयन् पूव-देहिकम् ॥२२।[१२
भवान् नारायणः श्री-मान् देवश् चक्राऽभ्युधः प्र-युः। [१३ष्
१२] शाङ्ग-घन्वा हषी-केशः पुराणः पुरूषोत्तमः ॥२२॥
अ-जितः खङ्-मृद्“ विष्णुः कृष्णश् चैव सनातनः" । [१५
१३] एक-मृज्खो वराहस् तं भूतभव्य-मवाऽन्तकः ॥२४॥ [१३२३
अक्षरं ब्रह्म सत्यं च मध्ये चाऽन्ते च राघव ।
१४] छोकानां त परो धर्मा विष्वक्सेन चतुर्-अुजः ॥२५.।।[१४
सेनानीर अग्रणीश च तं वेङुण्टश्च“ च सहा-युजः
५] प्र-मवशु चाऽप्यअयश्न् च त्वम् उपेन्द्रो मधु-घदनः ॥ २६।[१६
ष्णि-गर्भोः ध्रताऽऽतिसू तवं पदम-नाभो भवाऽन्तकरृत्
१. भ-णग्हने ॥ २. रा१ अ-न्तीमिव । ३. भ-शंकसे चेव वेदेहीमद््टा
प्राकृतो यथा। ७. प्र-नास्ि ॥ ५. भ-रोकपरु्तु । £. प्र-अथ देवगणश्रेष्ठं धमो श्र ° ।
भ-रशश्रे्ठान्राघवः श्रांजकिः स्थितः ॥ ७. भ-योहं देवो यतश्चैव तद्धवान्वक्घुमहेति ॥
८. प्र-नासि । ९. रा.--वज-- वक्षस्य् । १०. ल१ लः ब अ प्र-यतो । रार ततो । ११.भ५-
नासि ॥ १२. भ-इति ब्रुवाण काङरस्थं जद्या बरह्मविदां वरः । अन्रवीच्छृणु काकुत्स्थ
सदयं खलयपराक्रम ॥ १३. भ-पुरुषः । १४. रा९ फ-शंखश्राजिष्णुः क ० । म-खङ्गक्
जिष्णुर्विष्णुः कृष्णो महाबलः । १५. रा१ १ खर ब॒ अ-यनज्ञनाभो रणाकृतिः । पर
यज्ञनाभो रणान्तज्घत् । रा--देवदेवो महारुजः । भ- भूतो भव्यः सपलनित्॥ १६. रा१
लश. ब अ प्र-संपन्नं । फ-सलं ते । ९७. रा-नासि ॥ १८. भ-इुद्धिश्चिता क्ष-
मा दमः । १९. छ रा.-नासि । २०. फ़-नास्ति ॥ २१. रा१ ख१ छ > ब अ-~विष्णु-
गर्भो । भ-ङृतकर्मा 1 २२. प्र-पदातिस्त्वं । भ-मरहैदश्च । २२. रा१ ब~-नरां तद्त् ।
ख खर अ भ-रणांत° ।
५३२ वारमीकीय-रामायणम् ।
१६] शरण्यं शरणं च त्वाम् आहुः सेन्द्राः सुरषयः ॥२७।। [१७
ऋक-साम-भृङ्खो वेदाऽऽत्मा शत-जिहोऽमरषेभः। [१८१
१७] तं यज्ञस् त्वं वषट्-कारस् त्वम् ओं-कारः पर-तपः ॥२८॥ | १९्
त्रत-धामा वसः पूर्वो वघ्नं. च प्रजा-पतिः। [1५
१८] त्रयाणाम् अपि लोकानाम् आदि-कतां स्वरय-प्रथुः ॥२९॥
रुद्राणाम् अष्टमो रुद्रः साध्यानाम् अपि प्श्चमः। [१८३
१९] अधिनौ चाऽपि कर्णो ते चन््र-षर्योः च चक्षुषी ॥३०॥ [५
अन्ते चाऽष्दौ च मध्ये च इृश््यसे तंप्रं-तप। [प
२० प्र-भवं नि-धनं चाऽपि न विद्यः को भवान् इति ॥२१।१९२
दृश्यसे सवे-भूतेषु गोषु च ब्राह्मणेषु च।
२१] दिश्ष सर्वासु गगने प्वेतेषु वनेषु च ॥३२। (२०
सहक्च-चरणः श्री-मान् छत-शीषः सहख-च्क ।
२२] तवं धारयसि भूतानि वसुधां च स-प्वेताम् ॥२२।।२१
अन्तः प्रथिव्यां सलिलि दृश्यसे खं महोरगः
२३] त्रीर लोकान् धारयन्" राम ॒देव-गन्धव-दानवान् ॥२४।। [२२
अहं ते हदयं राम जिह्वा देवी सरस्वती ।
२४] देवा रोमाणि गात्रेषु निर-मितास्" ते स्व-मायया ॥२३५।|[२३
नि-मेषस् ते स्परतो रात्रिर् उनू-मेषो दिवसः स्मृतः
२५] संस्-कारस तेऽभवद् रही न तद् अस्ति खया विना ॥३६॥ [२४
जगत् ` सवं शरीरं ते स्थेयं ते वसुधा-तरम् ।
२६ | अभिः कोपः प्र-सादस् ते सोमः श्रीवत्सलक्षणः" ॥३५७॥ [२५
त्वया लोकास् त्रयः क्रान्ताः पुराणेर् षि-कमेस् तिमिः
२७] महेन्द्रश च' कृतो राजाः बहि बदु महाऽसुरम् ॥३८। [ २६
१. भ-दवाः । २. रा१ ल लर रारमहषयः | भ-सवासवाः ॥ ३. छः
प्र-कःतपूवं वसूनां च पावकश्च प्र° ॥ ४. भ-चंद्रादिर््यौ ॥ ५. भ-वबज--विदुः ॥
द. रा[१ छश-अ रार-दच्खयते । ७. भ-सागरेषु नगेषु ॥ ८. सय फ-णस्रपात्।
९. रा.-चेव पवेतात् ॥ १०. रा. फ भ-ण्व्याः । १९. रा१ख१ ८. ब अ-
चार० । १२. भ-दवमानुषपन्नगान् ॥ १३. भ-०तानि स्वयंभुवा । १४. श्र-
नासि ॥ १५. भ-तेऽभवद् । १६. छ१ छ. प्र रार-तथा । फ़-त्वया ॥ १७. रा.
फ-°रे । १८. रा१ १ कर च प्र-ग्रक्ष्मणः । रा.-ग्खांछनः ॥ १९. रा. फ-
तु छतो वीर ॥
ुद्ध-काण्डम् । ९८ । ४९ । ५३३
लोकान् संहृत्य काले तं नि-वेश्याऽऽत्मनि निशु-चलय् ।
प | कुवन् नेकाऽणवं घोरं दश्याऽदश्येन वचत्मेना ३९१ [1२
त्वया सिह-वपुः कृत्वा दहिरण्य-करिपुश हतः
1२ नम॑स् तुभ्यं भग-वते पुरुषाय महाऽऽसन ॥४०। [7
सवे-भूत-निवासाय वासुदेवाय साक्षिणे ।
}९] नमस् त॒ आदिदेवाय साक्षिभूताय ते नमेः।॥४१॥ [पि
नारायणाय कषये नराय हरये नमः।
प] त्वम् अश्च-वदनो भूत्वा पातालतलम् आ-स्थितः ॥४२॥ [
ष] सं-भूत परमं ॑दिव्यं द्हस्य् अम्भः पुनः पुनः
यत् परं श्रूयते ज्योतिर् यत् परं श्रयते तपः ॥४३॥ [
२८] यत् प्रं परमश् चेव परमाऽऽत्मेति कथ्यते।
२९्] परो मोक्षः परं यच् च तत् स्वम् एव नि-गघसे ॥४४॥ [१
प] हव्य" कव्यं पवित्रं च प्राऽभ्प्चि" स्वर्गाऽपवगयोः |
२९३] स्थिव्य्-उत्पत्ति-विनाशानां त्वाम् आहुः र-कृति पराम् ॥४५।।[प
यज्ञश च यजमानश् च होता चाऽध्वयुर् एव च|
२] मोक्ता यज्ञ-फरानां च त्वम् एव॒ परि-गीयसे ॥४६। [7
सीता रक्ष्मीर भवान् विष्णुर् देवश्च चक्राऽऽ्युधः प्र-युः" |
०] वधाऽथ रावणस्येह प्रविष्टो मादुषीं तनुम् ॥४७॥ [२७
तद् इदं नस् त्वया काय कृतं धमे-भृतां वर।
३१| नि-दतो रावणो राम प्रहृ दिवम् आऽक्रमत्* ॥४८॥ [२८
३२पू] अ-मोषं देव बीय ते न तेमोधः परि-थमः५।* [२९्ब्
अ-मोषास् ते भविष्यन्ति भक्तिमन्तो नरा यवि ॥४९॥ [३०
१. रारफः भअत आरभ्य ४ र-शश्चोकपूवीर्ध यावन्नासि ॥ २, अ-नास्ि ॥
३. ८१ ब प्र-हरये ॥ ४ फ-संश्तो । ५. फ-हषं ॥ ६. रा९ फ-वर्ज-
परतश् 1७. १ २ ब प्र-चापि । ८. रा. फ-वर्ज--यश् । ९. रा१ र!
रछ.-एतन् ॥ १०. रा२ फ-हव्यकन्यप्रव्रत्ति च शाक्तिः । ११. रा२ फ-त्वमेव प्रकृतिः
परा ॥ १२. रा फ-देवः कृष्णः प्रजापतिः ॥ १३. रार फ-वज--प्रविष्टो । १४. रा१-
दिवमाङ्ृतात् । प्र ब~दिवसां कमात् । ल ल? अ भ-दिवमाक्रमात् ॥ १५. रा१ ब
अ फ-शमस्तव । ल! लर श्रमस्तव । प्र-च संखवः । १६. अत, परमधिकः पाठः-
राः फ-अमोध दछन यम न च मो घस्तवस्तथा ॥
५३२४ वाल्मीकीय-रामायणम् ।
३२] देव स्वां देवतां भक्ताः पुराणं पुरुषोत्तमम् ।` [३९१
॥4 # (1
३४३] म्रताः स्वग गमिष्यन्ति कीतिलखा नाऽत्र स-शयः ।५०।।[३२उ
„ इल्याषे रामायणे युद्ध-काण्डे" ब्रह्य-मरोक्तो राम-स्तबोः
नामाष्टानवतितमः समैः ॥ ९८ ॥
[ व-१०३]= [ एकोनशततमः सगः ]= [दा-१२१]
फर] ततः ्रीत-मना रामः श्रुत्वा तां ब्रह्मणो गिरम् ।
दध्यौ" मुहूतं धर्माऽऽत्मा दर्ष-व्याहलखोचनः' ॥१* ॥ [६ `
१। एवं श्रुत्वा शुभं वाक्यं पितामह-युखोदतम्" ।
४२] अङ्कनाऽऽदाय वैवेदीम् उत्-पपात विभावसुः" ॥२ ॥ [१
- तरुणाऽऽदित्य-संकाशां तप्त-काश्चन-भूषणाम् ।
र| रक्ताऽम्बर-धरां बालां नीर-कुखित-मूर्थजाम्" २ ॥ [३
अम्लिश-माल्याऽऽमरणां तथा-रूपाम् अ-निन्दिताम् |
| ततो रामाय वेदेदीम् अङ्के कृत्वा विभावसुः ॥४ ॥ [४
अव्रवीत् तु तदा रामम" साक्षी“ लोकस्य" पावकः" । [५
५| एषा ते राम वैदेही पापम् अस्या न विचते ॥५५॥ [६
नैव वाचा न मनसा नैव" बुद्धया न चधुषा" ।
६.। सु-टत्ता ¶ृत्त-शौण्डीर त्वां सीताऽभ्य्-अचरच् हुमा ॥*६ ॥ [७
“१. रा? फ-ये स्वां देववरं । २. रा१ फ-ण्णपु० । ३. अतः परमधिकः
पाठः--रार फ भ-इद माषं स्तवं दिव्यमितिहाखं पुरातनम् । ४. रार फ भ-
ये -नराः कीतेयिष्यंति नासि तेषां पराभवं । अतः परमधिकश्च पाठः-- कथमिव पराभव
नजयुः पुरुषाश्रयेण युक्ताः । नहि जगति चतुर्भुजाश्रयाणां चिदश इहास्ति
वरपद्पे बिष्ठः || ५. -रुंकाकौडे बह्य० । रा? फ-आम्युदयिके पथैणि महाघु-
स्षस्तवो ॥ भ-रकाकांडेऽमोघस्तवदेवसमागमो ॥ ६. भ-नासि । ७. सार फ-
वज--च्यात्वा । भ-जयूनर् । <. रा१ १ खर ब अ प्र-गृहीरवा जनकात्मजाम् । भ-
रामो बाप्पाकुरेक्षणः। ९. अतः परमधिकः पाठः-रार'फ भ-विधूयाभिचितां
ता तु जानक्यिमन्ववे्य च । उत्तस्थौ मूर्तिमान गृहीत्वा जनकात्मजाम् ॥
९०. भ-एतद् । ११. भ-ण्दसमीरितं । १२. रा फ-स्सुतेव । १२. भ-
ससंभ्रमः ॥ १४. छ१ छर ब-नीखां कु०° ॥ १५. भ-ददौ ॥ १६. भ-च । १७. रा१
लर् लर ब च्र-रामः। १८. रा१ अ-पावकं । ल१ लः ब-साक्षिणं । १९. रा९फ भ-
वज--रोकपावनं।। २०.रा१ लश्ल. ब अ पर-अत आरभ्यर ०-राश्ठोकपूरवाधं यावज्नासि।)
२९. भ-न दधया न च च । २२. भ-सुड्त्ता वृत्तसंपन्ना न सवामभिचरलयसौ ।
` युद्धकाण्डम् । ९९ । १९ । ५३५
रावणेनाऽपि नीतेषा वीर्योस्सिक्तन रक्षसा |
७] त्वया विरहिता सीताः वि-वञ्ला जनकाऽऽत्मजा ॥७ ॥ [८
रुद्रा चाऽन्तः-पुरे दीना स्वच्-चित्ता त्वत्-परायणा ।*
८] रक्षिता राक्षसीभिश्च च षोराभिर् षोर-बुद्धिभिः ॥८ ॥ [९
प्र-लोभ्यमाना वि-विध भत्स्यमाना च मेथिही।
९] तन् न चिन्तयते रश्वसू स्वद्-गतेनाऽन्तर-आत्मना ॥९ ॥ [१०
वि-श्द्धां वि-रजस्कां तं प्रति-गृहीष्व मंथिलीम् ।
१०] न कि-चिद् अपि वक्तव्यम् अहम् आज्ञापयामि ते ॥१०॥ [११
ग्-च्छन्नं वा प्रकाशं वा सवम् अभिर् अवेक्षते ।
११] तस्माच् मे विदिता सीता प्रत्य-अक्षम् अनु-पर्यतः ॥११।
एवम् रक्तो महा-तेजा ध्ति-मान् उरु-विक्रमः
१२] उवाचः त्रिदश्च-श्ष्ठं रामो धमे-मृतां वरः ॥१२॥ [१३
भग-वन् हव्यकव्ये रोक-पावन पावक |
प] शृणु मेऽस्याः परित्यागे कारणं त्वं विभावसो ॥१३॥ [५
जानाम्य् एताम् अह साध्वीम् अनु-रक्तां ितेन्द्रियाम् ।
एर] दृट-रत-समाचारां वाङ्-मनः-कमे-संयताम् ' ॥१४।
यस् तु मायां समा-रुद्य जिह्ल-मार्गेण रकषसा।
२] मया विरहिता बाला प्र-सद्याऽपहता बलात् ॥१५।॥ [१
नते शङ्का भवेल लोके शी-तवं प्रति ममेव हि" ।
६ | अवस्यम् अपि दुर् उत्ता राक्षसाश्च च वि-धमिणः ॥१६॥ [1
अवरयं त्रिषु लोकेषु न ` सीता प्रपिम् अहति ।
१२] दीषकालोषिता दहीऽयं रावणाऽन्तःपुरे श्युभा ॥९७॥ [१४
वाङिक्चो बतः कामाऽऽत्मा रामो दश्चरथाऽऽत्मजः |
१४] इति वक्ष्यति मां लोको जानक्या घ अ-विच्ोधने ॥ १८।[१५
सीतायाश्च चाऽप्य 3प-करोशषश॒ चासि-प्रतिगहितः" ।
१. भ-दीना । २. भ-निजनाद्रनात् ॥ ३. भ-विङृताभिः समततः ॥
७. भ-न चाथाचितयद् ।॥ ५. भ-विद्युद्धभा्वां निष्पापां । ६. भ~-राघव । ७. भ-
उदीक्षते । ८. रा. फ-तस्मात्ते ॥। ९. भ-अबवीत् । १०. फ-वरम् ॥ ११. भ-भत्मनो
धर्मसंयुतम् ॥ १२. रा फू-प्रमथ्याप० ॥ १३. भ-हुताशन ॥ १७. रा. फ-
चापि । १५. रा. फ-सीता पावनम् ॥ १६, भ-खद । १७. भ-इति वक्ष्यति मां
सतो जानकीमविशोध्य वे । १८. भ-रर्दितम् ।
५२६ वार्मीकोय-रामायणम् ।
१५] आत्मनश चाऽयज्ञो छोके युगपत् सम्प्र-माजितम् ॥१९॥ [५
अनन्य-हृदयां भक्तां ममः चित्ताऽयुबतिनीम् ।
१६] अहम्. अप्य् अवगच्छामि मथी जनकाऽऽत्मजाम् ॥२०॥ [१६
सम्प्रस्ययाऽ्थं लोकानां त्रयाणां तेन हेतुना ।
१७] इताऽक्चनम्' इयं सीता प्र-विसन्ती न वारिता ॥२१।। [१७
इमाम् अपि विचालाऽश्षीं रक्षितां स्मेन तेजसा ।
१८] रावणो नाऽति-वर्तेत' वेराम् इव महोदधिः ।॥।२२।। [१८
न हि शक्तः सु-दुष्टाऽऽत्मा मनसाऽपीऽह मेथिलेम् ।
१९| सं-स्पशयितुम् अ-प्राऽऽप्यां दीप्ताम् अमि-शिखाम् इव ॥२२।१९
नेयम् अहति वेश्चयं रावणाऽन्तःपुरे श्भा ।
२० | अनत्याञ्या“ हि मया सीता मास्-करेण' प्र-मा यथा ॥|२४॥ [२०
वि-श॒द्धा त्रिषु लोकेषु मेथिली जनकाऽऽ्मजा ।
२१] न हि हातु^ मया शक्या कीतिर् आत्म-वता यथा ।॥२५। [२१
अवर्यं च वचः कायं सवेषां भवतां मया।
२२] क्लिग्धानां लोकनाथानाम् एव हि वदतां हितम् ।॥२६।। [२२
इत्य् एवम् उक्तवा वि-जयी महा-बलः |
-रस्यमानः सु-कृतेन कमेण ।
समू-एत्य रामः प्रियया महा-यशाः
२३, सुखी सुखाऽहः स“ बभूव राघवः ॥२७॥ [२३
इस्याषे रामायणे युद्ध-काण्डे सीता-शुद्धिः नमिकोन-
कततमः सगः ॥ ९९ ॥
१. भ-मचित्तपरिव० । २२. राः फ-यत्र हे० । भ-अत्र ससदि । ३. भ-
उपेक्षिता हि वेदेही । 8. रा२ फ-न रक्षिता । भ-हुताशनं ॥ ५. भ-नाभिव० ॥
६. रा१ लख ब अ प्र-सदूषयितुम्। भ-प्रमोहयितुम् । ७. रा. फ़-यथा । <. भत
परमधिकः पाठः-सा. फ़ भ-ख्दमणस्य हि शापेन हता हीय न सशयः ।
पणद्ालागता बाला परुषं यदवोचत ॥ ९. भ-दौश्चय । १०. रया. फ भ-
जनन्या । १९१. रा- फ-०रस्य ॥ १२. राक भ-विहठं । १३. लश चभ्र-
°वतो ॥ १४. भ-खोकपारानाम् । १५. रा१ अ-चैव हि निखिरूं मतम् । छ१ छ ब~
देवं निखिरं मतम् । प्र-देवं निखिरु महत् । भ-एव विव्रुबतां हित ॥ १६. राश ख
स्वु०° । १७. भ-सुखुखं मुमोद ॥ १८. पर भ-रंकाकांडे *। रा- फ-जाभ्युदयिके ।
१९. रा. फ-अभभिदशेन ॥
[ वं-१०४ ]= [ शततमः सगः ] = दा-१२२ ¡
एतच् चत्वा शुभं वाक्यं राघवस्य महाऽऽत्मनः ।
| ततो रामं शुभं वाक्यं व्या-जहार महेश्वरः ५१ । [१
-मतं मधुरं शणम् अथं-वद् धमे-संहितम् ।
२. स्वयं-भश् चाऽपि मग-वान् प्र-हृष्टनाऽन्तर-आत्मना' ॥२ ।॥[
पुष्कराऽक्ष महा-बाहो कृतं कमं महत् त्वया ।
३] दिष्टया श्वस त्वया पापः सुराणां रावणो हतः ॥३ ।॥२
दिष्टया स्वस्य रोकस्य प्ररं दारुणं तमः |
४] सथुद्-ूतं त्वया सं-ख्येः राम रावण-जं महत् ।४ ॥ [र
आ-शवास्य भरतं दीनं कौसस्यां च तपसिनीमू ।
५ केकेयी च सुमित्रां च दृष्ट्रा रक्ष्मण-मातरम् ॥५ ॥ [४
प्राऽऽप्य राज्यम् ` अयोध्यायां" नन्दयिता सुहज्-जनम् ।
६] इक्ष्वाकूणां कले वंश स्थापयित्वा महा-बर ॥६ ॥ [५
इष्टा तुरग-मेधेन प्राऽऽप्य चाऽन्-उत्तमं''यश्चः |
७] ब्राह्मणेभ्यो धनं दवा त्रि-दिवं गन्तुम् अरहसि ।}७ ॥ [६
एष राजा विमानस्थः पिता दक्ञ-रथस् तव ।
८] काङत्स्थ मादुषे लोके गुरुस तव महा-यश्ाः ॥८ ॥ [७
इन्द्र-लछोकं गतः श्री-मांस् त्वया पुत्रेण तारितः"
९| रक्ष्मणेन सह भात्रा तम् एनम् अभि-वादय ॥९ ॥ [८
महादेववचः श्रुता कङकुत्स्थः सह-रक्ष्मणः
१०] विमान-शिखरःस्थस्य पितुः पादौ सम्-अस्पृशत् ॥१०।[९
१. रार फ भ-भरियं । २. भ-पितामहः॥ २. फ-हृद्रत । भ- संस्कृतं । €: अत
परमधिकः पाठः-भ-रामं तजर मह तेजा प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत् ॥ ५.ख-अ पर-सुह०।
६. भ-श्रणु वाक्यं परतप । ७. भ-दिष्ट्या कृतमिदं कमं स्वया धमभरतां वर ॥ ८. य. फ-
त्वत्तेजसा विनिहतं । भ-समर्धतं स्व०॥ ९. रा. फ-भरतादीस्सवं कौसस्यामभिवाथ च ।
१०. रा. फ-देवीं ॥ १९१. रा, फ-राज्यशध्रियं दीक्षां । १२. रा-०नाच्-। १२. रा-
फः-ण्टी । भ-वज--°रुः॥ १४. रा. फ-वज--° पश्च । १५.्र-चानन्तरं ॥ १६.भ-
महतिजाः ॥ १७. रा१ १ ल. अ-°खोकगतः । १८. भ-भावितः । १९. रा१ १ ख.
प्र-ञ्राता । २०. रा-ष्ष्टवा स पितरं तदा । छश-व्वमेवमभि० ॥ २१. रा१ १
ख. ब अ-महेश्वरवचः । प्र भ--पितामहवचः । २२. रा. फ भ-विमानस्थख
सहसा प्रणाममकरोिपतुः ॥
५२८ वाट्मीकीय-रामायणम् ।
दीप्यमानं स्वया रक्ष्या विरजोऽम्बर-धारिणम् ।
११] रक्ष्मणेन सद भात्रा ददशः पितरं तदा [१०
पि] आसीनम् आसने दिव्ये दिव्याऽऽभरण-भूषितम् ॥११।॥। [
हषेण महताऽऽविष्टो विमानस्थो मही-पतिः
१२] प्राणैः श्रिय-तरौ द्रा पुत्रौ दक्न-रथस् तदा। [११
स्नुषां च सीतां संपश्यन् परं विस्मयम् आ-गतः' ॥१२। [प
१३] आ-रोप्याऽ्डं महा-बाहुर् बराऽऽसन-गतः प्र-घुः ।
बाहुभ्यां सम्परि-प्वज्य ततो वाक्यम् उवाच इ ॥१२।॥१२
१४] न मे बहु-मतः स्वगंः संवासो वा सुरषभेः'॥
१५ ] त्वया राम विहीनस्य सत्यं प्रति-मृणोमि" ते ॥१४। [१३
ˆ पश्यतस त्वां वन-गतं द्धिर्यन्तं चीरवाससम् ।
प ] स्वर्गो बहु-मेतो. नाऽयं समत्वं च सुरेर् इदम् ॥*१५।[]प
अच्च त्वां निहताऽमित्रं द्र सम्पूर्ण-मानसम् |
॥२] निस्तीणे-वनवासं च प्रीतिर् अस्ति परा मम ॥१६५|[१४
१५३] केकेय्या यानि चोक्तानि वाक्यानि वदतां वर।
तदा“ प्रवरजनाऽथं ते“ स्थितानि हृदये मम ॥*१७॥ [१५
१६] तां च दष्ट कुशन परि-ष्वञ्य च राघव ।
अद्य दुःखाद् वि-यृक्तोऽहं नी-हाराद् इव भास्करः ॥१८.।।[१६
१७] तारितोऽहं त्वया पत्र सुपुत्रेण महाऽऽत्मना |
अष्टा-वक्रेण धमाऽऽस्मा पिता" वै तारितो यथा ॥१९॥ [१७
१८] इदानीम् अवगच्छामि" यथा सौम्य सुराऽसुरैः ।
वधा$थं रावणस्य त्वम् इह” चेवाऽव-तारितः“ ॥२०॥ [१८
१९] सिद्धाऽथं खट ्राऽथां खलु कोषल्या" या त्वां या त्वां राम गृहं गतम्" ।
१. राः फ भ-वज--स्ये । २. रा९ फ भ-दिवाकरमिवोदितं। ३.रा१र१ खर
वे अ पर-दष्ट्वा स ॥ ४. फ़-मरहषं परमं गतः ॥ ५. भ-खमाददे । ६. रा फ-नात्युञः
स्थितः काङुस्थो भूमिमस्पश्य पार्थिवः । पुत्रं दश्शरथो राजा सांस्वयश्निदमनवीत् ॥
७. राः फ-सभामो वा सुरर्षिभिः । ८. अतः परमधिकः पाठः- भ-तदा ते
परोभ्यतः पु वनं प्राणा गता मम । ९. भ-पुत्र । १०. भ-मे वचने णु ॥
९१. रा--वजं-- नास्ति । १२. फ-नासि । १३. भ-नास्ि ॥ १४. भ-तव प्रवजना्थ
वे । रार-तथा प्रवर्त॑नार्थं ते | १५. रार फ भ-वज्ज--नास्ि ॥ १६. राः फ-
शिचिर् ॥ १७.रा२ फ-वज--चैव जानामि । १८. रा९-वनवासाय दीक्षितः । भ-इतो
गामवतारितः ॥१९. ल१ रार-नास्ति 1 -
युद्ध-काण्डम् । १००।२३९। ५३९
वनान् नि-एत्तं संदृष्टा ईक्षते शछ्-मेदनम् ।२१। [१९
०] सिद्धाऽर्थाः खलु ते रामनराये त्वां पुरीं गतम् ।
राव्य चवाऽभि-षिक्तं यै द्रक्ष्यन्ति पुरुषोत्तमम् ।।२२।। [२०
२१] धन्योऽयं रकष्मणो आता तव धम-परायणः।
यस्यः कीतिर् दिवं खं च महीं चाऽ५ग्रृत्य तिष्ठति ॥२२॥ [
२२] अपापा पुत्र यैदेदी धम-ज्ञा धमे-दर्िनीः।
देवाः सवेस्य मत्यंस्य कशलाऽकुशषल विदुः ।२४। [7
२३] अहं च तवां वदाम्य् एष पिता दश-रथः स्वयम् ।
निःशङ्को" गत-हट्-रेखः प्रति-गृहीप्व जानकीम् ॥२५॥ [1
२४] अनु-रक्तन विदुषा शचिना धमे-चारिणा ।
इच्छेयम् त्वाम् अहं द्रष्टुं भरतेन समा-गतम् 1 २६॥ [२१
२५] ङमारो लालनीयस् ते चङ्ज-घ्रो दयितो मम।
यथा पिता तथा भाता उ्येष्टो भवति धमतः ॥२७॥ |
२६] चतुदश समाः सौम्य" वने" निर-यातितास् त्वया“ |
वसता सीतया" साधं ` सत्-प्रीत्याः रश्मणेन. च ॥२८॥ [२२
२.७] वियुक्त-वनवासेन प्रतिज्ञा पूरिता त्वया ।
सत्य-बादी त्व् ` अहं ` पुत्र सत्-पुत्रेण ' कृतोऽद्य बे ।॥२९॥ [२३
२८] रावण च रणे हत्वा देवास् ते परितोषिताः
प] मत्-प्रसादाद् यज्ञः प्राऽऽप्य दीषेम् आयुर् अवाऽ०ग॒हि ॥ ३ ०।५
कृतं ` कमं यश्चः-छाध्यम् अनुरक्ता ` वय गुणैः
१. राः फ-तद्विमुक्तं । २. भ-शुसदन । २. 2१ खर ब~नासि ॥ ४. रा
फ-जराद्रौमभि० । ५. रह्-च द्रक्षति वसुधाधिपं ॥ ६. रार-अस्य कीतिर्दिवं पता ।
७. फ़-नासि ॥ ८. रा९ फ-धममवत्सरा ॥ ९. रार फ-बवीम्येवं । १०.फ भ -वज--निः-
शोको ॥ ११. रार फ- वर्ज--बाखेन । १२. रा- फ़-भरतेन यथान्याय्यं समागच्छस्व तरे
महान् ॥ १३. रा९ फ भ-वनज--वीर । १४. रा फ़-स्वया निर्यातितः स्वयम् ।
१५. अ-वजं-मच्नियोगेन । लश्-सन्नियोगेन । १६. रा१ रब अ-मलीला ० । ल१-
मसीलया तं च रक्ष्मणे ¦ प्र-मसरीया चेव रक्ष्मण । रार प-तेनाऽहं पूजितो दसि ॥
१७. रार फ-निव्रत्तव ° । १८. रा? फ-सफका । १९. १ छर ब-मम । रार फ-
कृता । २०. रार वज-व्वया । २९. सरवज-सलयपु० । २२. रारवज--
०तो ह्यह ॥ २३. रार भ-देवताः । २४. अतः परमधिकः पाठः--रार भ-वज-
खच्छुंद तस्ते वैदेह्या वियोगो भविता पुनः ॥ २५. फ भ-वज--कृतकमां यञ्चः-
ष्यः सत्व रक्छा।
न
॥
५४० वाटमीकीय-रामायणम् ।
२९] भातिः सह राञ्य-स्थो दीर्घम् आयुर् अवाऽऽगरहि ॥३१॥ (२४
श्यो हि सतो यस्य कीति-मान् अमित-यतिः।
२०] सतोऽपि जीवति व्यक्तं यथाऽहं तारितस् त्वया ।३२॥ [
इति ब्रवाणं राजानं रामः प्राऽञ्जलिर् अव्रधीत् । [२४
३१] भोस् ताताऽलु-गृहीतोऽस्मि यत् प्रीतोऽसि भवान् गुरः ।॥। ३३॥ [1
३२१] इदम् एकं त् इहेच्छामि मवत्-प्रीत्या' वरं हितम् ।
प] दीयमानम् अभिप्रेतं ममाऽनुग्रह-कारणात् ॥२४।॥)
३२्द] कुर प्रसादं धमे्ञ केकेथ्या भरतस्य च।
सपुत्रां तवां त्यजामीऽति यद् उक्ता क्रैकथी तदा ॥ २५ [२५
३३] स शापः कैकयीं घोरः सपुत्रां न स्पृशत् प्रभो [२६
प] तत् तस्याः करु धमज प्र-सादं भरतस्य च ॥२६॥ [
तथेति स॒ महा-बहुर् उक्त्वा चेनं कृताऽञ्जलिम् । (२७
३४] किम् अन्यत् करघाणीऽति मति-मांश् चेदम् अत्रवीत् ॥ ` २७।(.
कृतम् इत्य् अब्रवीद् रामः शिवेनेच्छस्व माम् इति । |)
३५] लक्ष्मणं च परिष्वज्य पुनर् वाक्यम् उवाच ह ॥ २३८।[ २७३
भ्रात्-ञुश्रूषया युक्त एवम् एव सदा भव।
] अस्य प्रसादाद् विपुलां कीति खं समबाऽऽप्स्यसि ॥३९.॥ [प
धमं प्राऽऽप्स्यसि धमज्ञ यश्चश च विपुलं सवि ।
३६] रामे प्र-सने स्वग॒च' महिमानं तथोत्तमम् ` ॥४०। [२९
राम शु्रष भद्र ते सुमित्राऽऽनन्द-वधन।
३७] रामः. सवस्य लोकस्य हितेषु नि-रतः सृदा ॥४१॥ [३०
एते, सेन्द्रास् त्रयो लोकाः सिद्धाश् च प्रमयः ।
३८] अभि-वाच्य महाऽऽस्मानः स्तुवन्ति पुरुषोत्तमम् ॥४२। [२१
एतावद् उक्तम् अ-मृतम् अक्षरं ह्म शश्वतम् ।
१. रा--नास्ि ॥ २. राः फ-नास्ति ॥ ३. शा. -चृपति । ध. सा.
नासि ॥ ५. फ भ-वज--°स्माप्ध्या । ६. रा१ अ-ण्काम्यया ॥ ७. अ-त्वया ।
८. अ सा. प-नासि ॥ ९. अ स^ फ-नास्ति ॥ १०. रा. फ-तथेलेव पिता पुत्रं
रामं दशरथोऽबरवीत् । ११. राः -अ-नास्ि ॥ १२. रा--नास्ि । फ-ततो
खक्ष्मणमामन्य पिता दशरथोऽजवीत् ॥ १२. भ-नसि ॥ १४. रा. फ-नास्ति ।
१५. स. फ-वाप्यतुरं समवाप्सयसि ॥ १६. रार फ म-रामो हि स्वैरो० ।
१७. खश्छरब-ण्ते च नि०। रा. क-त्रियेष्वभिरतः । भ-हितेष्वभिरतः ॥ १८. या
फः-भचैर्यति महास्मानं साश्वतं ॥ १९. र।, फ-एतत्तदुक्छमव्य्रमक्षरं ब्रह्मनिर्मितम् ।
युद्धकाण्डम् । १०० । ५१ । ५४१
३९] देवानां हदय सौम्यः युदय ॒रामः' सनातनम् ।।४३।। [३२
४० | अवाऽप्प् धमं-चरण यक्चश्च् च विपुल त्वया)
प] रामं शशध्रषताः भक्त्यां देह्य सह सीतया [३३
४०३] सौभ्रात्रम् एतल् लोकेषु कथयिष्यन्ति मानवाः ।४४।॥ [४
इत्य् उक्तवा लक्ष्मण राजा स्युषां बद्धाऽज्ञलिं स्थिताम् ।
४१ पुत्रीऽत्य आ-भाष्य मधुरं सनं. एताम् उवाच ह ॥४५। [३४
कतग्यो न तुवं मन्यु राम-समाधितः ।
४२] रामेणेदं विशञुद्धय-अथं कृतं वे त्वद्-धितेषिणा ॥४६।।[३५
दुष्करम् इद् पुत्रि तव॒ चासि-रक्षणम्।
४३] कृतं यत्नेन नारीणां यन्नो ह्च अभिभविष्यसि ।४७। [३६
कामम् एवाऽसि" सं-देश्या" मतृ-्भरषणं प्रति।
४४] अवश्यं तु मया वाच्यम् एष ते देवतं पतिः ॥४८।। [३७
इति चेव समा-दिश्य पुत्रौ सीतां तथा“ स्नुषाम्" ।
४५] इन्द्रलोकं वि-मानेन ययौ दश-रथो तपः ' ॥४९॥ [३८
वि-मानम् आस्थाय महाऽतुभावः
रिया च सन्दीप्त-तनुर् सपोत्तमः
-मन्त्य पूत्रो सह सीतया च
स] स्वग" जगाम प्र-वरांश् ` च रोका् ॥५०॥ [३९
स्व-गतिम् अनु-सरन् सुराऽभिष््ं
विबुध-निश्चाकर्चद्ः विराजमानः ।
धिति-तलम् अव-लोकयन् प्रयातः
४६] सुत-वदन क्षशि-वन् निर-ईक्षमाणः ॥५१॥ [प
इत्यार्षे रामायणे युद्ध-काण्डे दशरथ-राम-सवादो नाम शततमः सगः ॥१००॥
१. रा१ अ-सोम्य । रा फ भ-तात । २. रा -फ-वज--राम परंतप ॥ द: रा;
फ-वज-- ° श्रषण यक्तं ।} ७. रा१ लश लव अ प्र-सुप्रीतो माष्य। ५. रार फ-दीधण
स्वरेणेदम् ॥ ६. रा. फ-पुच्री । ७. रा- फ-मन्युसते कायस्लागकारितः.। <. रा. फ-
विश्युद्धिरेषा विहिता स्वरोकेषु देवतः ॥ ९. रार फ-त्वया । १०. रा ए-नारीस्त्वं यश्-
साभि० ॥ १९१. भ-एव त्वया कायं ! १२. राः-वज--भतुः ख ० । १२. रा- फ-
वज--परम् ॥ १४. रा> फ-वज-च राघवः । १५. रा फ~ज्वख्न् ॥ १६. भम-
जगाम देव प्र° ॥ १७. रा--स गति । १८. भ-व्ज--पुराभि० । रा--०भिजषटा ।
१९. र१ खश ख. ब अ प्र-ग्शाचरवद् । २०. रा फ-उखमव० ॥ २१. ब्रम
रंकाकांडे । रा फ-जाभ्युदयिके ॥
[वै-१०५]= [ एकोत्तरशततमः सेः ] =[दा-१२३]
प्रति-प्रयातेः काङत्स्थेः महेन्द्रः पाकशासनः ।
१] अब्रवी परम्रीतो राघवं प्राऽ्जछिं स्थितम् ॥१ ॥ [१
कौसल्या सुप्रजा राम त्वया पुत्रेण धी-मता।
प] ्रीतोऽस्मि वद किं कायं करोमि त्वत्-श्रिये स्थितः ॥२ ॥ [ग
प] पष्कराक्ष महा-बह्ये भृणु मे रघुनन्दन। (
अ-मोधं दकेन राम चत् अस्माक नरषभ ।
२] प्रीतति-युक्ता” स्म ते सर्वे बहि राजन् यथेच्छसि ॥२ ॥ [२
एवम् उक्तो महेन्द्रेण प्रसन्नेन महाऽऽत्मना
३] सुप्रसन्न-मना हृष्टो वचनं प्राऽऽह राघवः ॥ [२
यदि प्रीतिः सञुत्-पन्ना मयि ते विबुधेश्वर ।
४] वक्ष्यामि चः वरं ्ि-चित् तन् मे खं दातुम् अहि ॥५ ॥ [४
मम हेतोः पराऽऽक्रान्ता गता ये यमसादनम् ।
५] ते स्वै जीवितं प्राऽऽप्य सथुत्-तिष्टन्त॒ वानराः ॥& ॥ |५
वि-करान्ताक्च चाऽपि श्रुराश चन मृत्युं गणयन्तिच । [६3
६] कृत्वा" कमे वि-पन्नाश्च् च जीवयताच् पुरंदर ॥७ ॥ [१
७गू | मत्-कृते नि-हताः शूरा मत्-प्रिये सतत स्थिताः । |
प ] ऋषषवानर-गोपुच्छा ये च स्युः परमेश्वर ॥८ ॥|११उ
प ]मत्-प्रियेष्व् अभि-युक्ताश्ये मित्रर् भूव्यंश॒'"च वानराः |
७३] तव“ प्र-सादाज् जीबन्तु वरम् एनम् अहं व्रणे ।९ ॥ [६
नी-रुजो निर-व्रणांश॒ चेव सम्पन्न-बल-पौरुषान् । |
<] मो-लङ्गलांस् तथेवर्षा् ` द्रष्टम् इच्छे" सुरेधर ॥१०॥ [७
- १. भ-प्रतियाते दञ्चरथे ॥ २. भ-त्वस्मरियमास्थितः ॥ २. रा. फ-तवास्माकं
नरषभ । भ-अस्ाकं वे नरषंभ । ४. भ-परितुष्टाः । ५. रा. फ-वद यन्मनसि
स्थितम् । भृ-नुहि यन्मनसेष्सितम् ॥ £. रार फ-एवसुक्तः स काकुत्स्थः प्रत्युवाच
पुरंदरम् । रक्ष्मणेन सह भात्रा रामः सच्वहिते रतः ॥ 9. रा फ-यदि प्रीतोऽसि मे
देव सर्वामरजगस्पते । ८. भ-ङर मे सद्यं वचनं वदतां वरम् ॥ ९. रा. भ-ये ।
१०. रार फ-कतकृत्या । ११. राः फ-ग्युसतेमराधिप ॥ १२. रार जीवेयुः पर ० ।
फ़ भ-जीवेयुरमरेश्वर ॥ १२. रा. फ-अनुरक्ता हि शयेदारिश् । १४. रा -मव्म-
सादाद मेयुसते वरमेतम् । फ-ववस्मसादादरमेयुस्ते वरमेतम् ॥ १५. रा. फ-वज--
तथक्षाश्च । १६. रा. फ-वज--दइच्छामि मानद ॥
युद्ध-काण्डम् । १०१ ।२१। ५४३
अकाले चाऽपि पुष्पाणि मलानि च फलानि च|
९ नद्यश् च षि-मलासू तत्र तिष्ेयुर् यत्र वानराः ॥११॥ [८
बहु-मूल-फलाः स्वायाः सु-शीता विमलोदकाः
प] भवेयुस ते वनोदेश्ास् तिष्ेयुर् यत्र॒ वानराः ॥१२॥ [प
रत्वा तु वचनं तस्य॒ रावस्य महाऽऽत्मनः |
५] महेन्द्रः प्रत्य्-उवाचेदं वचनं प्रीति-संयुतम् ।१३॥ [५
तद् युक्तम् अनु-रूपं च कौसस्याऽऽनन्द-चधन ।
११] यत् त्व कृतोपकाराणां सु-हदां हितम् इच्छसि ॥१४॥ [५
] यस्मात् ब्रेलोक्य-श्त्रः स रावणो लोकरावणः
आ-हतः स त्वया राम तस्माद् देयो वरस् तव ॥१५॥ [॥
१२] साऽमरेष्व् अपि ठोकेषु न स्वद्-अन्यः करिष्यति ।
१२प्] रतेः त्वया महा-बाहो हतानां दशन इतः ॥१६॥ [1
प] महान् अयं वरस् तात यस त्वयोक्तो रघूऽत्तम ।
१२३] यत् त्वयोक्तं वचः पूं तस्माद् एवं भविष्यति ॥१७।। [१०
त्वत्-प्रियाऽथेम् अहं सत्यम् इदं कमे महाऽ्डतम्" ।
६] इत-सञ्ञीवन" त्व् अद्य कताऽस्मि तव कारणात् ॥१८.।[२
सयुत्था (दू-स्था) स्यन्ति" हरयः सुप्रा ` निद्रा-शये यथाः. । [१२
१४] गो-खङ्गलास् तथरषश च वानराश् च स-युथपाः ॥*१९॥[२
१५१् ] सम्पूण-बर-वीर्यास ते स्ट-बण-शरीरिणः [प
४] राक्षसैर नि-हता ये तु सरवे प्राऽऽप्स्यन्ति" जीवितम् । २० ।[१९१य१्
सु-हद्धिः सह मित्रेश॒ च बान्धवः स्व-जनेन च
१६] सवं एव समेष्यन्ति युक्ताः परमया युदा ॥२१।{१३
१. रा. फ-सुख्यानि । २. रा. फ-प्रीतमनसः ॥ ३. रा२ पफ-स्वद्-° ॥
४. रा१ख१ब अ प्र-सासुरेष्व् । छ.-ससुरेष्व् । भ-सकरृष्व् । ५. रा.
कृते । ६. फ भ-ज्ञातीनां । ७. रा ण भ-~पुनः ॥ ८. रा. फ म-नरेश्वर । ९. रा.
फ म-मया नोक्तपूवं चत् ॥ १०. राः-कमे । म-सवंम् । ११. रा१ ल१ लन ब अ प्र-
विहा । १२. राः फ-वज-हतान्संजीवयाम्य् । १२. भ-नासि ॥ १४. ल- ब-°स्तु।
१५. रा२ फ-ये गता यमसादनम् । म-ये हतास्मिन्रणाजिरे । १६. सा. फ-ऋक्षाश्च
सह गोपुच्छैः सवे सुषोस्थिता इव । म-नास्ि ॥ १.७. भ-नसि । १८. लए ब अ
प्र-ण्तु । १९. रा, फ-समुत्थसयति हरयो निहता ये रणाजिरे 1 २०. म-नास्ि ॥
२९. या फ म-बाधवेरमित्र्लातिभिः स्वजनेसथा । २२. रा. फ म~समभ्रवरुपौरुषाः ॥
५४४ वाल्मीकीय-रामायणम् ।
कश्य
-काले फर-चन्तश्ः च पुष्प-बन्तश्च च पादपाः
१७] भविष्यन्ति महेष्वास न्क च सलिरर् युताः ॥ २२।॥१४
एवम्. उक्त्वा स शक्रष् तु देव-राजो महा-यशाः
१८] वर्वेणाऽमृत-युक्तेन ववर्षाऽऽयोधनं प्रति ॥२३२॥[५
ततोऽमृत-षस्पशत् स्वरे ते रभ्ध-जीविताः
१९] ऋक्ष-बानर-गोपुच्छाः सथुत्-तस्थुः सदस्र-शः ।॥२४॥ [१६
ते वीर-श्षयनाद् वीराः सुस्था (द्-स्था)य युदाऽन्विताः । [प
२०] अन्योऽन्यं सम्परि-ष्वञ्य राघवं चाऽभ्य्-अवादयन् ॥२५॥ [१५७
स-त्रणेः प्रथमं गत्रेर् इदानीं निर-्रणेः समः।
२१ | अन्रवन् वानराः स्वे किंम् एतद् इति वि-स्मिताः ।२६।। | १५
२२प् | काकुत्स्थं परिपूणाऽथं द्र रामं सुरोत्तमाः
प | स्वयं-युव पुरस-कत्यः स-देशायोप-चक्रमुः ॥*२७॥ [२
पिता-महस् .तु॒भग्-वाच् सहितः शूलपाणिना ।
प ] राघवं सवंसिद्धाऽथम् इदं वचनम् अब्रवीत् ।॥२८.॥|[
गच्छाऽयोध्याम् इतो राम ` बि-स्जय चः वानरान् |
२३] मेथीं सान्त्वयस््ेनाम् अलु-रक्तां यश्चस्विनीम् ।॥*२९।[१९
२४य् ] भ्रातरं भरतं पर्य तवद्-अथ त्रत-कषितम् [२०१्
प ] समू्-एत्य पित-बद् बार शद-घं साडय प्रभो ॥ ३०।॥ [प
१. सा. क म-वज--पुष्पशवराः फर्वंतश् । २. रा. फ म~-भविष्यति
जरं चेव यत्र तिष्ठन्ति वानराः ॥ ३. म-ततः शक्रो । ४. अतः परमधिकः पाठः-रा.
फ म-बजं -प्रादाचच जीवितं तेषां वानराणां सहस्रशः ॥ ५. भ-ततस्तेऽषटत-
संस्परशात्तक्चणाद्धब्धजीषिताः । सयुत्तस्थुसैहात्मानः सर्वे स्रभक्षयादिव ॥ ६. भ-
सहस्रशः । 9. म-~त्वभ्यनंद् ० ॥ ८. रा? फ म-सव्णेः पतिता गतरर्नि्ैणाः पुनरुस्थिताः ।
ब॑भूवुर्वानराः सर्च विस्मयोत्फुहछरोचनाः ॥ ९.यार फ-सर्वे दृष्ट्वा । १०. म-~नास्ति ।
भतः परमधिकः पाठः-- रार फ म-वज-अघ्युवन्परमप्रीताः स्तुत्वा राम
सखदमणम्ः। ११. ल१ खः ब-ण्वे । १२. फ-वजं --नमस्कृव्य । १३. भम-
नास्ति ॥ १७. रा१ शख. ब अ प्र म-गतोऽयो० । १५. रा. फ म-वीर । भ-
राजन् । १६. राः फ भ म-व्ज- तु । १७. अतः परमधिकः पाठः-फ-लच्मणेन
सहायेन नित्यवाक्ये त्वमसि ॥ १८. रा. फ म-प्राज्ं शशचु्नं च यशस्विनम् ।
१९. रा -त्वं वोढयितुमहंसि । फ-स्वं राडयितुमरैसि । म~त ताडयितुमरदैसि ।
२०. भ-नास्ि ॥
युद्ध-काण्डम् । २०२ ।३। ५४५
ष ] कृत-क्मा परिश्रान्तः सुखम् आम्नात लक्ष्मणः [प
२४३] अभि-ष्वय चाऽऽत्मानं पौरान् अपि षय ॥३१।[२०्
एवम् उक्तवा तम्' आ-मन्त्य' रामं सौमित्रिणा सह ।
२५] वि-मानः षय-सङ्शेर जग्युर् हृष्टाः सुरा दिवम् ॥२२। [२१
अमि-वाच च काङ्कस्स्थः सर्वास् तांस् श्रिदसोत्तमान्' ।
२६] लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वासम् आज्ञापयत् तदा ॥३३॥ [२२
ततस त॒ सा राघव-बाह-पालिता
महा-चमूर् हृष्ट-जना यज्चस्िनी ।
भिया ज्वलन्ती वि-रराज सवं-तो
प | निश्चा प्र-णोतेव दहि शीत-रस्मिना ॥२४॥ [२३
इत्या रामायणे युद्ध-काण्डेऽग्ृत-बरृष्टया वानरसंजी वनेः 1
नामेकोत्तरशततमः समे ॥ १०१ ॥
[ वं-१०६]= [ द्यत्तरशततमः समः ] = दा-१२४ ]
तां रात्रिम् उषितं रामं तथेव घ्रतम् आ-स्थितम्" ।
१] अव्रवीत् प्राऽञ्जङिर् ` वाक्यं वाक्य-ज्ञः स" वि-भीषणः॥१ 1) [१
स्नानानि चाऽङ्ग-रागाणि मास्यानि'वि-विधानि'च।
२] चन्दनानि च भख्यानि वासांसि पि-विधानि च ॥२ ॥ [२
अलङ्ार-विधौ युक्तास् तान्य आ-दाय घर-सिरियः
२. राशखश्ख.ब ड प्र भ-नास्ि । २. रार फ म-समाघ्ठवनवासश्च
जास्मानमभिषेचय । भ-०नं पौरान्गत्वा प्रहषंय ॥ ३. रा१खश्ट-बअप्रभ-
सहस्राक्षो । ४. राश ल लव अप्र म-ययौ हृष्टः सुरैः सह ॥ ५. भ-चरिदिवौ-
कसः ॥ ६. रा२ फ म-वजज--रक्ष्मणरामपा०। ७. रा. फ म-हृ्टमना । ८. रा फ-
निशेव थाता सह । रा? ट१ छः च अ प्र-०तेन ॥ ९. ब-°णे रुकाकाण्डेऽख° । रा?
क-०णे आाभ्युद्यिके वानरोपस्थापने । म-सुंदरकांडे आशभ्युदयिके वानरोपस्थापनं ।
भ-लक्राकांडे षानरजीवनं ॥ १०. रा. फ-वजं--सुखमासीनमरिदमं । म-तत्रेव
समुपस्थितः । १९१. राश ल ल. ब अ पर-०क्यं वाक्यज्ञं । रा, फ-°क्ि; कारे जय
पृष्ट्वा । म-°किर्वाक्यं जयं दृष्ट्वा ॥ १२. म-शीतानि । १२. रार फमभ-
वख्राण्याभरणानि । १४. फ-चन्दनागर्युक्तानि । १५. य॒ फ म म-माल्यानि ॥
१६. राश्खश्ट ब अ प-भरुकारविदश्वेमा रामं पद्मदर्क्षणाः । भ-अगराग च
संगृह्य नार्यः पद्मनिमेश्चणाः ।
५४६ वाट्मीकीय-रामायणम् ।
२] उप-स्थितास त्वां विधिना स्लापयिष्यन्ति राव ॥२ । [२
स्व-वृत्त-कोविदां देवीं वेदेदीं लक्ष्मण तथा।
प्रति-य्हणीप्व तत् सव॒ मद्-अनुग्रह-काम्यया ।
प ] य॒नि-वेक्ं॒सथुत्-सञ्य राज्यद्विर् अनु-भूयताम् ॥४ ॥ [7
४ | एवम् उक्तस त॒ काङुतस्थः प्रत्य्-उवाच विभीषणम् ।
प ] धम-ज्ञो' धमं-विद् ' वाक्यं न्याय-तो न्याय-कोविदम् ।।५ ॥।
हरीन् सुग्रीव-मुख्यांस तु स्रानेनोपनि-मन्त्रय। [४३
प | उपपन्नम् इदं राजस त्वयि क्ल्याण-चेतसि ।।६ ॥ |
सौहार्दे वतेमानस्य ग्राह्यश्चं च प्रणयो मया ।
५ | समान-व्रत-चारी च भरतः केकयीसुतः ।।७ 1
प 1 शद्खन्न-सदहितः श्री-मान्" ममाऽऽगमन-ललसः ।
४३] स॒ तपस्वी तपोयुक्तो महातेजाः सु-दुःखितः ।॥ ८ ।॥ [प
सु-ङमारो महा-बाहुर् भरतः सत्यसङ्गरः ।
५]तंविना केकयीःपत्रं धमजं धमे-वत्सरम्"।
प्र ] न मे स्नानं बहु-मतं वस्त्राण्य आभरणानि च ।(*९॥ [६
स्य-भियं परित्यज्य यनि-वेश-धरः किर |
प्प ] तपस् तप्यति मे भ्राता नन्दि-ग्रामेः कृताऽऽ्लयः. ॥१०.॥।॥|]
प 1] शघ्घ्त-सहितो धी-मान् समां नूनं प्रतीऽऽक्षते।
हठ] एतत् पर्य यथा क्षिप्र प्रति-गच्छाम्य् अहं पुरीम् । [प
अयोध्या-गमिको द्य एष पन्थाः परम-दुगंमः ॥११॥ [७
७] एवम् उक्तस् त॒ ` काकुत्स्थं ` ्रत्य-उवाच वि-भीषणः
अह. त्वा प्राऽऽपयिष्यामि तां पुरीं परषषंम ॥१२॥ [८
१. रार फ म~-नास्ति ॥ २, फ-वैदेद्यां । ३. म-०कश्चया ।
७. भ-नासि ॥ ५. मग्न धन । रा१ टश ख ब अमपरभ-न्ल्ो
धर्मशद् । ६. म-न्यायक्ञे । भ-घर्म॑क्तं ॥ ७. रा फ म~नास्ति , ८. रा
ल१ ल. ब अ प्र-वाक्यं तव ॥ ९. फ-मराह्यं वचनं सथा । म-माद्यमेव वचस्तव ।
१०. रा- भ-नास्ि ॥ १९१. फक-विद्धाच् । म-वीर । १२. रा- कः म~नास्ि ॥
१३. रा- क म भमरत धमचारिण । १४. रा. फ म~बहमतं रलं । १५. प्र-
नासि ॥ १६. लश्-वज--°मङ्ृ° । १७. भ-नास्ति ॥ १८. म-गच्छेम महापुरीम् ।
१९. रा फ म-रध्यामागतो । भ-०्यां गच्छतो । २०. प्र-ण्दुजयः ॥ २१. राः
फ-स । २२. भ-रामेण । २३. प्र-अदो । रा म~-जह्वा । भ-भध । २४ रा.
म म-पार्थिवार्मज ॥
0
युद्ध-कण्डम् । १०२। २२ । ५४७
८ | पुष्प-कं नाम मद्र ते विमानं दयं-वचसम्।
मेमं भरातुः इबेरस्य रवणेन बलीयसा ।१३२।[९
९] हृतं निर्-जिस्य संग्रामे काम-ग दिव्यम् उत्-तमम् |
1] त्वद्-अथं पाठितिं चेव तिष्ठत्य अमित-विक्रम ॥१४॥ [१०
तद् इदं य-सङ्ाश' वि-मानम् इह तिष्ठति
१०] तेन प्राऽऽप्स्यसि' यानेन त्वम् अयोध्यां गत-उ्वरः ॥१५।। [११
अहं ते यद् अनुग्राह्यो यदि स्मरसि मे गुणान्" ।
११] घस तावद् इह प्राज्ञ यद्य अस्ति मम सौहृदम् ॥१६। [१२
लक्ष्मणेन सह॒ भात्रा वेदेद्या मायया सह ।
१२] अचितः सवं-कामेश्' च ततो राम गमिष्यसि ॥१७॥ [१३
्रीति-युक्तस्य. मे राम स-सन्यः स-सुहूदणः =
१२] सत्-कारं` विधि-वत् त्वं च प्रति-गृहीपष्व राघव ॥१८॥ [१४
प्रणयाद् बहु-मानाच् च सौहार्दन च राषव।
१४] प्रसादयामि प्रष्योऽहं ` न खल् आज्ञापयामि ते ॥१९॥ [१५
एवम् उक्तस् ततो रामः प्रत्य्-उवाच वि-भीषणम् 1
५] रक्षसां वानराणां च सर्वेषाम् एव गृष्वताम् ।२०। [१६
१६] पूजितोऽस्मि स्या चीर साचिव्येन पदेन दहि
प] सर्वाऽऽत्मना च वसुभिः" सौहादेन परेण च ॥२१1* [१७
१] न खर्व् एतन् न इयां ते वचनं राकृसेश्वर
१. रा- फ म-सूयेसन्निभं । २. रा. फः म-पुरा वेश्रवणस्यासीद्रावणेनाहृतं
बरत् ॥ २. भ-अतुर्वि० । ७. रा. फ म-नारस्ति ॥ ५. भ-मेषसंकाशं नानारलनं
समुञ्ज्वरु । रारफ मण्डं विमोनमधिति०। दै.रा१ लशत-बञअप्र-येन।७न्रारफः
म भ-यास्यसि । ८. रा फ म-बोदुं स्वां च तदर्हति ॥ ९. फक-यदि तेहमनुभ्राह्यो ।
म-यदि ते हनूमान्मराह्यो । १०. फ म-धारणीयोऽसि ते यदि । ११. रार-नास्ति ।
१२. रा. फ म~मया व्वमभिपूजितः । भ-°स्ति मयि सो° ॥ १३. रा.फ म-सदारो
भ्रातृसहितः सदैमिरहैरियूथयै; । १४. राश १ छ ॒व-सह का०। १५. रा१ लः
खुब अ प्र-राजनच् ॥ १६. राः फ म-ब्हज्जनः । १७. रा्फम-
०वत्तात । भ-सक्ियां विपुखां तावत् । १८. रार फ म-चोद्यतं ॥ १९. म-सौ-
मद्ेण । २०. रा प्र भ-नार्ति । २९१. रार फ म-शत्योह ॥ २२. रा१ १ खर ब-
पांडिलेन प० । अ प्र-पांडियन परेण हि। भ-ण्व्येन परेण च । २३. प्र-कमेभिः।
भ-चेष्टाभिः ।२४. रा. फ म-~नास्ति ॥.२५. रा. फ म-नेरेताधिप ।
५७८ वास्मीकोय-रामायणम् ।
सोत्कण्ठं भ्रातरं द्रष्टुं मरतं वरते मनः ।॥२२॥ [१८
$ ¢ १३ न्र् ट <गृत ;
१७] मां नि-वतयितुं योऽसौ चित्रकूटम् उपाऽऽगतः ।
शिरसा याचमानस्य न कृतं वचनं मया ॥२३। [१६
१८] कौसल्यां च सु-मित्रां च केकेयी चाऽपि मातरम् |
दिच्च॑' सुहृदश चेव गुरूम् पौरांस् तथेव च ॥२४॥ [२०
१९ | अनु-जानीहि मां सोम्य पूजितोऽस्मि वि-भीषण |
मन्युर् न मयि कतेव्यः सखित्व चाऽचु-मानयः ॥२५। [२२
२०| उप-स्थापय मे शीघं बि-मानं राक्षसेश्वर
२९१य् ] कृत-कायंस्य मे वासः कथं स्याद् इह सं-गतः" ॥२६।। [२१
इमम् अचेयः सुग्रीवं साऽमातयं सपुरःसरम् ।
ए | पूजिते वानरेन्द्रऽस्मिन् पूजितो वे" मवाम्य् अहम् ॥*२७।[
यम् एव दिवसं वीर त्वम् अस्मान् सपाऽऽगतः“ ।
र | तस्मिन्त् अहनि लङ्कायां मेया तम् अभि-षेचितः“॥२८॥ [
अवध्यं तु प्रकृतिभिर् महा-राज्येन रक्षसाम्" ।“
ए | अभि-पेक्तव्यम् आत्मानं तस्मात् त्वम् अभि-षैचय ॥२९॥ [
सुग्रीव-प्युखेर्* वीरः सहितो हरि-यृथपेः
प ] रक्ष्मणेन सह भात्रा रुङ्काम् आ-विश्च ` मा चिरम् ॥२०।॥ [ प
तत्र त्वाम् अभि-पिशवन्तु सर्वाः प्र-करतयो" मुदा"
प | ततो माम् अभि-गच्छस्व प्र-स्थापय च माम् इतः ॥३१।॥ [ ॥
१. रा प्र-उक्तमे।रा.फमम-ततुमे ॥ २.रा.फम-वर्ज-
त्वरितं ॥ २. राशखश्ख, बव अ प्र-निवारयितु ॥ ४. राश्यप्रभ-च यश
सिनीं | ल ल, ब-च तपस्विनी । मम-चव मा० । . ट्ट श्च प-
श्छुः।-रा फम भ-गुरंख ।६. रार फ म-द्टुभिच्छति मे मनः । भ-पौरान्
जानपदः सह ॥ ७. रा१ खश खः ब-सोऽद्य ८ रा-फ म भ-ख्डन ।९. रा
क-त्वरितं । भ-सखे स्वां । १०. राः फ म-वज- न्नये ॥ १९१. रा पम भ-
तण । १२. रा-फम भ-नेकताधिप । १२३. रा-क मदति मे मतिः ॥
१४. रार क म-व्ज--अनुमषय । १५. रार फ म-~व्ज--हि । १६. म-एव-
सुत्वा पुनः भ्राद विभीषणमसित्रहम ॥ १७. रा-फम भ-सञुपस्थितः ।
१८. रा१ १ बव अ प्र-चवाभि० ॥ १९. राश्टश्खरबव अ ध्र-तव संति
प्रकृतयो । २०. रा. फ म-वज--°सा । २१. भ-नास्ति । २२. रा१ १ छ.
प्र-०षेचतु ते च स्वां ॥ २३. म-°वसहितेर् । २४. म-प्रमुखंर। २५. खश. व
अ प्र-०द्य ॥ २६. भ-°यस्तथा ! २७. भ-मानितः स्वराक्षसे; ॥
युद्ध-काण्डम् । १०२।४१। ५४९
वेदेद्या याः सखी तत्र॒ त्रि-जया नामं राक्षसी ।
॥ $ 0 (^~
६] अस्यास् तु प्रिय-हेतोस् वं ताम् अनुज्ञातुम् अहसि ॥२३२॥ [#
अविन्ध्यो नाम मेधावी मान्यक् च सत्तं लया 1
‡ $ ४ क
| मत्-प्रियाऽथं॑लम् अधनं पूजयेथा यथेव माम् ॥३३॥ [
बेदेह्याः कथिताव् एतौ प्रीयमाणो यथाः मृश् ।
ए] उभौ कृतोपकार तौ पूजनीयौ सदा त्वया ॥२३४५॥ [घ
प्रतिगृह्य तु रामस्य वचनं सं बि-भीषणः।
प] सम्प्रतस्थे ततो रक्षो यत्र रङ्ा महापुरी ॥*२५।॥[१
स“ प्रविश्य पुरी र्कं ससुग्रीवः स-रक्ष्मणः" ।
प] आमि-पेचनिकं सव स्वयम् आज्ञापयत् तदा ॥३६॥ [१
ततोऽस्य्-अपिश्वन् विधिवत्“ सर्वा; प्रकृतयस् तदा ।“
६] तौ च र्ष्मण-सुप्रीवो सहितो राषवाऽऽज्ञया ॥“२७। [4
९ (4 भ, २0
ततो -बायानि ङ्ायां शह्-भेरी-विमिधितेः ।
२] सं-नादेः* पूरयामाुर् ` रुका स-वनकाननाम् ॥३८॥ [}\
अभि-षिक्तिः स धर्माऽऽत्मा सवे-राक्तस-पाथिवः- |
प] शद्यमेऽम्य्-अधिकं रक्ष्या इुषेर इव॒ यक्षराट् ॥३९।
(~ ¢ २५ विदित | >
सोऽभि-षिक्तो वचः क्वन् ' रामस्य विदिताऽऽत्मनः |
प] अच॑यामास पु-प्रीवं पाचाऽऽदिभिर् अन्-उत्तमैः ॥४०॥ [प
लक्ष्मणं च महाऽऽत्मानं विधि-च्छेन क्मंणा। `
१. भ-ग्द्याश्च । २, म भ-वजं--माम्। ३. अ-नास्ति.॥ ४. रा.-
रू्यध्यक्चस्तव सांप्रतं । फ-अध्यक्षस्तव सांप्रतं । म-स्यध्यक्ष इव सांप्रतं । भ-
तत्रास्ते राक्षसेश्वर । ५. रार फ म भ-अप्यद्य । ६. रार फ- ण्व हि भ-प्लया्चु
महाबलं ॥ ७. प्र-श्ड्याः। ८. रार फ़-वज-मया । ९. अतः परमधिकः पाटः-
भ-सरमां च मम प्रीत्या वैदेह्याः प्रीतिहेतवे । पश्येथास्त्वं यथा सीतां
पूजाहां च सदा ॥ १०. रार-वचस्तस्य । फ़-वचस्तच्च । म-वचस्तततु । भ-
वचः पथ्यं । १९१. रार फ-तदा । भ-तथा । १२. प्र-येयं । फ.म भ-येन।
१३. म-अभिवेद्ं स धर्मास्मा सवै रिगणेदंतः ॥ १४. रा फ़ भ-प्रविय च ।
म-महाबाहुः । १५. प्र-सुभ्रीवः सहरू० ॥ १६. रा१ ल व अ प्र-विविषैः।
१७. छश्-नास्ति। १८. रार-नासि ॥ १९. फ़ म भ-जयाश्चीर् । २०. फ म- श्रिता ।
भ-ण्विचित्निता । २१. राः फ भ-नादेन पूरयामास । म-वाय्ेन पूरयामास ।
२२. भ-चाऽपि सका० ॥ २२. लशलरबञअ प्र म-ग्सपुगवः । २४. अप्ररारफ
म-राजराद् ॥ २.५. म-श्रुत्वा । २६. रार फ भ-अर््यादि० । म-अर्चादि० ।
५५० वार्मीकोय-रामायणम् ।
प] रत्नैश च वि-षिधेर दिव्यैर महेन्द्र-मवनाऽऽहृतेः ॥४१। [1९
रोक्यम् अभिनिर्-मथ्य रावणो यान्य् उपाऽऽहरत् ।
प] तैः स्वैः पूजयामास वानरेन्द्रं वपि-भीषणः।।४२। [प
ततः सुषेलओेसस्थं राम प्रहरतां वरम् ।
प] अभ्य-अजगच्छद् अ-दीनाऽऽतमा सोऽमि-पिक्तो वि-भीषणः।।४३२॥ [र
प] विमानं ख्य-सङ्कान्चम् आ-जहार तवराऽन्वितः
दिव्यम् अत्य्-जदताऽऽकारं मनः-काम-गम् अ-व्ययम् ।॥४४।[)
२२| मणि-काश्चन-चित्राश््गं ` वेडूय-मणि-वेदिकम् ।
४] कीडाऽऽगारः परि-क्िषं तपकाश्चन-भूषणेः' ॥४५।॥ २४
पाण्डुराभिः पताकाभिर् ध्वजेश् च बहुभिर् धृतम्
२३] शोभितं हम्य-बन्देशः च दहिम-इढ्य-विभूषितम् । [२५
प] मण्डितं" जलजाऽऽकारः' पुण्डरीके च काञ्चनः ॥*४६॥ [7
प] रुचिरः किद्किणी-जारर् पुक्ता-मणि-गवाऽक्षकम् ।
२४य् ] हेम-जारैः परिश्िप्ं सर्वतो मधुर-खनम् ॥*४७।[२६
तन्" मेरुशिखराऽऽकारं निर्-मितं विश्व-कमेणा ।
२५] बहुभिर भूषितं चित्रे बुक्ता-रजत-शोभितम् ॥ ४८॥[२७
२४३] दन्त-स्फटिक-चित्राऽङ्कर् वेडूर्यश्् च वराऽऽसनंः ।
१. म-यद्यदाह० । २. रार फ म भ-जचया० ॥ ३. रार फ-ग्कश्टंगस्थं ।
भ-सुवेरे संप्राप्य । ७. प्र-नासि ॥ ५. रार फ़ म-विमानमादाय महन्महाभ्-
शिखरोपमम् । भ-दिव्यमादाय च महन्महेंद्रक्षिखरोपम । ६. भ-विमानमङ्खता० ॥
७. र {२ फ म-तक्षकांचनवे° । भ-सुक्तामणिवरांकित । ८. जतः परमधिकः पाठः-
भ-घंटाजालनिनादितं परगीतमिव स्वेतः । एवमुक्तस्तु रामेण रत्तसेन्द्रो
विभीष्रणः ॥ वमान सयसकाशमाज्ुहाव त्वयन्वतः । ततः काचनच-
जाग वेंट्यमणवाद्कम् ।| ९. रार कूगकारप० । फ़-दूागारप० । म-कूट-
गमपर । भ-कूटागरेः पर । १०, रार फ म-सवतो मधुरस्वरं ॥ ११. रा फ-
समंतादवमासितं । म-समंतात्परिशोभितम् । भ-प्वजेश्र विविधस्तथा । १२. भ-
हम्बैकटेश् । १३. भ-देमपादा० । १४. रा. फ़ म-नासि । १५. याफ म-सोभितं !
१६. य रा- फ म-ज्जख्दाका० । १७. भ-नास्ति ॥ १८. फ-शक्षकः। म-
०गणाचितः ॥ १९. भ-नास्ति। २०. य फ म-घटाजार्प्रणादितं. प्रगीतमिव
सर्वश्शः ॥ २९. भ-ते ॥ २२. भ-बृहद्धिभूषितं हम्यैर् । २३. भ-°भितेः।
२४. रार फ म~-कामगं रुचिरं दिव्यं मनोऽभिग्रेतमन्ययं ॥ २५. प्र रा फ-
दतास्फा° ! भ-घातुर्फटि० ॥ २६. रा१ १ रब अ प्र-ण्येख वरा । म-
°यपरमासनः ।
युद्धकाण्डम् । १०२। ४ । ^
प] महाऽहीऽऽस्तरणोपेतम् उपपन्नं महा-धनेः ।४९।[२८
उपस्थितम् अन्-आध्ृष्यं तद् विमानं मनो-जवम् ।
२६] ततो निवे रामाय तस्थौ तत्र॒ विभीषणः 4५० [२९
तत् पष्प-कं कामगमं वि-मानम् -
उपस्थितं प्््य हि दिव्य-रूपम् ।
रामः प्रहृष्टः सह लक्ष्मणेन
1 पुरा यथा वत्र-बधे शतक्रतुः ॥*५१॥ [३०
इत्या रामायणे युद्ध-काण्डेः पुष्पकोपस्थाने° नाम
द्ववत्तरश्ततमः सगैः॥ १०२ ॥
हि 1
[वं-१०६]= [ उयुत्तरशततमः समः ] =दा-१२५
यू | उप-स्थितं त॒ तंरा वि-मानंः पुष्प-कं ततः"
1] अ-विद्रे स्थितं रामम् इत्य् उवाच विभीषणः ॥१.॥ [१
|स त॒ बद्धाऽज्जलिपुटो विनीतो रेकसेश्वरः |
१२] अव्रवीत् स्वरयोपेतः किँ करोमीऽति राघवम् ।॥२ ॥ [२
तम् अत्रवीन्ः मंहा-तेजा लक्ष्मणस्योप-शृण्वतः ।
२| वि-मरश्य राघवो वाक्यम् इदं स्नेहोपद्रहितम् ॥२ ।॥ [२
३षू|इमे तु कृत-कमाणः सवे एव वनौकसः।* ` [४ष् .
६२] सहेभिर् भवता लङ्का जिता मम नि-वेदिता।४॥ [४
१. भ-नास्ति ॥ २. रा२ फ़ म-न्विदयिष्वा ॥ ३. म-हयुपस्थितं । ७. म-
तद् तु सेग्रक्ष्य च दि०। भृ-श्तं भूधरसक्निकाशं । ५. भ-दष्टवा तदा विस्यमा-
जगाम रामः ससौमित्रिरदारसत्वः ॥ ६. ब पर भ-रुंकाकाण्डे। रा२ फ़-अआभ्युदयिके ।
७. प्र म-गकोत्थापनं । भ~विभीषणाभ्युदयिके पु ॥ ८. रा१ टश ख्रव अ प्रभ-
पुष्पकं पुष्पभूषितं । ९. रा१ १ छ ब अ भ्र-नातिदूरे । १०. रार-वज--रामः
परस्युवाच विभीषणम् ! ११. अतः परमधिकः पाठः--रा९ ल१ लर ब-कृत साध्वि-
त्युवाचेने रामः सम्यग्विभीषणम् ॥ १२..रा२ फ म-ण्साधिपः । १३. रार फ
म-उवाच । १७. अ~-नारस्ति ॥ १५. राः मे-उवच । १६. रा१लशलरब अ
प्र-विस्पष्ठं। १७. राश्टखश्ख्रब अप्र भ-ग्पुरस्कृतं । रार पए-ण्पगुखितं ॥
१८. रा२ फ़ म-कृतम्रसयुपकर्माणो विभीषणवनीकसः। १९. भ-नासि ॥
५५२ वात्मीकीय-रामायणम् ।
~ त्यक्तवा प्राणान् परं शक्त्या तोषितोऽस्मि वि-भीषण ।'
प] पमिः संपूजितः वीरः पूजितोऽहं खया धुवम् ॥५ ॥ [24
ममाभ्यैः ये पराऽऽक्रान्ताश्च चिरं वानरपुङ्गवाः
ए] सव-शः पूजनीयास् तु कक्ष-वानर-संहताः ॥६ । [प
३३] रत्नैर अथश च वि-विधेः सपूज्यन्तां वि-भोषण । [४
सहाऽमीभिरं जिता लङा निर्-जितो राक्षसेश्वरः ॥७ ॥ -
७] द्रे प्राण-भयं त्यक्तवा संग्रामेष्व् अभि-वतिनः॥ [५
एवं सु-सम्मताश्ुः चैव मानाऽ्हा मानितास त्वया ।
५] मविष्यन्ति कृतज्ञेन निर्-एत्ता हरियूथपाः ॥६' | [७
त्यागिनं सं-ग्रहीतार साऽनुक्रोशं यश्चस्विनम् ।
६] यतस् ताम् अवगच्छामि ततः सं-बोधयाम्य्' अम् ॥९ ॥ [८
हीनं ीव-गुणेः" सवेर् अरिहन्तारम् आदे
प] सेना भजति राजानम् एतद् भूुमि-पतेर्' बतम्' ॥१०५॥ [९
धर्माऽथे-विदुषं वीरम् .अति-दातारम् आजेवम् ।
७] योधा भजन्ति राजानम् एतद् भूमि-पतेर् व्रतम् ॥११.॥[
एवम् उक्तस तु रामेण वानरांस तान् विभीषणः
८] धन-रत्न-प्रदाननेन सर्वान् एवाऽस्य्-अपूजयत् ॥*१२।[१०
९ ] ततस् तान् वानरान् दृष्ट्रा घन-रत्नंश्् च पूजितान् । [११य्
प] सान्त्वयित्वा यथा-न्यायम् इदं वचनम् अव्रवीत् ।१२ ।।[२
| परि-तष्टोऽस्मिः भद्रते कृतं साह्यं महन् मम |
६] रुन्धा सीता हतः श्चुः कुलम् अस्युद्-धतं च मे ॥१४॥ [घ
१. तः परमधिकः पाठः-प्र राः फ म-रलैः समभिपूज्यतामपि
प्रत्यवराश्च ये । यो यदिच्छति यावच्च तत्त्ैयं विभीषण ॥ २. म-सुसमर्था
पराक्रान्ताः स्वं । ३. राः फ-सवथा । ४. रफ म-ते रक्ष्याश्च सुतवत्सदा ॥
५. रा२ फ मनासि । ६. भ-०भिस्स्वया रुका निर्जिता ॥ ७. अतः परमधिकः
पाडः-भ-त इमे कृतकर्माणः सब पव वनौकसः । घनरलप्रदानैश्च कोरोश्च
सफलान्कुर ।॥ ८. भ-लम्मानिताश् ॥ ९. रार म-मनस्विनं । भ-जितेंदियं ।
१०. रार फ म-्वां प्रतरवीम्य् ॥ ११. भ-द्यपि गुणेः। १२. भ-°ते श्रुतम् । १२. राः
म-नासि ॥ १४. रा१ ल१ लर ब अ प्र-श्रुतं धर्माथैविदुषं । १५. भ-नास्ति ॥
१६. रा९ फ म-ववषे रलवर्षेण वेण मघवानिव ॥ १७. फ म-पूजितान् । १८. राः
फ म-रामः सपृणमानसः । १९. रा खर प्र-° न्याय्य । म-इदं वाक्यं । २०. भ-
भते आरस्य-२० -शश्छोकं यावन्नास्ि ॥ २१ फ-वजं--परिपुषटो ० । २२. रार-अभ्यु० |
युद्ध-काण्डम् । १०२ । २४। ५५२
अशून्या मे दिशः सवां भवद्धिर् देव-विक्रमैः ।
= प] नात्य् अदेयं हि मे किचिद् देव-राज्यम् अपि धुवम् ॥१५॥ [1
अनु-जानामि वः सर्वान् यथेष्टं गम्यताम् इति ।.
}२] तेनैव सेतना तीर्त्वा मकराऽऽलयम् अ-व्ययम् ॥१६॥ [५
सु-ग्रीवस् त॒ मया साधं वि-मानेन गमिष्यति
र| साऽमात्यो युव-राजश् च यथा ख्याञ् च वानराः ॥१७॥ [)२
इत्य् उक्ताम् ते महा-काया वानराः काम-रूपिणः ।
1२] प्रदक्षिणम् अवतेन्त दृष्ट्रा रामं स-रक्ष्मणम् ॥१८॥ [प
सु-गरीवम् अङ्गद चैव राजानं चैव॒ वि-मीषणम् |
४२ प्र-णम्य च शिरोभिस् ते' प्र-ययुर् हरि-युथपाः ॥१९॥ [५
यथोत्-साहं यथाश्रीति यथाऽऽगतम् अरिदमाः। `
| केचिद् रवान् वियन्तः पिंह-नादांश् च पुष्कलान् ॥२०] [7१
९उ | आ-ररोह तदा रामस् तद् भि-मानं मनो-जवम्'। [११३
अङ्केनाऽऽदाय वेदेदीं रज्ञमानां यज्ञस्विनीम् ।
१० रक्ष्मणेन सह धात्रा विक्रान्तेन धदुप्-मता ॥“२१।।[१२
अन्रवीच् च षिमान-स्थः काङतस्थः सर्व-वानरान् ।
११] सु-गरीवं च महा-वीयं राक्षसं च वि-भीषणम् ॥२२५।[१३
पप] सर्वेषां बः प्रभावेन दुर्-आत्मा रावणो हतः।* [प
मित्र-कायं कृतम् इदं मवद्धिर् वानरर्षभाः ।*
१२] अबु-जञाता मया सै यथेष्टं गन्तुम्" अर्हथ" ॥२३॥ [ १४
यत् तु कायं वयस्येन स्निग्धेन च दितेन च,
१३] कृतं सु-ग्रीव तत् सवं भवता धर्मचारिणां ।५.
१४य् ] किष्किन्धां गच्छ सु-ग्रीव स-राज्यम् अदु-पालय ॥२४१| १५
१. फ म-वज--तु । अ-ते । २, ल-त ॥ ३. म-अकु्बन्त ॥ ७. प्र राः
फ-नासि । ५. रा? फ-तान् । मते । ६. म-करूर० । प-केचिद्वाचा ॥ ७. राः
फ़ म-विमानमभिपूज्य च । ८. रा? क-ञके चादाय । राख छर ब अ प-
ग्नारुह्य । ९. रार फ म-भियं नारायणो यथा । १०. रा फः म~-अथारुरोह तं
राजा सुम्रीवः सह मंत्रिभिः ॥ ११. रा२ फ म-रक्ष्मणश्च महाधन्वी युवराजोंग-
दस्तथा । सुभ्रीवानुमताये च विद्वांसो हरियूथपाः ॥ १२. रार फ म-ऋक्षराजीो
गवाक्षश्च सुषेणश्च हरीश्वरः । १३, रार फ म-नास्ि। १४. भ-प्रतिगच्छ्य
१५. भ-भत आरभ्य २७-शश्टोकख पूर्वाधं यावन्नासि ॥ |
५५४ वाद्मीकीय-गामायणम् ।
~ अब्रवीद् च विमानस्थो राघवो राक्षसेश्वरम् ।
प्त] विभीषणम् अमित्रम् इदं वचनम् अथ-वत् ॥२५॥ [ध
मित्र-कायं महद् इदं भवता पुष्कर कृतम्
६] स्व-पक्ष॑ पृष्ठतः त्वा धमम् आलम्ब्य केवरम् ॥२६)। [)
लङ्काम् आ-वस मद्रं ते मया दत्तां विभाषण।
प] वि-मीषण महा-बाहो इल-धमं-भृतां व्र ॥ २७।॥}
स्वराज्यं ते मया दत्तं रुङ्ायां राक्षसेश्वर ।
१५] न त्व अआ-पषयितुं शक्ताः सेन्द्रा अपि सुराऽखराः ॥२८। [१६
अयोध्याम् अभि-गच्छामि ' राज-धानीम् अहं पितु
१६] अभ्यनु-जञातुम् इच्छामि सर्वाश् चाऽऽमन्त्रयामि वः ॥२९॥ [१७
एवम् उक्तास तु रामेण दरीन्नद्रा हरयस् तथा ।
१७] ऊचुः प्राऽञ्जल्यः सर्वै राक्षसश च वि-भीषणः ॥*२३०।[१८
१८य् ] अयोध्याम् अभि-गच्छामः सवान् नयतु नो भवात् ।
ए] उजिता वि-चरिष्यामो वनान्य उपवनानि च ।३१।[१९
१९य् ] षट तवाऽभि-पकं च कौसल्याम् अभि-वाच च।* [२०
प] दृष्टा भरत-शत्रघ्नो समित्रं केकयीं तथाः ॥२२॥ [7
प] अयोध्यां नगरीं दष्ट रम्योद्यानवनाऽन्तरेम् ।
१९] न चिराद् आगमिष्यामः स्व-गृहदान् रघु-सत्तमं ॥ ३३।॥ २०३
एवम् उक्तसु तु धर्माऽऽत्मा वानरः“ स-विभीषणे; |
२०] अन्रवीद् वानरान् रामः स-सुप्रीवविभीषणान् | २४।।[२१
प्रियाद् प्रिय-तरं रुन्धम् अद्य यद् आ-ममिष्यथ
१. भ-नास्ति । २. रार फ म~नास्ति ॥ २३. राफम म-त्वां घर ।
७. रा९ फ म-विवौकसः ॥ ४. रा२ फ म-प्रतियासयामि । ६. रा२ फ म-पितुमम ।
७. राशट१्ख्रव अ पर भ-सर्वानाम० ॥ ८. रा२फ म भ-उक्तस । ९. रार पठ
्र-स रजा रावणानुजः । १०. भ-भत आरभ्य ३३-रशछोकं यावन्नास्ति । ११. रार
कः म~उवाच रामं ब्रणतः प्रसतं हेतुमद्वचः ॥ १२. रा? फ म-अयोध्यां नगरीं
गतुमिच्छामि सहितस्त्वया । १३. रार फ म-नास्ति ॥ १४. भ-तवाभिषेकमिच्छामि
दष्ट हृदयकांक्षितं । कौशचल्यामभिवाचाहं सुमित्रां केकयीं तथा । १५. रा. ए म-
भविष्याम्यास्मनोऽनृणः ॥ १६. म-नानोचा० । १७. रा फ म-पुनरेष्याम्यनुक्ञातो
भवता यदि मन्यसे ॥ १८. स॒ फ म~रामस्तन महात्मना । १९. रा. फ म-
बभूव प्रीतिमान्रामस्तख मक्त्याभिजातया ॥ २०. भ-मया यदि ग०।
५
युद्ध-काण्डम् । १०३। ४२। ५५५
२१] सर्वेर् भवद्धिः सहितः प्रीतिं रप्स्ये पुरीं गतः ॥ ३५१ २९
धिग्रम् आरुह सु-प्रीव विमानं सह वानरैः ।
२२] त्वम् अप्य् आरुह साऽमात्यो राक्षसेन्द्र वि-भीषण ॥२६१। [२३
आ-श्रोह ततो राजा सुग्रीवः सह मंन्विभिः। [२४य्
२३] अथाऽऽग्धुस् तथा दृष्टाः सवं ते हरि-युथपाः ॥२७\।[
ततो. वि-भीषणो राजा वि-धाय नगरे विधिम् ।
7 ] आ-मन्त्य मातरं धी-मान् स-दिश्य च सुहज्-जनम् ॥३८॥ [
विमानं पुष्प-कं श्री-मांशच चतभिः सचिवः सह ।
६ ] धर्माऽथ-ङुशरेर वीरर् आरुरोह यथा-विधि ।३९॥ [ प
तेष्व् आ-रूटेषु सर्वषु कवेर" यानम् उत्-तमम्“ |
२४] रावेणाऽभ्यनु-ज्ञतम् उत्-पपातः ततो नभः“ ।४०। [२५
ख-गमेन वि-मनेन कामे-गेन तः भास॒-वता^।
२५] सुहृद्-वृतस्" तथा हृष्टो ययौ रामः इुबेर-पत् ॥४१॥ [२६
स त॒ पवन-पथं गते वपि-मनेः
दश्लरथ-वंश्च-विवधनः प्रतीऽतः ।
क्िति-तलम् अव-लोकयन् प्रहृष्टो
६] नगर-शतेर उपशोभितं सम्-कदः ॥४२॥ [१
इत्यार्षे रामायणे युद्ध-काण्डेः* पुष्पकाऽऽरोहणंः° नाम
व्युत्तरशततमः सगः ॥ ५०३ ॥
१. रा. फ म-उवाच चैनं काकुत्स्थः प्रियं मे राक्षसेश्वर । यत्छमेवं गतो
विद्धन्कार्यनिश्चयतत्ववित् ॥ २. रा- फ म-क्षिप्रमारोहतु भवान्तामालयः सपुरः घरः।
पुरे प्रतिविधि त्वा कतेभ्यसिति चेति च ॥ ३. भ-स ततो पुष्पकं दिष्यं सुभवः
सह वानरैः । ४. भ-नस्ि । ५. रा. फ म~नास्ति ॥ ६. म-संदिदेदा ॥
७. रार फ़ मशर् । ८. राई फ-°रोहाथ पुष्पकं । ९. भ-भार्रोह सुदा युक्तः
सामायश्च विभमीषभः ॥ १०. र।> फ म-सुखसीनेषु सकः । ११. रा, फ म-
विमानं दिवभुखतत् ॥ १२.. रा. ए म-खेचरेण । १२३. रा फ म-विराजता ।
१४. रा. प-सुप्रीतश्च अहष्टश्च । १५. रा. फ़ म-वर्ज-बभौ ॥ १६. म~
ग्थविमानशाखी । १७. रा. फ म-०विभूषणः । १८. रा१ अ भ-प्रहषेः ॥ म भ~
वर्ज-सख्द्धं ॥ १९. व प्र भ-रुंकाकांडे । राः क म-जभ्युदचिके। २०. ठ
पुष्पकविमानं । रा--ग्कावरोहणो ॥
। | ह
व-१०८]= [ चतुरु्तरशततमः सगः [= [दा-१२६]
अनुज्ञातः तु रामेणः तद् बि-मानं मनो-जवम् |
१ | उत्-पप्रत महा-मेवः श्सनेनोद्-धतो यथा ॥१ । [१
र] देज्ञान् बहु-पिधान् पश्यट् रङ्कयां बहु-पादपान् ।
पातयित्वा ततश्च चकुः सवतो रघु-नन्दनः ८“ [प
२] अत्रवीन् मंथिरीं सीतां रामः शशिनिभाऽऽननाम् ॥२ ॥ [२
केरासशिखर।ऽऽकारे . त्रिङूट-शिखरे स्थिताम् ।
३] पश्य ल्क तु वेदेह निर-मितां विश्व-कमंणा।२ ।॥ [२
एतद् आ-योधनं पश्य मांस-शोणित-कद मम् ।
४] हरीणां राक्षसानां च सीते विशसनं महत् ।।४ ॥ [9
प] अत्राऽसो रावणो दग्धः पूषे-द्ग्धः श्रेर मंमं ।'
कुम्भ-कर्णोऽत्र' नि-हतः" ` प्रहस्तश्च" च निर-चरः' ॥५ 1 [६प्
५] इन्द्र-जिच् चाऽत्र मायावी हतः सौमित्रिणा बरी ^ [<प्
तव हेतोर् विशाराऽक्षि नि-म्भश्च “ च नि-पातितः ।।“६ ॥ [१
६] विरूपाश्क्ष्ल॒ च दुर-धषो मंहापश्व-महोद्रौ ।“
अ-कम्पन् च नि-हतो धूप्राऽक्षश्च् च मंहा-बरः ॥७॥ [९
७] विदयज्-जिहुन् च सं-पातिर देवाऽन्तक-नराऽन्तको ^ | [१०
<पू | अन्ये च॒ वहवः शूरा र्षपेन्द्रपदाऽनलगाः ।*८ ॥ [
एष॒ लन्ध-वर्ः सीते प्रमाथी राक्षसाऽधिषः।
१. रा, फ म-राघवेणाभ्बुक्तातं । २. म~ महावेगः श्वसनेन हतो ॥ ३. टि-
इतोऽमे श्छोकार्धं चुटितमिव स्यात् । ४. रा. फ म-नास्ति। ५. रा. ए म-चंदनि०॥
६. रा. फ अ-अवेक्षय ङंकां ॥ ७. रा. फ म-घोरं । ८. रार फ-नैररैतानां ।
९. रा फ म-पदय विनाशन ॥ १०. भ-नास्ति । ११. रा१ख्श्ख्रबवअपर-
ग्णश्च नि० । म्णा विनि । १२. रा. फ म-मदहाकायो महाबरुः ॥ १३. सया
फ म-अत्रेन्दजिन्महावीर्या छक्ष्मणेन हतो रणे । १४. ख॒ ण-विरूपाक्षश्च राक्षसः ।
भ-वर्ज--कुस्मकणैश्च पातितः । १५. म-अत आरभ्य १ ४-शश्छोकस्य पूर्वार्धं याव-
न्नास्ति । ९६. रा- फ-महापाश्वैः सुदुधषस्तथेव च महोदरः । अतः परमधिक
पाटः-भ-अतिकायञ्च तेजखी देवांतकनरांतकौ । १७. राः फ-धूच्राक्षो
निहतोऽत्नेव निकुभश्च वरानने ॥ १८. भ-मकराक्चश्च दुजैयः । १९. रा. फ-
अंकपनश्च निहतो बहवोऽन्ये च नैर्वताः । २०. रा. फ-यज्ञकोपग्रश्टतयश्चात्रैव
शतशो इताः ।
युद्धकाण्डम् । १०४।२०॥ ५५७
११] तव॒ हेतोर् विश्षलाऽक्षि रावणोः नि-हतो मयाः ॥९ ] [५
उत्राऽऽ्वां मेष-नदेन बद्धौ मेधथिलि मायया |
९] निर्-आश्ा वानराश् चेव स-सुग्रीवविभीषणाः .॥ १०१ ॥
तारा-पि्रा च सम्प्रोक्तो हनू-मान् मारुताऽऽत्मजः ।
1९] जीवनीम् आ-नयस्वेति रामस्य प्रियकाम्यया ॥११५ [7१
पदम-गन्धिश (न्व) च सृष्मा(हक्मा)च सकषम -पत्रा(क) तथेव च।
र] महौषधी ;(वी)कपि-श्रष्ठ राजपुत्रे्-द ) पु-कांक्षिताः (वम) १२॥[
०पू | रुरुदुर् वानराः सर्वै रामे नि-धनम् आगते
प कथं पारं गमिष्यामेस् तं विना पाथिवाऽऽत्मजम् ।॥१३॥ [1
०उ | बंनतेयो युहूर्ताच च विच्य शर-बन्धनात् ।
)प.| परिष्वज्य प्र-यातोऽभूत् सुरलोकं महायशाः ॥१५॥ [1
अत्र॒ म॑न्दोद्री नाम करुणं पय्-अदेवयत् ।
१२] पत्नी राक्षसराजस्य रावणस्य दुर-आत्मनः
प्त] सपत्नीनां सहस्रेण सप्रेण परिवारित“ ॥१५। [१५य्
अउत्राऽ्यं रक्षणो वीरः शक्तया परमया: तयाः ।
प] अमोघया रावणेन भशं वक्षसि ताडितः 1१६५[
पतितं लक्ष्मणं द्र मां विषण्ण-मुखं तदाः
प] सु-पेणो वानरश्रेष्ठः प्रेषयामास चानरम् 1॥१७।[7
हन्-मन्तं महा-वीयम् ओषध्य्-अथं महा-जवम् । .
प] जम्बृ-दीपम् अतिक्रम्य वि-श्चर्याम् आऽनयत् कपिः ॥१८॥ [#
चन्द्रस्य च“ गिरेः पादे साच जाता महौषधी
प] ताम् आऽनयन् महा-बाहुर् जीवयामास रक्ष्मणम् \१९.॥ [1
एषः सं-हश्यते देवि सम्-उद्रः सरितां पतिः" ।
१, राः फ म-रीक्षसाः कूरदुद्धयः ॥ २. रार फ -अत आरभ्य 4४-
राश्छोकं यावन्नारिति । २. लश ल. बव अ प्र-संदिष्टो। ४. भ-नास्ति ॥ ५. टि.-
मध्यपदरोपः कर्मधारयस्षमासः द. ॥ ६. भ-मयि रसृष्युुपागते । ७ भ-वयं |
ट, भ-विदाथ शरब॑धनं ॥ ९. शा फ-नासिति ¦ मं-अत आरभ्य २०-शश्छोक-
पूर्वार्धं यावन्नारिति । १०. रा.-पतिता मुवि ॥ १९१. रा१अ-ण्या तदा । भ-
न्मभीमया । १२. रा. फ-नास्ति । १३. भ-तथा । १४. भ-हि ॥ १५. रा- फ-
[1 ष, क
वर्ज--द्रयते चेव वेदेहि } १६. रा१ खर ब अ प्रगतिः)
५५८ बाट्मीकोय-रामायणस् ।
१३] प -जो' ज्ञातिर् अस्माक येन साद्य महत् कतम् ॥२०॥ [
एतत् तु दृस्यते तीरं सु-वेरुस्य बराऽऽनने |
१४] सु-ेलोऽ्य महा-शेः खख यत्रोषिता वयम् ।२१॥ [१
लङ्क ˆ प्रत्यथि-भूतोऽसौ' दश्यते काल-पवेतः ।
एए] यत्र सागरम् उत्-तीयं तां' रात्रिम् उषिता वयम् ॥२२॥ [प
एष सेतुर् मया बद्धः सागरे मकराऽऽरयेः।
१५] तव हेतोर् विशाराऽकषि नल-सेतर इति स्मृतः ॥२३२॥ [१५७
यावत् स्थास्यन्ति गिरयो यावत् स्थास्यन्ति सागराः
१६] तावत्" सेतुर् अय स्थाता यावच् च प्रथिवी घ्रम् ॥२४.।।[)
नलेन वि-हितः सेतस् खद्-अथं वे समा-हितः |
प] एष देवि मनुष्येषु कीति-भूतो भविष्यति ॥२५.५ [1
द्शच-योजन-विस्तीण(पणेः) शतयोजनम् आयतम् (एतः) |
प] सागरेऽ्र वि(१नि)-बद्धोऽयं नटेन सु-महाऽऽत्मना ॥२६॥ [7
पश्य सागरम् अक्षोभ्यं वदेहि वरुणाऽऽ्यम् । [१८प्
१७] अ-पारम् इव॒ गज॑न्तं शह्-शुक्ति-समाडुलम् ॥२९७॥ [)
आकाज्ल-सच्शे पश्य॒ चलं तिभि-समाङ्म् ।
६] जलं वैदेहि राजन्तं यादो-गण-निषेवितम् ॥*२८॥१८
सु-रसा ` रक्षसी चाऽत्र दूतस्य किल मेथिलि ।
१८] चिच्च हच-मेतश चक्रं क्रमतः किर मस्ते; ॥२९॥[४
तीम् एव हरिजदृलः सं-क्षिप्याऽऽत्मानम् आत्मना ।
१. भ-पूवज्ञातिभिर् । २. रा. फ म-क्रतं मम १ २. भ-प्ष्ठुसु° । रा
फ-देवि तीरे नदनदीपतेः । 9. म-नास्ति । ५. रा. फए-रुकाप्रलद्धिभू° ।
द. अतः. परमधिकः पाटः- रा फ-वर्ज-एष संहश्यते देवि समुद्रः सरितां
पतिः । ७. रा२ फ म~-रजनीम् । ८. रा. फ म-सलिकाणवे । भ-सलिराकरे ।
९. भ-कीर्तिरेषा । १०. रा१ अ म-णति श्चुतः ¦ भ-भविष्यति । ११. म-नर्सतु-
रिति ख्यातो । १२. भ-नारस्ति ॥ १३.फ म-च । १४७. या .-वज- देवम ० । १५. म-
कथाभूतो भ० । रार फू-नेतद्न्यः करिष्यति । १६. भ-वज--°रोऽत्र° । १७. म-
पश्य सागरमक्षोभ्यं धर्षितं नरुसेतुना । देवदैयमनु्येषु नेतदन्यः करिष्यति । रा.
फ-नास्ति । १८. रा. फ म-वज-शंखमीनस० ॥ १९. छश > ब- नारित ।
य. फ़ म-जलमाकाङसद्शं तिसिमस्खयस्माचित । २०. रार-अपारमिव गजं
यादो० । प्रम भ-नास्ति ॥ २१. अ-सिंहिका राहुमाता च दू° । फ-श्सा
चागमद्यञत्र द° ! भ-°सा नागमाता च तव दूतस्य । रासा व्वागमच्चात्र द्°
५२. म-नारस्ति ॥ २३. म-पदय वेदेहि शादरं ।
युद्धकाण्डम् । १०४ । २३९ । ५५९
प] वञ्चयामेस मेधावी कामरूपी मनो-जवः ॥२०१|[.
दिरण्य-नामं रोकनद्रं काश्चन पश्य मैधिरि।
१९] विभ्रमाऽथं दु-मतो भिचा सागरम् उत्थि(द्-स्थि)तम्॥२१।[१९
एतद् वेल-वनं देवि तमारु-बन-शोभितम् |
० | हिन्ताल-तार-गहनं रक्त-मल-समाङटम् ॥२२॥ [7
एष तीरे सम्-उद्रस्य नि-वास्तो म॑मं जानकि । [1
२१] यत्र॒राक्षस~राजोऽयम् आ-जगामं वि-भीषणः ॥३३।[२३
अत्राऽस्मिं शयितो देवि इगाऽऽस्तीर्णे मही-तठे ।
२२] दशेनाऽ्थ' सम्-उद्रस्य त्रिरात्रं नर-रूपिणः ॥२३४॥ [५
दुर-धरश् चाऽपि शरोऽयं मंहामेषौघ-सन्निमः |
२३ महेन्द्रस्य गिरेः पदौ यत्र क्रान्तं हन्-मता ॥२५५[*
एषा सा दृश्यते सीते किष्किन्धा चित्र-कानना।
२४ सुग्रीव-नगरी रम्या यत्र॒ वाली हतो मया. ॥३६५[२४
एतन् माल्य-वतः शङ्ख फिंष्किन्धा-धारि' भास्वरम्
२५] चत्वारो बाषिकिा मासा यत्र देव्य उषिता" मया ।५२७([
त्वया विना विश्चालाऽक्षि दुःखं यत्र धृतं मंया।
२६ निहत्य वालिनि वीरं ` सु-प्रीवम् अभ्य्-अषेचयम्“ ॥२८॥ [प
प्र] म॑याऽनुज-द्वितीयेन शप्तः कालस् त्वया षिना।
एषोऽत्र दश्यते देवि” स-विद्यद् इव तोयदः
१. भ-नास्ति ॥ २. रा. फ म-अत्रेव च सुरत्नोधः सुनाभो नाम शेखराट् ।
३. रा फः म-समुद्रादुष्थितोऽमवत् ॥ ४. भ-स्कघावाये यरखिनि ॥*५.फरा फ
म भ-°्नाथ । द. रार फ म-~महाजरूदस० । ७, म भ-मर्यस्य । ८. म-यतः ।
९.अतः परमधिकः पाठः फ भ-एष विभ्यो महादौलो नदीनदशतान्वितः॥
१०. रार-महान् । ११. अतः परमधिकः पाटः-रा--वेदेहि वानरद्रस्य शुद्धां
तमधिरोहय । विमाने तं समाहूय सभाजय सखीरिमाः ॥ श्रुत्वा भतर्वच
खीता रममेवान्वमोदयत् । त्वमाक्ञापय राजेंद्र वानरेद्रस्य योषित
यथा नयति साकेतं वानरीमेम कारणात् ॥ राघवेणाभ्यनुज्ञातः खुभ्रीवो
वानरेश्वरः । सर्वाः समारोपयत षानरीस्तु खलंङताः ॥ १२. रा फ म-
°न्धोपरि । १३. रा फ-देवि ता । १४. प्र-नासिति ॥ १५. रा१ख१ख्ब अ
प्र-धित । म-ङतं । १६. प्र-वानरं । १७. रा. फ भ-घोरं । १८. रा फ-
अभिषिच्य च ॥ १९. टि.-इत उपरि श्छोकार्धच्योतः स्यात् १ । भ-नास्ति । २०. रा१
१ ख~ ब अ भ-वीक्ष्यते सुमहान्सीते ।
५६० वास्मीकोय-रामायणम् ।
२७] ऋष्य-मूको गिरिवरः सुग्रीवभवनाऽङ्कितः' ॥३९।। [३९
अत्राऽ्हं वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण समा-गतः'।
२८] समयश्च च कृतः सीते वधाऽथं वारिनीं मयाः ॥४०।।[४०
एष! सा दश्यते पम्पा नलिनी चित्र-कानना।
२९] त्वया वि-दीनो यत्राहम् उनू्-मादेन' प्र-धषितः" ॥४१। [४१
पम्पातीरे मया चटा वरी धमे-चारिणी।
३०] अत्र योजन-बाहुश च कबन्धो नि-हतो मया ।*४२।[४२
एष् देश्चः स॒ यत्राऽऽस्ते गृध्रराजो महा-बरुः।* [प
३१] जटायुस् तवः स॒ त्ताः रावणेन नि-पातितः ॥*४२।[४२उ
दृश्यतेऽसौ जन-स्थाने श्रौ-मान् सीते बनस्पतिः [ष
३२१ यत्र युद्धं महद् भूतं तव॒ हेतोर् विलासिनि ।४४।[४३३
खरश् च नि-हतः संख्ये दृषणस् त्रि-रिरास्'' तथाः । [४४
३३] रक्षसां च सहस्राणि हतानि च चतुर्-दश्च।
प] अन्ये च बहवो" षीरा“ निर्-अस्ता वे निच्चा-चयः ।॥४५९।।[
एषा च पण-शाला सा दृष्यते जनकाऽऽत्मजे |
३४] यतस् तवं राक्षसेन्द्रेण रावणेन हता छलात् ॥४६। [४५
१. रा१ १ छर ब अ प्र-दर्यते धातुभिच्रेतः । भ-धातुभिबेहुभिद्रैतः ।
२. रार फ म-महाव्मना । ३. फ म-चाप्युपगतः । ८, रार फक म-ग्नः कपेः ॥
५, अतः परमधिकः पाठः-रा१ ल लर ब अ प्र-परत्युवाच ततः सीता रामं
दशरथात्मजम् । खामिन्सुग्रीवरमणीं द्रष्टुमिच्छामि याघव ॥ तया
सहैव यास्यामि त्वयोध्यां नगरी प्रमो । विहस्य रामः खुश्रीवं पत्युवाच
कपीश्वरम् ॥ सख त्वद् गृहिणीं तारां द्रष्टुमिच्छति जानकी । तया
खहैव याहि त्वमयोध्यां नगरीं मम ॥ राघवाज्ञां खरिरसा निधायाथा-
त्रवीद्धचः । यद्रोचते बहुमतं खामिने चास्तु तत्तथा ॥ आनाययामास स
तदा तारां तां सघवाक्ञया । आसोप्य पुष्पके तां तु जानकीमभ्यवादयत् ॥
पुनराह ततो सीतां रामो राजीवलोचनः ॥ दे. भ-°कांचना । ७. भ्र-
प्रमादेन प्र० । भ-तद्वहविवाच् ॥ ८. रार फ म भ-अस्यास्तारे । ९. रा१ ख
खर च अ-र्यत्र० ! १०. रार फ म~करवंघो राक्षसश्चापि दारणो नि० ॥ ११. रा
फ़ म-नारस्ति। १२. भ-ते परित्राता । १३. रार फ म-युयुधे राक्षसेद्रेण स्वद्थ
यत्र गृधरार् ॥ १४. रार् फ म-नास्ति ॥.१५. रार पए म-च महाबलः ।
१६. अ प्र भ-ण्वः च्युरा । १.७. रा फ म~-चतुर्दैल सहस्राणि रक्षसां मीमकर्मेणां ।
तरिदिराश्च महावीर्यो यत्र बाणैरजिद्यगेः ॥ १८. रार फ म-पणेशारा तथेवेषा `
द्दयते चाररोचने । १९. रा२ फः म-प्रमथ्यापहता पुरा ॥ `
युद्ध-काण्डम् । १०४ । ५७। ५९९
अत्र शपं-णखाः रोद्रीः राक्षसी सथुपाऽऽगमत् ।
३५] यत्राऽस्याः कणनासौषं छिन्नवान् देवि र्मणः ॥४७॥।[
दकषपू | एषा गोदावरी रम्या प्रसन्न-सल्लि' शुमा |
प] एष प्रसवणः सेलो बहु-कन्दर-निद्रः ॥*४८।[)
३६३] अ-गस्त्यस्याऽऽश्रमश्च चेव दृश्यते कदली-वृतः “ [४६३
. दृश्यते चैव॒ वेदेहिः शरभङ्गाऽऽश्रमो महान् ।
३७] उपाऽऽ्यातः सहस्राशक्षो यत्र॒ शक्रः पुरदरः ॥४९॥ [४८
एते ते तापसाऽऽवासाः दृश्यन्ते तनु-मध्यमे ।
३८] अत्रिः इल-पतिर् अत्र॒ षयवेश्वानरोपमः" ॥५०॥
अन्-अघ्रया त्वया दृष्टा पत्नी तस्य महाऽऽत्मनः । [५०
प] यस्याः सकाशात् प्राऽऽपरं तद् दिव्यं गात्र-विभूषणम् ।५१.५। [र
३९१्] अस्मिन् देर महा-कायो वि-यधो नि-हतो मया ।
२] अंसौ सु-तद॒रेखेन्द्रश् चि्र-करटः प्रकाशते ॥५२।[५१य्
एषा मन्दाकिनी पुण्या नदीभ्यं विमलोदका {४९
४२] पितुर निर् -बापणं य॒त्र मया मूल-फलेः कृतम् ।॥५२।[
द्यते चैव वैदेहि वचित्रहूटशिलोचयः 1. [५
४१|अत्र मां कैकयी-पुत्रः प्रसादयितुम् आ-गतः ॥५४५।[५१३
पुरोहितो वसिष्श् च वामदेवश च कश्य-पः“ । = [४
प] नागर च जनः सवः प्रसादयितुम् आ-गतः ।५५५[५५
७२्] एषा सा यमुना _ रम्या दश्यते यत्र काननभ्^।* - [५२
२ | दश्यते ह्य अत्र" वैदेहि वारमीकेर् आश्रमो महान् ।५६॥|[)4
४२३ | भरद्राजाऽऽश्रमः श्रीमान्" दृश्यते चैव मैथिलि | [५३
१. म-°्खा रौद्रा । रार फ म-श्पेणखी रौद्री । २. रार फ म-मीमु° ।
३. रार फ म-यसयाः कणौ च नासां च चकते भुवि लक्ष्मणः ॥ ४. रार फ म-
नदी प॑चवटीं प्रति । ५. भ-नासि ॥ ६. रार-नासि । ७. अतः परमधिकः पांठः-
फ़ म-अगस्त्यभ्रातुरपरस्ताश्चमः प्रतिदृश्यते । ८. फ म-वेदेहि दृश्यते चासौ ॥
९; रार फ भ-तापसा देवि । १०. रार फ-०नरप्रभः । म~-वेश्वानरसमप्रमः ।
१९१. अ-नास्ति । १२. भ-अच्र सीते स्वया दृष्टा तापसी धमंचारिणी ¦ १२. भ-दर्यते
चेव वेदेह सुनेरत्रेमहाश्रमः । यस्यासीदंगरागस्ते दत्तः पल््याऽनसूयया ॥ १४. रा
ल लर ब अ रार-विध्यकू° । १५. फ़ म~नारस्ति । १६. प्र-नास्ति ॥ १७. भ-
काङर्यपः । १८. पर फ़ म-नास्ति ॥ १९. भ-चिक्रकानना ॥ २०. फ म-एष ।
२१. भ-नास्ति ॥ २२. फ म-द्येष प्रयागमभितः शिवः ।
५६२ चाल्मीकीय-रामायणम् ।
„ इयं च दृश्यते सीते गङ्गा त्रि-पथ-गा नदी ॥*५७|[५४य्
४४] शृह्वेरपुरं रम्य गुहो यत्र॒ सखा ममः। [५५३
६२] द्वितीयां यत्रं रारि वै सु-मन्त्रेण' सहाऽवसम्! ॥*५८।।[]१
इङगदी-मूलम् एतच् च॒ दश्यते तलु-मध्यमे ।
७५] एकरात्रोषिता यत्र तीत्वां भाभीरथी वयम् ॥५९५[1
एषा सा दश्यते सोते सरयुर् युपमारिनो
६] नाना-तर-रुताऽऽकीरणा सम्प्रपुष्पित-पादपा ॥६०.।|[५६
एषा सा दश्यते सीते राज-धानी पितुर् मम।
४६] अयोध्यां कृरु वैदेहि प्र-णामं पुनर् आ-गता । [५७
जनन्यो मे स्थिता यत्र पौराश्च च वक्ष-चतिनः ।.६१॥[);
ततस् ते वानराः सवे रक्षसाः स-विभीषणाः |
४७] उत्-पत्योत्-पत्य सं-हष्टास' तां पुरीं दश्छस् तदा“ ॥६२।[५८
ततस् तु तां पाण्डुर-इम्ये-मारिनी"
विक्ार-रथ्याऽऽपणगोषुरेर्" इताम्" ।
पुरीम् अपर्यन् ` एव-गाः स-राक्षसाः `
॥ पुरन्दरस्येव* यथाऽमरावतीम्“ ॥६३॥ [५९
~ इव्यव रामायणे युद्ध-काण्डेः° रामाऽऽख्यापिकोः नाम
चतुरुत्तरश्ततम सग ॥ १०४ ॥
नि
तादपि पकनसवाठमयस्ते
¢
[कयात षरौीीषापषषषििषिी
१ फः म~दर्यते देवि गगोषा नदी त्रिपथगा दश्खुभा । अत परमधिकश्च
पाठ --यमुन! च महाभागा सान्निध्य च तदुत्तमम् ॥२ फमभ-
चैव । २ फः म-गुहस्य भवन शुभं । ४ रार-ता सन्नि । ५. क म~वज-
सौमित्रेण । ६ प्र-यथाव० । ७ भ-नास्ति ॥ ८ फ म-नास्ति ॥९ रा१ छश खर
राः फ-यूथमा० 1१० ब भ-नास्ति ॥ ११ फ म~नास्ति॥ १२ फ म-दश्छस्तां
पुरीं छभकानना ॥ १२ रार-पाडर० । १४ फ म-वजं--०थपरा गजवाजिभिर् ।
फ-ग्गोपुरायुता । १५ फ म-भयोध्या दद्यु छवंगमाः; । १६ फमम-
पुरीं मर्हंदस्य यथामरावती ॥ १७ पर-रुकाकाडे रा० । रा१ ल! लर ब अ-
लाभ्युदथिके रामप्राक्षिर् । भ-रुकाकाण्डे अयोध्याप्रयागमनं ॥
[ वं-१०६ ]= [ पञ्चोत्तरशततमः सगः [= [दा-१२५ब्
अथैवं कथयन्न् एव सीतायै रघु-नन्दनः। [प
१] भरद्वाजस्य सम्प्राऽऽपद् जआ-घ्रमं ` स महा-युनेः ॥१ ^
२१ | पूर्णे चतुर-ददो वर्षे पञ्चम्यां भरताभ््रजः [१
प | फाल्गुनस्य पिते पक्षे राघवः पुनर आ-गतः। [प
र्ठ भरद्याजम् उपाऽऽगम्य प्र-णम्योबाच राघवः ॥२ ॥ [र्
दू | श्रतं मग-वता किं-स्विन् मत्-प्रजानाम् अनू्-आमयम् । [प
प | धृणोषि कच्-चिद् भगवन् सु-भिक्षं वि-ष्ये मम }
२३३] कच्-चिच् च भरतो युक्तो जोवन्त्य् अपि च मातरः॥३ | [२उ
एवम् उक्तो भरद्वाजो रावं प्रत्य-अभाषत।
४] शृणु वत्स यथा-तच्ं भरतस्य विचेष्टितम् ॥४ ॥ [३
जटिलो ` मल-दिग्धाऽङ्खो * भरतस् त्वाम् उद्-ैकषते". ।
५] पादुके तेः पुरस्-कृत्य सवेत्र इटं गुहे ।।५ ॥ [४
६पू] यत् पुरा चीरवसनं त्वां“ दृष्ट्र वनवासिनम्" ।
ध | स्त्री-तृतीय च्युतं राज्याद् अमि-षेकाच् च केवलात् ॥६ ॥ [५
पदातिनम् अ-पेताभऽ्थ पितुर् वचन-कारिणम्" ।
प ] सर्वान्" भोगान् परि-त्यज्य^ स््गे-च्युतम् इवाऽमरम् ७ ॥ [६
६उ | कारुण्यम् अभवद् भूयो ममेह समितिंजय ।
प ] केकेय्या वाधितं वीऽऽकष्य बन्यमूलफलाऽऽक्जिनम्“ ॥८ + [७
तत् सम्प्रति समृद्धाऽथं सम्-इद्धम् इव पावकम् |
७| समू-दशष्य॒विजिताऽरिं ` लां मम प्रीतिर् अन्-उत्तमां ॥९ ॥ [८
१, फ म-नासि ॥ २. म-पचदरयां रघूत्तमः । भ-°म्यां लक्ष्मणाम्रजः ।
३. फ-वज- नासि । ४. फ म~-मरदाजाश्रमं प्रक्ष्य ववंदे नियतो सुनि ॥ ५. सयार-
किंचिन् । भ-कचित् । ६. फ-सत्कृतो विधिवत्तेन भरद्राजमथाजवीत् । म-नास्ि ।
७. फ-वज--कश्िद् । ८. भ-नसि । ९. रा१ १ छर ब अ प्र-कथ्िख
भरतो राज्ये ॥ १०. फ म~मरूपकजटाधारी । १६९१. फ म-अवेक्षते । १२. रा?
लश ख्व अप्ररार भस ॥ १३६. पफ म-स्वां । १७. क म-
महारण्यनिवा० ॥ १५. फ-न्कारकं । १६. फ म-सवैमोगेः परिदयक्त । भ-
सवंभोगान्परि्यञ्य ॥ १७.रा१-०वद् भूयो मुमोह 1 फ-बभूवाकारणं राञ्यं भवतः ।
म-बभूव कारणं पू मच्ेहि । १८. रा१ १ छ च अ प्र रार-याचितं । म-वासितं ।
भ-यापितं। १९. फ म-वर्ज--वने मुक ° \\ २०. रा -साभ्रतं। २९. फ म-निहता०॥
५६४ वार्माकोय-रामायणम् ।
तवः सवं सुखं दुःखं बिदितं मम राधवः। [९
८] यत् त्वया वि-मर प्राऽपं जन-स्थाने' महद् यक्षः" 1!*१०।।
ब्राह्मणाऽ्ये नि-युक्तन रक्षता स्वं-तापसान् ॥ [१०
९| मारीचै-दशनं . चेव सीतायाः हरणं तथा ॥११।[११
फवन्ध-दशनं चव पम्पाया दशनं तथा)
१०. सुग्रीवेण च सख्यं च यत्र" वाली इतस्" खया ॥१२॥ [१२
मागेणं चाऽपि वैदेद्याः कम वाताऽऽ्मजस्य च ।
११ विदितायां च सीतायां नल-सेतुर् यथा कृतः ॥१२।। [१३
यथा च दीपिता र्का प्रष्र् हरि-यूथपेः। [१४
१२] यथा च नि-हते तस्मिन् रावणे लोककण्टके" ॥१४९५[१५य्
विभीषणाऽभिषेकंः च सत्-कारं रावणस्य च ।* [7
१२। समा-गमश् च तरि-दशेर् यथा दन्तो वरश्च च तैः“ ॥१५॥ [१५३
अहम् अप्य् एष ते राम ददामि वरम् ईप्पितम् ।“
१४] वसाऽघं" प्रतिगृह्य” श्वश्ू चाऽयोध्यां गमिष्यसि ॥१६॥ [१७
तस्य तच् छिरसा वाक्यं प्रति-गह्य च" राघवः
१५| बाढम् इत्य् एव संहृष्ट इमं ` वरम् अयाचत ॥१७॥ [१८
अकाले फरितिा व््षाः सव-तश्" च मधु-च्युतः" ।
१६. भवन्तु भग-वन् नित्यं वानराणां वरो" मम ॥*१८।[१९
१. रा१-तत्सवं सु । फू म-सर्वं च सुखं दुःखं ते । भ-सर्वहिसु° ॥
२. म्र-नास्ति । ३. म-यशस्ते विपुर प्रं । भ-ण्य। विपुर प्राप्तं ।
८. म-°स्थानवधाच्छरतं । भ-०ने वधाच्च: । ५. फ़-नास्ि ॥ ६. म-श्थन युक्तस
निघ्नतः सवराक्षसान् । अतः परमधिकः पाठः--भ-रावणेन हता सीता बभूवेयम-
निदितः। ७. रा१ख१ब अ प्र-श्चेई० । छ> रार-०्ची द° । म~-जग्चधर्षणं । ८. भ-
सीताप । म-सीताथें तद्वने वदा ॥ ९. ख१ख२ ब~नार्ति । १०. ग्र-°वेणापि ! फ-
ण्ण तश्रा। १९. फ म-स च वाछिवधस् ! भयथा वा० ॥ १२. प्र-चैव । १२.म-वेदे-
ह्या । १७. भ्र-नासि ॥ १५. फ म भ-देवकं० ॥ १६. भ-~०कश्च सक्कारे । १७. प्र
म-नास्ि । १४. म-सवदैत्तो वरश्च ते । भ-तथा दत्तवराश्चते ॥ १९. फू-
ददामि तेऽहमप्यद्च वरं सल्यपराक्रम । म~प्रददामि तेऽहमपि वरं सलयपराक्रम ।
भ-अहमप्यद्य ते राम द° । २०. रा१-त्वस्सकाकञं भ्र० । ल१ लर ब श्र पर रा९-
तस्साद्यं प्र° । फ म-अर्घं च अतियृहीष्व ॥ २१. भ-तु । २२, रछर्-धाराम् ।
२३. भ -तत्सवेिदं ॥ २४. प्र-पवेताश्च म० । फ म-सर्व चापि मघुच्यवाः ।
२५. भ-ङते । २६. फः म भ-मवन्तु मामे भगवन्नयोध्यां प्रतिगच्छतः ॥
युद्धकाण्डम् । १०६ । ५। ५६५
निष्-फलाः सन्तु स-फला अपुष्पाः ' पुष्प-शोभिताः' |
१७] श॒ष्काश् चेव सपुत्रा च स्वन्तु मधु चोत्-तमम्' ॥१९॥ [२१
रामेणोद-दैरितं' श्रुत्वा भरद्वाजो महा-तपाः।
१८| एवम् अस्त्व् इति चोवाच वरस् ते यवि दुर्-रभः ॥२०॥ [१
मत्-प्रसादाद् रघु-श्रेष्ठ भविष्यति न संशयः ।
१९] वर रुब्ध्वा तु सुप्रीतो निशां तां सुखम् आवसत् ।॥२१।[1९
इसा रामायणे युद्ध-काण्डेः भरद।जाऽऽश्रम-निवासोः नाम
पञ्चोत्तरशततमः समः ॥ १० ५॥
र ¢
[व-१०६ [= [ षड्त्तरशततमः समः ] =[ दा-१२द ]
२०य् ] अर्थ रायां व्य्-अतीतायां घरयंस्योदू-अयनं प्रति । " [प
| अयोध्यां स्वां पुरीं द्षट्र चिन्तयामास राषवः॥*१॥ [११्
प] कारु-तच्व-प्रभावज्ञोः भतरं मरतं प्रति)
२०२] चिन्तयित्वा ततो दृष्टिं कानरेषु न्यू-अपातयत् ॥२ ॥ [प
्रिय-कामं हितं रामस् ततस् त्वरित-विक्रमम्"। [प
२१. मति-मन्त॒हनु-मन्तम् इद् वचनम् अव्रवीत् ॥२ ॥ [१३
एदि मत्-प्रहितो याहि त्वम् अयोध्यां वने-चर।* [प
२२] कृश्छं भरतं ब्रहि राज-पुत्रं यशस्विनम् ।* [
^ १६ ३ ।
जानीहि कुशलं कच्-चिद् इश्वाङ-बुल-मन्दिरे ॥४ [२
२३] शृह्बेर-पुरं प्राऽऽप्य गुहं गहन-चारिणम्^ ।
_ च्रूया निषादाऽधिपतिं कौशल्यं वचनान् मम|॥५ ॥ [३
१. फ-द्ययुष्पाः पुष्पश्ञार्िनः । म-श्ष्पशा्निः । छ प्र भ-०सिनः ।
२. फ म-स्युः ल । भ-तें सवेयुश्च मधूत्तमं ॥ ३. फ भ-गणोदाहतं ॥ ` ४. फ-
चरदानाद् ) ५. म-नास्ति ॥ ६. ब प्र भ-रुंकाकांड । फ़ म-जाभ्युदयिके । ७. रा
ख्श्डर्व श्च प्र रार-ग्द्राद्गसमागमो । फ-आभ्युदयिके भरद्वाजाश्रमगमर्नं +
म-रश्रमदशेनो ॥ ८. रा१ लश्लरव अ पर भ-तस्यां निचि ९. भ-प्रभातायां।
१०. भ-नास्ि ॥ ११. रा१ छश छर ब अ प्र-शत्रयविभावक्तो । म-कारतच्ववि० ।
भ-°त्रयविभाग्तो ॥ १२. रार फ़-भियं । १३. म-ग्कमः ॥ १४. रार फ-अयोध्यां
त्वरितो गच्छ त्वरितं वनगोचर । म-जयोध्यां त्वरितो गच्छ त्वमितो वनगोचर ।
१५. रा फ म-नास्ति ) १६. भ-वज--किंचिद् ॥ १७. रा ल१ लर ब अ प्र-
रम्यं । १८. रार् फ- °नगोचरं । म-गगनगोचरम् । १९. रा१ख्श्लरवञअप
भअ-कुशरं ॥
युद्ध-काण्डम् । १०६ । २५। ५६७
सत्वेन यख-वर्णेन दृष्ट्या चाऽऽभाषितेन च ॥१५॥ [१७
२४. सवं-काम-समृद्ं हि ह््य्-अश्व-रथ-सङ्कटम् ।
पित-पतामहं राव्यं कस्य नाऽऽवतयेन् मनः ।॥१६॥ [१५
३५. संभृत्या भरतः श्री-माय् राज्येनाऽर्थी भवेद् यदि ।
प्रशास्तु वसु-धां सर्वां चिराय" रधु-नन्दनः ॥१७॥ [१६
३६ | तस्य बुद्धि च विज्ञाय व्यवसायं च वानर
यावन् न दृर-याताः स्म कषिम्रम् आ-गन्तुम् अहसि ॥ १८।॥१७
२७] न॒तस्यवं-विधं चित्तं भूत-पूवं कदा-चन ।
प्रकृतिर् नोति-शाच्राणां येनैवं क्रियते मया ॥१९।।[
२८। कामान् न स नर-व्याघः कृतां सं-स्थाम् अति-कमेत् ।
न स्व-मागात्" तु विचलेद् धर्मो मालुष-विग्रहः ॥२०।४ [३
२९] हृदथेनाऽभि-जानामि भरतस्य तु हद्-गतम्*
मन्-निमित्तम् अपि प्राणांस् स्यजेन् नास्त्य् अत्र सं-शयः।।२१।।.
०। न चाऽस्ति सुकृतेः दोषः कृते चैव गवेषणे [4
४११ | इति प्रतिसमादिष्टो हन्-मान् मास्ताऽऽत्मजः ॥२२॥ [१८प्
अथोत्-पपात वेगेन वल-वाच् कपि-कुञ्नरः
| गरुत्-मान्' वेग-सम्पन्नो जिघृक्षर् इव पन्न-गम् ॥२२.॥ [१९
४१३] गङ्गा-यग्रुनयोः स-गं नमसु-कृत्य महा-बलः« । |
लङ्घयित्वा तरि-पथ-गां युजगेन्द्राऽऽल्यां श्॒भाम्। [२०
४२] मादुषेणाऽथः स्पेणः गशृह्खवेर-पुरं ययौ ॥ २४।[१८२
शृङ्गवेरपुरं प्राऽऽप्य गुहम् आसा बीय-वान् ।
४२] वाचा च शुभया दृष्टो हनू-मान् इदम् अब्रवीत् ।२५।। [२१
१. भ-शतिन ॥ २. राश खखरब अ प्र-ण्नार्थे पतेद् । ३. सरम
एथिर्वा । ७. रा२ फ म-अखिरखं ॥ ५. रार फ म-ररमायातास्तावत्तणं
मुपा्रज ॥ ६. रा१ १ खश्च अप्र-चिद्रं। ७. राश्टश्टरव अ प-य्नाधी-
क्रियते चृणां । ८. रा२ फ म-नास्ति ॥ ९. भ-काम । १०. भ~-वज-ता ।
१९. अ-वर्ज--स मा० ॥ १२. भ-वर्ज-- सुहृद् ° ।॥ १२. रा १ छः भ-स्ङ़तो ।
खः व-सुकृतो । १४. भ-दोषोऽदोष एव ॥ १५. रार फ भ-गरुडो । १८. भ-
नसि ॥ १७. राश खश्खरब अ प्र-सगे। रारफ म-भीमं । १८. रारफम-
सल्निपातं महाणेव । १९. भ-ण्नुष धारयन्ख्पं । २०. रार फ म-नासि ॥
२१. म-नास्ति। २२. रा२फम-वीरो॥
५९८
-. सखा यस् तव काङ्कत्स्थो रामः सत्य-पराऽऽक्रमः |
४४] सद-सीतः ससौमित्रिः स त्वां कौशल्यम् अत्रवीत् ॥ २६।।[२२
गुहस् तद्' वचनं श्रता दृष्ट परम-हषितः।
७५] हष-गद्वदया वाचा पप्रच्छ गत-सम्भ्रमः॥२७॥। |
क्स रामः क्र वेदेह ध्रति-मान् क च रक्ष्मणः।
७६] हादितोऽस्मि" खयाऽत्य्-अथं षनौषेनेवः मेदिनी ॥२८॥[न्
४७ ] ततस् त॒ ` हन्-मांस् तस्य यथातथ्यं न्य्-अवेदयत् ।
प] भरद्वाजाऽऽध्रमे रामः ससीतः सह-टक्ष्मणः ॥२९५|[१
४७] स हीऽमां रजनीम् अद्य उपितोः वचनान् यने: ॥
भरद्ाजाऽभ्यनज्ञात इहाऽऽगन्ता न सं-श्यः ॥*३०।।[२३
४८] एवम् उक्त्वा महा-तेजा हन्-मान् मारुताऽऽत्मजः ¦
अथोत्-पपात वेगेन बेग-चाच्ः अ-विचारयन्' ॥३१। [२४
७९] सोऽपर्यद्“ राम-तीथ“च नदीं शाटूकिनी तथा ।
पौरुषी गो-मतीं चैव॒ भीमं सालवनं तथा ॥*३२।|[२५
५०] स॒ गत्वा दूरम् ' अध्वानं महाऽऽत्मा कपिकुञ्जरः
आ-षसाद द्रमान् फुषान् नन्दिग्राम-समीपगाच् ।३३। [२६
५१] क्रोर-मात्रे त् अयोध्यायार् चोर-कुष्णाऽजिनाऽम्बरम् ।
ददश भरत दीन कृशम् आश्रम-वासिनम् ।३४॥ [२८
५२] जटिलं मलदिग्धाङ्गं भरात्-व्यसन-कषितम् ` ।
१, रारफमभ-वे। २. रा१ख्श१ख्रब अ प्र भ-अब्रवीत्कुशङुं वीर
ससीतस्सहरक्ष्णः ॥ २. भ-तु । ७. भ-तस्य श्रुष्वा । ५. रा१ खश्खटरबवअप-
दषद्र० । ६. रा फ म-एवसुक्तस्तु सुप्रीतः संपरिष्वज्य ते कपिं । हर्षेण महताविष्ट
सस्वरः पयैषृच्छत ॥ ७, रा२ फ-आह्वा० । ८. रा२ फ-जलरौघे° । म-जलोघेन च ।
९. म~-पवेतः । १०. रा-नास्ि ॥ १९१. रार फ म-सख। १२. रा२ फ~-शतत्व । म-
यथासस्यं ॥ १३. रा१ ख१ खुर ब अ प्र-उषिष्वा । १४. ब~-नासि । १५. सा. फ.
म-वज-- ° ज्ञातं द्रक्ष्यस्ययैव राघवं ॥ १६. रा२ फ़-बरख्वानवि ० । म-बरुवान-
वधारयन् ॥ १७. रा. फ म~पदयन्यामस्य तीथ । १८. म-साफलिनीं । भअ-
शालु° । १९. अ प्र-पारूषीं । रा. फ म-जाह्रवा । भ-पौरधिं । २०. अतः
परमधिकः. पाठः--रा- फ-तमसां च व्यतिक्रम्य ययौ वायुसुतो बी ५
२९. म-दीषम् । २२. रा- फ -भ-ण्पतः ॥ २३. रा. फ म-ङृतचीराजिनांबरं ।
२४. प्र-दद्शे ॥ २५. रा. फ म-०करिीतं ।
युद्धकाण्डम् ¡ १०६ । ४५। ५६९
प] एलमूलाऽऽक्षिनं दान्तं तापसं धम-चारिणम् ॥*३५।[१९
सयुन्नद्र-नटाभारं चीर-बल्कल-धारिणम् ।
| नि-यत भाविताऽऽत्मानं देवन्रह्मपि-सम्मतम् ॥२६।[३०
पादुके तु पुरस्-कृत्य पालयन्त बसु-धरम् ।
५३। चातुवण्यंस्य लोकस्य ' त्रातारं सधृ-तो भयात् ॥२७। [३१
उपस्थितम् अमा््यंश च शुचिभिश च पुरो-हितेः
५४] बलमुख्यः सु-युक्तंश् च काषायाऽम्बर-धारिभिः- ॥२८॥ [३२
नहि ते राज-पुत्रं तं चीर-कष्णाऽजिनाऽम्बरम् ।
५५. परित्यक्त व्यवस्यन्ति पौरा बे पौर-पतसलम् ।३९॥ [३३
तं धमम् इव ॒धमंज्ञं दहन्तम् इव पावकम् ।' [२४
५६] राम-चिन्ता-परि पितर-दुःख-समाङलम्' ॥४०।
उपाऽऽगम्य इनू-मास् तु भरतं धम-चारिणम्। [वि
५७ | अव्रवीत् प्राऽञ्जलिर् वाक्यम् इद्“ पवग-सत्तमः“ ॥४१॥ [३४३
वसन्त दण्डकारण्ये यं त्वं चीर-जटा-धरम्''।
५८] अनु-शोचसि काङुरस्थं स तां कौशस्यम्" अत्रवीत् ।।४२।। [३५
प्रियम् आ-ख्यामि ते देव शोकं" त्यक्ष्यति दारुणम्" ।
| अस्मिच् हूते रामेण भात्रा. जयेष्ठेन सं-गतः ॥४३ [३६
निहत्य रावणं रामः प्रति-लम्य च मेधिलीम् |
५९] उपाऽऽयातः समृद्राऽ्थः सह मितरिर् महा-बेः। (३७
६० | रक्ष्मणक्् च महा-तेजा वेदेदी च यश्सिनी" ॥४४॥
१२] सीता समेता रामेण महेन्द्रेण यथा शची, [३८
नि
॥
१. फ-श्रतं ॥ २. म-अत आरभ्य ४१-रश्छोकस्य पूर्वां यावन्नास्ि ॥
२. भ-°ख्वाससं ॥ ४. राः फते पुरस्छस्य प्रशासंतं । ५. रा. फ-सवैस्य ॥
द. रा-फ-बहुमिश् । ७. राः पए भ-ण्ख्येश्च यु° । ८. फ-कृपाणवर० ॥ ९. रा फ-
वजं--काषायाबर धारिणं ॥१०.रा. फ-देहवन्तमिवामरं । ११. भत परमधिकः पाठः--
भ-वर्ज--न हि ते नगरे पौरः सुखानि.परि युजते । १२. रा. फ-°चूतं पितुन्यं-
सनकशितं । भ-०्परिङ्खांतं पितृ० ॥ १३. रा. फ भ-उपगम्य ! १४.२१ खश ख.ब
छ प्र-दइति ° । रा फ-हनुमान्पवनास्मजः। म-हनुमान्मास्तात्मजः ॥ १५. रा.-
वज-वीर ज० । १६. रा१ख१ङ ब अ प्र-ङ्शर्म् ॥ ९७. रा फ म-
जहि शोकं सु° । १८. य. फ म~नाथेन ॥ १९. र१-क्१ख्र- ब अमप्र-
तपस्विनी ॥
५७० पारमीकीय-रामायणय् ।
६०उ] नन्दिष्यसेः महा-बाहो सु-वर्पेणेवः कषेकः ।४५] [प
स त्वम् उत्-तिष्ठ भद्रं ते पश्य भ्रातरम् आ-गतम् ।
६१] वि-सित्य ' लोकास् त्रीर् विष्णुः सदसाऽकषम् इवाऽऽगतम् ।। ४६।॥)
एतत् त॒॒च्स्यते दृराद् धम्यं-युक्त मनो-जवम् ।
६२] तरुणाऽऽदित्य-सङ्कार्च वि-मानं राम-वाहनम् ।४७।।[ प
एवम् उक्तो हन्-मताः भरतः केकयो-सुतः ¦
६३] उत्-पपाताऽऽसनात् तृणं हषान् मोहं जगाम च ।॥४८.।॥ ३९
ततो यहूरतीर् उत्था(द्-स्था)य प्रत्याश्वस्य च राघवः
६४] परसय्-उवाच हनू-मन्तं भरतः प्रिय-वादिनम् ॥४९।। [४०
अज्लोक-जेः प्रीति-मयेः' प्रियं प्राऽऽप्य स-सम्धमम् ।
६५.| सिषेच कपि-युख्यस्य गात्रम् एवाऽसु-षिन्दुभिः ।५०।। [४१
देवो वा मानुषो घा त्वम् अनु-कोशाद् इहाऽऽगतः।
६९] प्रियाऽऽख्यानस्य“ ते सौम्य“ ददामि वद“ फं त्रियम् ॥५१।। [४२
गवां शत-सदखाणि, प्रामाणां च शतानि वे"
६७] स-कृण्डलाः ' छुभाऽऽचारा मायया ` घन्याश् च षपोडस।॥५२।। [४३
दासी-श्चत-परीवाराः शश्चि-सोम्याऽऽननाः लियः
९८] स्व-लक्षण-सम्पन्नाः सं-प्नाः इर-जातिभिः ।५ २४४
६९] घु-बणस्य सहसे है दासीनां च शतं तथा ।“
प] हिरण्य-कोटयो रत्नानि वस्राणि वि-विधानि च!
६९उ | यद् वाऽन्यन् मन्यसे सोम्य तच् च सव ददानि ` ते ॥*५४॥ [१
१..प्र-निर्दिरयसे । भ-नंदिष्यति । २. भ-सुब्रष्टेनेव । ३. रा-फम-
नासि ॥ ४. राशतलश्लमनवअप्र भ-श्िप्रम् । ५. स. फ-निर्जिलय । ६. ब
म-नास्ति ॥ ७. रा. फ म~नासि ॥ ८. रार फ-हवु° । ९. रार फ-वज-
ण्पांत तदा हृष्टो । १०. म-नासि ॥ १९. रा१टख्१ ख्व अप्र भ-मरतो
्रातृवद्सरः । १२, म-उवाच तं ॥ १३.२९ फ म-प्रीतिकरैः । १४. रा१ खृश्ल. ब
अ प्र-पीतिमावे्य समः भ-्रियमासाच संभ्रमः । १५. रा१ ख१ ख~ ब अ-सखेव ।
प-सख्ये च ॥ १६. रा फ म~-यदि वा यक्षो हयनु° । १७. रा. फ म-ण्ल्यानाच
ते चीर । १८. म-च मनः भि । भम-न्रवतः प्रि ॥ १९. रा. फ म-
` °्हख च । म-न्हलाणा । २०. राः फ म-रत चर । २९. रा. फ-सकु-
इवाः सहचराः । म-सङुुम्बाः छ० । २२. रार फ म-पलीश्चैव हि ॥ २३. फ
म~नास्ि ॥ २४. भ-नास्ि ॥ २४. रा म~ददामि ॥ २६. फ मनासि ॥
युद्ध-काण्डम् । १०७ ।५। ` ५७१
नि-शम्य रम्यं वचनं हन्-मतः
सु-शोभनं सोक-विनाक्षनं च ॥ [७५य्
उवाच दृष्टो भरतः प्रधु-षरीर् ।
५॥ ्र्षयेऽचिरस्याऽऽगतम्' आयतेक्षणम् ॥५५॥ [1९
इत्या रामायणे युद्ध-काण्डे* भरत-विश्रोकीकरणं< नाम
षड्त्तरशततमः सगः ॥ १०६ ॥
[वं-१ १०] [ सपोत्तरशततमः सगेः ] =[दा-१२६
यो बहूनि तु वर्षाणि शंखं हित्वा गतो बनम् |
१] तस्याऽ्य प्रीति-जननं" श्रतं रामस्य कीतनम्' ।*१ ।|| १
रउ | कस्याणी वत“ गाथेयं लौकिकी" प्रति-माति मे ।
एति जीवन्तम् आ-नन्दो नर" वषे-रताद् अपि ॥२ ॥ [२
२] एवम् उक्तवा महा-वाहुर् भरतः स महा-यश्ाः" ।
७१ू। पप्रच्छ तं हन्-मन्तं महाऽऽत्मानं प्रवं-गमम् ॥२३ ।) [प
राघवस्य हरीणां च क्थ वृत्तः समा-गमः।
प] कस्मिन् देशे किम् आ-धित्य तन् ममाऽऽचक्ष्व तच्व-तः ` ॥४।।[६
४३] यच् च सं-श्रुतवान् ` अस्मि विग्रहं रावण प्रति।
चारेण सम्प्र-युक्तन ` कृतोचोगं रणं प्रति ` ।५ ॥ [प
१. र फ म-काम्य ।२.रा२ फम-त्दास शोकापनुद सुखावहं । २. र:
फ-तुष्टो । म-पूवं । ७. य. फ म-कपिप्रियं । ५. रार फ म-चिरस्य दरक्ष्याम्यहम् ।
द. रा१ख्१ख२ब अ प्र-ताक्षं ॥ ७. प्र भ-रंकाकांडे । म~साभ्युदयिके ।
८. रार फ़-भरतदनुमत्समागमो ॥ ९. म-हि । १०. रा२ फ म-वज--बहूलामपि
वर्षाणाभिदं श्रुतिरसायनं । ११. सश लश लब अ प्र भ-श्टणोस्यहं प्रीतिकरं ।
१२. या१ १ खर च अ प्र-मम नाथसख कीतेनम् । म-यन्नाथस्या्य दश्चैनं ।
९३. अतः परमधिकः पाठः-~भ-अद श्रुतिप्रीतिकरं मम नाथस्य कीतेनम् ॥
१४. फ-वर्ज-तव । १५. रा छश छर व अ प्र यारलोकिका॥ १६. प्र रा२म-
वर्ज पत्ति जी० । म~पुनजींवन्तमास्मानं न च । १७. रार फ म-महातेजा
१८. सार फ म-वर्ज--च म० । भ-सुम० । १९. रार फ-हरीश्वरं । म~-यतः स्वयं ॥
२०. रार फ म-रामस्य च । २१. रा२ फ म-जासीत् । २२. रा१ लश लर ब-
आन्य । २३. राश१खश्ख्रव श्र प्र भम-प्च्छतः ॥ २८८. भ-यद्यपि श्रु°
२८५. रा१ ख? खर ब अ-सुप्र° \ २६. भ-श्योगो । २७. प्र-नासि ॥
५७२ बास्मीकोय "रामायणम् |
- ५] खयि मे प्रत्य-अयः सौम्यः यसू तवः रामाद् उपाऽऽगतः ।
प] कथं कृताऽथंः स श्री-मान् राघवः पुनर् आ-गतः ॥।& ॥[
स॒ पृष्ठो राजपुत्रेण वि-ृश्यं कपिकुञ्जर
६] आचचक्षे ततः सवं रामस्य चरति महत् ॥७ ॥ |४
यथा प्र-्रजितो रामो मातुर् दत्ते घरे तव ।
७ | यथा च पुत्रशोकेन राजा दक्ष-रथो मृतः ॥८ ॥ [५
यथा दुतैस् त्वम् आ-नीतस् तूणं राज-गृहयत् प्रभो ।
८] सयाऽयोध्यां प्र-विष्टेन यथा राज्य च नेप्ितम् ॥९ ।) [६
चित्रकूटं गिरिं गला राज्येनाऽमित्र-कषणः ।
९] नि-मन्ितस् सया भराता धमेम् आ-चरता सता ।॥१०॥ [७
स्थितेन वचने रज्ञो नच ते वचनं कृतम् ।
१०] तत्-पादुके खम् आदाय यथा च पुनर् आ-गतः ॥१९१। [८
सवेम् एतन् महा-बाहो यथा-वद् विदित" तव ।
११] तयि प्रति-प्रयातेः तु यद् वृतं" तन् नि-बोध मे ॥१२। [९
१२प् | अप-याते तयि तदा राघवः सह-रक्ष्मणः" |
प] परिचयनम् अरण्य तु तद् वनं सम्-अपद्त ।।१३।[१०
प] तद् धस्ति-चरित वीर सिह-व्याघ-मृगाऽ०युतम् ।
१२द/ निर्-जनं व्याल-सम्पन्न प्राऽविशद् गहन यनम् ॥१४॥ [११
तेषां पुरस्-ताद् बल-वान् गच्छतां गहने वनं ।
१३] राक्षषः सुमहावीर्या विराधः प्रत्य-अद्श्यत ॥१५।। [१२
तं नि-दत्य महा-कायम् ऊष्व-पाश(१द)म् अवाड-युखम् ।
१. रा१ ८१ छर व अ प्र-तात कथं । भ-तात यवं । २, प्र भ-नास्ि ॥
३. रा, लश्लरव अ प्र भ-बस्यां सञ्युपवेरितः । म-प्रष्टा स कथयति मां ।
७. रा फ म-व्ज--तदा । ५. रार फ मवने ॥ ६. रा फ म-मन्रे दत्तौ वरौ
च तौ। ७. रा१ टश र ब अ पर-हतः;॥ ८. रार फम-अयोध्यायां ॥ ९. रार
नपिंतः । फ-भ्कमेणा ॥ १०. रा९ क म~यथा राज्यं च नेष्सितं । भ~न ते तेन वचः
कृत ॥ १९१. म-वेत्सि तत्वतः । १२. रा९ फ-ग्रयाते तु तदा ॥ १३. रा, ख, खः
ब अभृतं । १४. फ म-समुद्िञ्मख्डगद्िजः । १५. अम~-परिगम्यमरण्यं स
तस्सवं समपद्यत । भ-नास्ि ॥ १६. म-स हस्ि° । १७. फ म-गसंकीण ॥
१८. भ-दंडके ॥ १९. रार नास्ति । २०. रा. फ म-नदेमानो महानादान् ॥
२९. रा१ भ-वज-रउध्वकदां । म~उध्वेकायं । २२. राः फ म~-महाबर् ।
युद्ध-काण्डम् । १०७। २६ । ५७३
१४] अवटे प्राऽक्षिपद् रामो नदन्तम् इव॒ ङञ्जरम् ।१६।[९१
तत् कृत्वा दुष्-करं कमं आतरौ राम-रक्ष्मणो ।
१५] सायाऽन्हे शर-मङ्गस्य सम्प्राप्तौ रम्यम् आ-श्रम् ॥१७॥ [१४
शर-भङ्ग दिवं याते रामः सत्य-पराऽऽकरमः |
१६] तांस तापसान् अचयिता' जन-स्थानम् उपाऽऽगतः" ॥ १८१ [१५
अगर््यम् अभि-वाद्याऽथ परमपिम् अररिदमः |
१७] ततः पञ्च-बरीं यातो सीतया सह राघवः ॥१९४॥१९॥ [7
ततः श्रुप-णखा" नाम ्रातयैः राम-लक्ष्मणौ. ।* [१६
१८] आत्म-प्रदान-लोमेन स्य्-अमन्त्रयत राक्षसी ॥*२०.।।[
सु-स्मितौ ताव् उभौ करत्वा ताम् अधर्षयतां" तदा ।
१९] कणेनासाऽपहारेण विकृतां विक्रृताऽऽननाम् ॥ २११ []१
खरं भ्रातरम् आपाद कथयामास राषवौ।* [प
२०] चतुदंश-सस्राणि जन-स्थान-निवासिनाम् ।
२९१ ] हतानि रक्षसां तत्र॒ हतां च खरद्षणौ ॥*२२॥[१८
एकेन सह, संगम्य रणे रामेण राषव।
अह्नश् चतुथ-भागेन निः-रेषा रक्षसाः कृताः“ । [१९
प] महा-बला महा-बीरयाम् तापसानां मयं-कराः ॥२३५।[२०१्
२१३] शूर्प-णखा च सा गत्वा रावणं लोक-रावणम् ।“
वधस् तेषां समा-ख्यातः सीता चाऽग्रतिमा वि ॥२४५ [४
२२] श्रता तद् अप्रियं घोरं॑रक्ष त्ररोक्य-रावणम् । `
मारीचम् अगमच् छीघ्रं मदनेन समा-हतः ॥२५॥ [प
२३] कथं सीताम् अहं रामात् प्राऽऽमुयां सुहृदां वर ॥
१. राः फ म-संप्राक्षिपेतामवटे नद॑तमिव छजरं ॥ २. म-दुष्कृतं । २. रा
फ-रम्यमाश्रममागतौ । म-छुभमाश्रममागतौ । ७. अ-नास्ि ॥ ५. भ-प्रपते ।
६. रा-तापसास्तु पुरस्छृलय 4 म-° स्ताच् पुरस्कृ । ७, रार म भ-°गमत् । <. अ
फ-नास्ि ॥ ९. प्र-च्े। १०. अरा. फ म-नासि ॥ १९१. रार फ-ग्णखा।
१२. ख॒ फ-राक्चसी घोरदरोना । १३. अ-नाम्ति , १४. रा. फ-कामरागाभि-
संतक्ा लक्ष्मणेन विरूपिता । १५. म-नास्ि ॥ १६. भ-अबोधयतां । १७. रा. फ
म-नसि ॥ १८. भ-राघवोतोन्यवेदयत् । १९. रार फ म~राममासाद् नष्टानि
खरश्च निहतोऽगरतः ॥ २०. १ छ--हताः । २९१. रार फ़ म भ-नास्ि ॥ २२. भ-
श्युपेणख्या तदा गत्वा रावणे खेकरावणे । २३. रा. फ म~-अत आरभ्य ३०.
शश्छोकं यावन्नास्ि ॥ `
५७४ वादमीकीय-रामायणम् |
-. खयि सं-मावना मेऽस्ति सवे-कार्येषु राक्षस ॥२६॥ [भ
२४] स॒ तम् अदैवं गच्छस्व मृग-रूपी मवाऽग्रतः ।
सीतायाः काश्चनो भूता रूप्य-चिन्दु-चितस् चर ॥२५७॥ (४.
२५] रोभिता सा स्वया व्य्-अक्तं रामं वक्ष्यति भामिनी |
अहोऽद्ुतम् इदं सूपं म्रगस्य यवि दुर्-रभम् ।२८॥ (२४
२६] ्राऽञञ्याम् अपि चमाऽस्य चिव्र-रूपं मनो-दरम् ।
सीताया त॒ वचः श्रुत्वा रामस् लाम् अभि-यास्यति ॥२९॥ [र
२७] ततोऽप-वािते रमे रक्ष्मेणे चाऽप-वाहिते ।
२८् | सुखं सीतां हरिष्यामि एवं प्रति-कृतं वेत् ॥२३०।
ततो रावण-मारीचौ विमानम् इव तं रथम् ।
| समा-रुह्य गतौ शीघं यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥२१॥ [
र ] आसा दण्डकारण्यं रामाऽऽश्रम-पदं महत् ।
२८द] ददश सह-मारीचो रावणो राक्षरेश्वरः ॥२२॥ [
ब-तीयं॑रथात् तस्मात् तप्त काञ्चन-भूषणात् |
प] हस्ते गृहीत्वा मारीचं रावणो वाक्यम् अत्रवीत् ॥२२।। |)
एतद् रामाऽऽश्रस-पद्ं दश्यते कदरी-तम् ।
1२] क्रियतां तत् स-सीधं यद्-जथ वयम् आ-गताः ॥२४॥
स रावण-वचः श्रुत्वा मारीचो राक्षसेश्वरः
प[सगो भूत्वाऽऽश्रमे चेव रामस्य वि-चचार ह ।॥३५॥[)
रुकम-बिन्दु-शतंश च्विः प्रवार-मणि-भूषितेः
यक्ताजाल-परिच्छन्नः वे-भूत-मनो-हरः
प] सवेडय-मयेः „ शृह्गश् चतुभिर् हेम-भूषितेः ।॥२६॥ [1.
स . राम पण-शारायाम् उप-विष्ट महा-रथम्" ।
प] सगो जगाम सोवणेः सव-गात्राणि, दशेयन् ।२७॥ [१
१. भ-मनोरमम् । २. रा१ १ छ. च अ प्र-ष्वाभिभविष्यति ॥ ३. या. फ
म-रामाश्रमपदं प्रति । ४, भ-नास्ि ॥ ५, रा- फ म~-वज-- नास्ति । ६. सार
ख१ खर ब प~-रावणस्य वचः । ७. अतः परमधिकः पाठः-- राः फ स~-वज-
बलक्ञश्चापि रामस्य मारीचस्तु तदाकसोत् । <. १ > ब-रामस्य स्वाश्रमे
रक्षो खगरूपी चचार ह । ९. भ-अत आरभ्य ४६-शश्छोकं यावन्नास्ति । १०. र
अ प्र फ-उपतिषटन् । ११. रा१ फ-महाबरुं । १२. रा फ-ख्गराजः स ॥
युद्-काण्डमर् । ६९१५ । ४८ । ७५
तं मृगं काश्चनं द्ष्रा दिव्यं मृगम् इवाऽम्बरे।
प] उवाच राघवं सीता स्मितपू्ाऽभिमाषिणीः ॥३८॥ [॥
दमं मणि-विचित्राण््ग पश्य हेम-मयं म्रगम् |
प] तचा सनाथा(थां) माम् अस्य इर शीघ्रं महा-युज ॥२९॥ [4
स सीताया वचः श्रुत्वा रामः सत्य-पराऽऽक्रमः |
उवाच संहृ्ट-मनाः सौमित्रिम् अथ राघवः ।
| पर्य लक्ष्मण वबेदेह्ला सग-त्चि गता स्पृहा ।॥४०॥ [९
अप्रमत्तेन ते. भाव्यं राज-पुत्रयां सृषाऽरत्मज । |
पत] यावत् पषतम् एकेन सायकेन नि-हन्म्य्' अहम् ॥*४१॥ [7
तेन ममेणि निर्-भिन्नः शरेणाऽप्रतिमेन सः।
प] हा लक्ष्मणेति वि-करुश्य जहौ हपं मृगस्य तत् ॥४२॥ [१
आतं स्वरं तुतं भतुर् विज्ञाय सदशं षने।
६] उवाच लक्ष्मणं सीता गच्छ जानीहि राषवम् ॥४३॥ [1
स सीतां प्रत्य्-उवाचाऽथ केनाऽप्य् एतद् उद्ा-हृतम् ।
एवम् उक्ता ल्मणेन सीता शोक-परायणां ।
| परि-देवमाना रूक्षां वाचम् अश्रावयत् तदा ।४४॥ [ग
एवम् उक्तस तु सौमित्रिः सीतया पर्ष" वचः ।
प] पिधाय कर्णो दुःखाऽऽर्तो मेधिटीं पुनर्. अत्रवीत् ।४५॥ [1
यास्यामि यत्र काङत्स्थः स्वस्ति तेऽस्तु बराऽऽनने। .
व] रक्षन्त॒॒लां विालाऽक्षि समू्-अग्रा वनदेवताः ।४६॥ |
२९य् |अप- नीते तदा रामे रक्ष्मणे च महाबले
एतद् अन्तरम् आ-साघ्य दज्ञग्रीवः प्रतापवान् ('
प] परििाजकस्पेण वेदेह ताम्र उपाऽगम्त् ॥४७॥ [१
ताम् आ-ससादाऽतति-बलो भत्रं विरहितां घने।
१. म-ण्षणं ॥ २. रा. फ-वज--त्वगासनस्थां मां स्वस्य ॥ २३. म-
सीतायाश्च ॥ ७. म-परंतप । ५. म-हिरण्मयम् ॥ ६. रा. म~-वज-तु तस्य ॥
७. यारवज--तद् ॥ ८. म-भ्चैप० । ९. सा. फ म-परिदेवयमाना तं रुक्षम् ।
१०. छ अ-भाश्रा° ॥ ११. ल,ल -सीताथाः परमं ॥ १२. भते तेन । १२. रा.
फ म-नासि । १४. भ-अत आरभ्य ४९-शश्छोकपूर्वाधं यावन्नासि । १५. म-
०कवेषेन ॥ १६. म-तामासाद्य स बखेन आातृम्यां रहितं वेन ।
५७६ वाटमीकोय-रामायणम् ।
प] रोहिणीं शशिना हीनां दिवि घोर इव ग्रहः ॥४८॥ [ >
प] स पापः साधु-स्पेणः तणेः दप इववाऽपवरतः |
२९] आ-दाय रावणः सीताम् उत्-पपात ततो नभः। | ४९॥ [५
रोरुूयमानाम् असक् रामरामेति-बादिनीम् ।
३०] रक्ष्मणे्ति च कोशन्तीं गृध्र-राजो ददश्च॑ताम् ॥५०॥[)
पितुस् ते स सखि-तं च पाठयन् गृध-राद् तदा । ।
३१] सहायम् अकरोत् तस्या देव्याः स सु-महावरः ।
३२् ] अ-मयं च स दच्चाऽस्या युयुधे तेन रक्षसा ॥५॥ [प
ततः पर्व॑त-सङ्काश्चस् तीक्ण-तुण्डः खगोत्तमः ।
पए] बनस्पति-गतः श्री-मान् व्या-जहार श्चुमां गिरम् ॥५२॥। [1
टाऽऽयुर् नाम॒ नाश्नाऽं पकि-राजो महा-बलः ।
1२] इत्य् एवम् उक्त्वा दुद्राव पतगेन््रो द्शाऽऽननम् ॥५२॥ [1
स सम्प्र-हारस् तुयलस् तयो तर्मन् मदाऽऽदहबे ।
}२] बभूव॒ वातोदतयोर् मेषयोर् गगने यथा ॥५४॥|[प
३२] युद्धं त॒ सु-महत् कुता परिश्रान्तो बभूव ह ।
उच् सन्तं समा-रक्ष्य रावणो लोकरावणः ।
३३] त्ररमाणो दक्ष-ग्रीवश् छित्वा पक्षौ जटाऽऽयुषः ।॥५५९॥[]प
स॒चिन्न-पक्षः सहसा रावणेन दुर्-आमना ।
प] ति-पपात तदा गृधो जटाऽभ्युः क्षोण-जीवितः ।॥५६॥। [५
गृध्-राजं त॒ तं हा दक्ष-ग्रीषो महा-बलः।
प] जगामष्ऽकाशम् आदाय वेदेदं राक्षसेश्वरः ॥५७५[२८
ृक्ष-गुरमेषु धावन्तीम् अ-नाथां नाथम् इच्छतीम् ।
३४] जग्राह तरसा सीतां ग्रहः खे रोदिणीम् इव ।५८.।[२७उ
रप् | सा हेम-वर्णा ठलना नीलाशङ्गेनाऽथ/ रक्षसा ।“
१. अ प्र रा.-साधुवेश्चन । २. रा. फ म-अकेनादाय वैदेदीं रथमारो-
पयत्तदा ॥ ३. रा फः म~नास्ि ॥ ४, प्र-नास्ति ॥ ४ भ-नास्ति ॥ £. म-
महावने ॥ ७. भ-दत्वा । ८. भ-तदेवे तं । ९. भ-रोककंटकः । १०. रा- फ म-
नास्ति ॥ १९१. भ-नास्ति ॥ १२. रा फ म~-नास्ति ॥ १३. भ-ततस्तां नवहेमामां
स्थितां पवैतमूधनि । " च ¢
युद्धकाण्डम् 1 {६०७ । =९ ।
हियमाणा द्य अ-परयन्ती कं-चिन् नाथं सुमध्यमा! [प
४] दश्च गिरि-शृङ्-स्थान् पञ्च वानर-पङ्गवान् ॥५९।|२९्
तेषां मेध्ये विशालाऽक्षी कौरोयं कनकप्रभम् ।
प | उत्तरीयं वराऽऽरोहा शुभान्य आ-मरणानि च॥६०। [४
विसृज्य सा विनचुकोञ्च राम च प्र-रशंसह।
क| नेत्राभ्यां बारि यञ्चन्ती पयन्ती. च वसु-धराम् ।९६१॥ [५
पिद्धाऽक्षास् ते विक्चङ(ऽश्षा नेत्रेर् अ-निमिषेर् अपि।
पष] वि-क्रोचयन्तीं तदा सीतां ददृश्र बनरषेभाः ॥६२।[२९
स तु पस्पाम् अति-क्रम्य शङ्काम् अभि-यखं पुरीम् ।
प] जगाम शूदतीं गृह्य मेधथिरीं राक्षसेश्वरः ॥६२॥ [प
तां जहार सुसंहृष्टो मंथिटीं मृल्युम् आत्मनः
| वेदेद्यां हियमाणायां चुज्ञमे वरुणाऽऽयः ॥६४॥ [प
अन्तरिक्षगता वाचः ससृजुर् दारुणस तथा |
| एतद्-अन्तो दक्ष-ग्रीव इति सिद्धा महषेयः ॥६५॥ [7
प्स तु सीतां विचेष्टन्तीम् अङ्केनाऽऽदाय रावणः।
२५३ पराऽवेशयत् पुरीं रुह्कं रावणो' राक्षसाऽधिपः" ॥६६।[३०उ
| सोऽभि-गम्य पुरीं लङ्कां ` सुविभक्त-महापथाम् ।
प्रवेश्य मंथिलीं वाक्यैः सान्त्वयामास निष्-फलम् ।६७।।[
३६] तां सुवण-परिक्रन्तेः शमे महति वेर्मनि।
| निदध्यौ रवणः सीतां मयो मायाम् इवाऽसुरीम् ६८ [॥
राक्ष मृगरूपेण चरन्तं कामे-रूपिणम्। [प
प] निहत्य रामो मारीचं न्य्-अवतेत पुनर् षटी ५।६९।॥२रपू
स॒वे स-तवरमाणोहि द्रष्टु-कामोऽथ मथिलीम् |
प्र] सत्य् एकस्याऽथ गोमायोः" स्वरेण परि-शङ्कितः ॥७०॥ [२
स्वस्ति स्याद् अथ बेदेद्या रक्षोभ्यो लक्ष्मणं विना ।
१. अत ञारभ्य भ-ई६-शश्छोकपूर्वाधं यावन्नास्ति ॥ २. म-पिंगरक्षा ॥
३. रार फ म-रवणो । ४. अ-तदा । रार फ म-ततः ॥ ५. रा. क-रूपिणीं
खत्युमात्मनः । म-नास्ति ॥ ६. रा. फ-वज--नार्ति । ७. रा. फ़ म-नाद्ति ॥
<. म-स्वणेपरिकान्तेव ¦ भ-°रिक्षिक्ते । ९. अत आरभ्य ८०-तितमश्छोकं यावन्नास्ति ॥
१०. म-चव त्वरमाणोऽभूद् द्रष्टुकामश्च । १९१. प रा, फ म-एक
प्रोवाच गोमायुः ॥
५७८ वाल्मीकीय-रामेयणम् ।
गर] मारीचेन हि विज्ञाय स्वरम् आ-रम्ग्य मामकम् ।७१॥ [प
इत्य् एवं चिन्तयन् रामः श्रुत्वा गोमेयु-तो खम् ।
नि-वतमानस त्वरितो अवेनाऽऽश्रमम् आत्मनः |
प] आजगाम जन-स्थानं राघवः परिशषङ्धितः' ।७२। [प
ततो लक्ष्मणम् आयान्तं ददश विगत-प्रभम् ।
प] तम् उवाच किमू-अथ तं त्यक्तवा सीताम् उपाऽऽगतः' ।७३।। [४
नून वें मशषिता सीता रक्षसः सा मनस्विनी ।
प] धिक् खां रक्ष्मण वेदेदहीं यो हित्वा सम् उपाऽऽगतः' ।७४।।[]२
रल्य-्रष्टस्य दीनस्य दण्डकान् परि-धावतः
क्र सा दुःख-सहाया मे वेदेही तु-मध्यमा ।७५1।[७६
यां धिना नोत्-सहे सौम्य बुहतंम् अपि जीवितुम् ।
पक सा प्राण-सहयया मेः सीता सर-सुतोपमा ॥७६॥ [1
यक्षु-त्वम् अमेर-सं वा परथिवी चाऽपि लक्ष्मण |
र] विना तां नव-हमाऽऽभां नेच्छेयं जनकाऽऽत्मेजाम् ॥७७॥। [१
कच्-चिज्'' जीवति बदेही प्राणे; श्रिय-तरा ममं ।
1२] कच्-चित् प्रजनं सौम्य न मे मिथ्या भविप्यति ।*७८।|[}९
ब्रहि लक्ष्मण. वेदेह यदि जीवति भां विना।
त्वयि प्रमत्ते रक्षोभिर् भशिता वा तपस्विनी,
प] सु-कमारा च बाला च नित्यं सा दुःखभागिनी ॥७९॥। [धष
इति सीतां वराऽऽरोहां चिन्तयन्न" एव राघवः ।
६६] आ-जगरामे जन-स्थान _ शल्य सच्स्य राषवः ॥८०॥ [प
रावणेन हृतां सीतां वेदेदं रहितां बन् । [प
३७] तौ माग॑माणौ काष्तस्थौ हतं गृध्रम् अपश्यताम् ॥*८१।[२३३३
९. दि.-शस्वर आरुम्बितो ममः इति पादः १ । २. म-ण्युभाषितं । ३. रा.
फ़-जगाम मनसा भियां । ४, अतः परमधिकः पाठः--राः फ-व्ज- सीतामेव
जनस्थाने जगाम मनसा प्रियाम् ॥ ५ रा- फ म-दहागतः ॥ ६. प्र-दहागतः।
७. > फ़ म-~नार्ति ॥ ८. प्र म~नास्ति । ९. प्र-नास्ति । १०. रा फ-वज-
न्समासामे) म-मस्राणसमा देवी ॥ १९. रान्वापि ॥ १२. रा.-कचिज् !
१३. प्र म-नास्ति \॥ १४. म-चितयानः स ॥ १५. राः फ-वज- स श्वत्वा 1 म-
श्रातृभ्यां । १६. रा फ-रहिते वने । म-रहितां वने । १७. र! . फः म-वर्ज-- निवर्द-
साच: काङ्कस्स्थो विव्यथे गुब्रराजतः) भ-निवतंमानः काङस्स्थो गृध दष्टुवातु विञ्यथे |
युद्र-कण्डम् । १०७। ९१ । ५७९
गृ्र-राज तु सत्-कुत्य पितुः प्रिय-स्ख हतम् ।
३८] मन्दाफिनीं व्य्-अचरतां वनोरेशांशच च पुष्पितान् ।८२॥
ततस् नौ सु-महवीरौ भ्रातयै राम-रक्ष्मणौ | [३४
३९] आ-सेदतुर् महाऽरण्ये कबन्धं रोम-दषणम्'। [२५
तं हत्वा चैव सद्गाभ्यां महा-बल-पराऽऽक्रमौ ॥८३।[
४०] तत; कबन्ध-वचनाद् रामः सव्य-पराऽऽक्रमः |
ऋष्यमूकं गिरिं गत्वा सु-प्ीवेण समा-गतः ।८४। [३६
४१] ततस तं मनसा गत्वा सखि-तम् अकरोत् तदा [३७ष्
इतरेतरम् अन्तां रुष्व करवाणि च ॥८५॥ [३८
४२] त॒रामो बाहु-बीर्येण स्व राज्यं प्रत्य्-अपादयत् ।
वालिनं सम्-अरे हत्वा मेहा-काय महा-बरम् ॥८६। [३९
४३] ततोऽमि-षिक्तः सुग्रीवो वानरेन्द्रो महा-बलः।
ग्रतय-अजानीत रामस्य स सीताऽन्वेषणं" प्रति ।८७]। [४०
४] ज-दिष्टा वानरेनद्रण सुग्रीवेण महाऽऽत्मना |
दश्च कोट्यः पुर-गानां दिश्चः" सर्वाः प्र-तस्थिरे" ८८) [४१
४५] अस्माक चोप-विष्टानां विन्ध्ये प्वेत-सत्तमे"
भृशं ` शोकाऽभितप्नानां ` पयं-अदेवयद् अङ्गद; ॥८९॥ [४२
४६] भरता तु ग॒ध्र-राजस्य सं-पातिर् नामं वीये-वान् |
सीताम् आऽचष्ट सर्वेषां वसन्तीं रावणाऽऽख्ये ॥९०॥] [४२३
४७] सोऽहं दु ःख-परीऽतानां ज्ञातीनां दुःखम् उद्-वहन्"+
आत्म-वीय समा-साच एतवान् ` छत-योजनम् \॥९१।। [४४
१, २२ फ-ततो दष्ट्वा । भ-तु तं द्ष्ट्वा । २, रा फ-हि तं । २. प-
वर्य--अनुचरन् । म-पिचिन्वातां । ४. राः फ़ म भ-वजं--दुमान्पर्यन् सुपु० ॥
५. रा? क म-नास्ि । £. रा१ म-रोम ० । ७. रा२फ म-नासि ॥ ८. रार फ-तयो
सह समागम्य प्रीया हादंमयाचत । भ-ततस्े समागम्य प्रीतिहादंमजायत । म-
नासि । ९. रार फ म-कि तेऽहं ॥ १०. प्र-प्रत्ययाथतु रा०। ररक म-रामख
्रयजानात्स सीताया मागेण । म-रामसय प्रतिज्ञातं सीताया मागण ॥ ९९१. राः
फः म-वज--ण्नराः सर्वै । १२. रा२ फ म-सर्वाः स्थापिता दिकः १३. राश
खश ख्व अ भ-ण्कं बोप०। रार फः म-तेषां सञ्ुप०। १४. म-रतमस्तके )
१५. रा२ फ म-महास्मा वाकिसू नुव ॥ १६. भ-वज--जागतः ॥ ९७. रार फ-
जाख्यातवास्तेषां ॥ म-जाख्यापयत्तेषां ॥ १८. रा२ फ म-दुःखश्चांतये । १९. रा२फ-
आब्मधर्यं । २०..२।२ फ म-विङुर्बाणः । भ-समाभिखय ॥ २१. रा९ फए-संतीणेः ॥
५८० वार्मीकोय-रामायणम् ।
४८] तत्राऽहम् एकाम् अद्राक्षम् अशोकवनिका-गताम् ।
४९् ] कौरोय-वस्त्रां मलिनां निर-आनन्दां धृत-तताम् ।९२॥ [४५
तया समेत्य तरितो दष्ट सीताम् अ-निन्दिताम् | [४६
प] राक्षसीमी रक्ष्यमाणं सीतां सुरसुतोपमेम् ॥९३।।[]९
प] सु-श सु-केशीं सु-भोणीं सु-ङ्चां' सु-दिजाऽऽननाम् | [7
४९३] अभिन्ञान-मणि गद्य चरिताऽथाऽदम् आ-गतः ॥९४[४९उ
हत्वा घोराणि रक्षांसि कृता च कदन महत्| [४८३
५०] द्श्ध्वा वाऽरोष-तो ख्ङ्ं ततोऽस्मि पुनर् आ-गतः ॥९५१।।[४९ब्
मया च पुनर् अगस्य रामस्याऽङ्धिष्ट-कर्मणः
५१| अभिज्ञानं शभ दत्तम् अचिष्-मान् स॒ महा-मणिः ।॥९६॥[५०
-श्रत्रा तु मेथिटीं दृष्ट (ण) मया संहृष्ट-मानसः. |
५२| जीविताऽऽशाम्' अनु-प्राऽऽप्ः' पीत्वाऽमृतम् इवाऽ९तु२ः।॥९७। [५१
अयोजयद् बलोद्योगं लङ्ा-वधे मनः |
५२ | जिघांसुर इव लोकांस अरीन् अनन्ताऽऽख्यो विभावसुः ।*९८।।[५२
ततः सम्-उद्रम् आ-पाद्य नल-सेतुम् अकारयत् ।
५४] सा अहर्तेन स-तीणां वाहिनी तेन सेतुना ॥९९।। [५३
प्रहस्तम् अवधीन् नीलः ऊुम्भ-कणं च राघवः,
५५| लक्ष्मणो रावण-सुतं स्वयं रामस् तु रावणम् ॥१००।[५४
प“ शक्रेण समा-गम्य यमेन वरुणेन च। [षपू
५६ | सुरषिभिशः च कङ्त्स्थो परं लेभे ततस् तुस ।१०१।[५६३
स॒ तु दत्तवरः पित्रा युनिभिक्ल च प्र-तपः |
४७] पुष्प-फैन वि-मानेन फिष्किन्धां समुपाऽगमत् ॥१०२॥ [५७
१. लर-सीतां । २. रा२ फ म-°निकांतरे । २. यार म-संजल्प्य पृष्ट्वा
सवम् । फ़-स्पूज्य प्रष्ट्व। सर्व॑म् । ४. भ-नास्ति ॥ ५. रा१ छ व प्र-सुकर्णा |
६. रार फ मप्राप्य । ७. रार फ-त्वरिताथांहमा०.1 म-त्वरितार्थं समागतः ॥
८, प्र रा२ फ म~-नास्ति ॥ ९. रा२ फ म-वज- महद् ॥ १०. रार फ म-वर्न-
ज्तास्वा । १९१. रार प म-वज-सहतमा० । १२. राः फ-जीवितस्त मणि
दष्ट्वा ॥ १३. रा-बरु घोरं । १४. रफ म-दघ्रे लं । भ-वानराणां स
राघवः । १५. भ-सुम्री वांगदसुख्येश्च जगाम मकराख्यं ॥ १६. भ-तच्रोदधौ तदा
रामो शरेः सेतुम् ॥ १७. रा२ फ-रक्रजयिनं । म-शक्रजेतारं ॥ १८. रा२ फ म-
इन्देण तु । १९. रा फ म-महर्षिमिश् । २०. रार फ म~-परंतपः ॥ २१. रा२ क
म-समागतः ॥ २२. रार प-अभ्युपा० ॥
युद्धकाण्डम् । ९०८ । ४ । ५८१
मरद्वाजाऽऽधरमं प्राऽ्प्रः ससीतः सह-लक्ष्मणः ।'
५८] अ-विघनं पूष्य-योगेन श्रो रामं॒बद्रष्टम् अर्पि ॥१०२॥ [५८
ततः स सम्यग् षनुमद्-वचो भृशं
नि-शम्य हृष्टो भरतः कृताऽञ्जलिः ।
उवाच वाक्यं मनसः प्र-हषणं
| कुतश चिराद् राम-कथा प्र-उत्ता ॥१०४।५९
इत्य एवम् उक्त्वा वचनं प्रतीतः [दा-१२८
कपि-प्रवीरस्य वचो निशम्य ।
प्रहषितो राम-दिदृक्षयाऽभवत् |
| पुनश्च च दर्पाद् इदम् अव्रवीद् वचः ।१०५५।[४५
इत्यार्षं रामायणे युद्ध-काण्डे* भरत-मरहर्षण नाम
सप्ोत्तरक्षततमः समः ॥ १०७ ॥
= क £
[व-१११]= [ अष्टोत्तरशततमः सगेः ] -[दा-१३०)
स श्रत्वा परमाऽऽनन्दं मरतः सत्यसङ्गरः ।
१] हृष्ट आज्ञापयामास शत्र परवीरहा ॥१ )) [१
दैवतानि च सर्वाणि च्या ये नगरस्य च।
२] वि-चित्रैर् गन्ध-माल्यंश च. पूज्यताम् इतिः सवशः" ॥२ ।॥[२
घता; स्तुति-पराऽथ-ज्ञाः सर्वे वेताटिकास् तथा। |३ष्
३] ब्राह्मणा वेद्-विद्रासश्च॒ चाऽभि-गच्छन्तु राघवम् । [९य्
य् ] शकाः सव-वा्यंश॒" च गणिका चेव सवशः ॥२५॥३उ
प] प्रेष्यैः लिदिपि-सहस्राणिः नोदयामास वीये-वान्" . [४
धउ] समी-क्रियतां निस्नानि बि-षमाणि समानि च | |
१. भ-स गंगां क्िप्रमासाद्च न्यवसन्मुनिसन्निधो ॥ २. रा फ म~वाक्यं
मधुरं ह्यनूपमं । ३. म-श्रत्वा शिवा रा० ॥ भ-कतश्चिरस्याय कथा समागता ॥
७. रा१ अ भ-नृपाहमजः । ५. रा१ अ-०्म्य सः । भ-निधायं । £. रारफम-
नास्ति॥ ७. प्र भ-ङंकाकांडे । फ म-जाभ्युदयिके ॥ ८. रा फ म-हनूमद् वाक्यं ।
भ-भरतम्रहषः ॥ ९. रा, फ म-श्रुस्वा अातरमायान्तं भरतः सल्विक्रमः । १०. रार
फ म-श्चिप्रम् ॥ १९. भ-वादित्रेर् । १८. रा> फ-चाप्यव्येन्ताम् । १३. रार
फ-जथ स० । भ-द्युचिभिजेरेः ॥ १४. भ-सखमिग० । १५. रा१ लर च अ-वादि-
काश्चैव । छट प्र-च सवा० । १९६. फ़ म~नास्ति ॥ १७. म-वजं--रेष्यशि° ।
१८. भ-नास्ति। १९.भ-वज--समीङुरूत । २०. फ-च मागश्ञः। म-विभागश्ः ।
५८२ वारमीकीय-रामायणम् |
५प् | स्थलानि च वि-रच्यतां नन्दि-ग्रामाद् इतः परम् ।४ । [५
प] सिश्वन्त॒ प्रथिवी स्वे हिम-श्लीतेन बारिणा।
८५द] ततोऽभ्यव-किरन्त अन्ये पुष्प-छाजेश च सवं-श्ः ।५ ।। [8
समुच्छित-पताकाशः च रथ्याः पुरवरोत्तमे।
६] शोभयन्तु स्व-वेरमानि घयस्योद्-अयनं प्रति ॥& ।! [७
अप्रे य॒क्त-पुष्पेश् च सु-गन्धैः पञ्च-वणकैः |
७] राज-मागं सु-सम्बाध किरन्तु शत-शो नराः ७ ॥ [८
राज्ञोदारास तथाऽमात्याः सेन्य-भरण्यस् तथाभ्ड्वनाः। |९य्
८] अभि-क्रामन्त॒ रमस्य द्रष्टु शशिनिभं यृखम् । ८ ।[२उ
धृष्टिर् जयन्तो वि-जयः सिद्धाऽर्थो राज्य-वधंनः"* |
| अ-सोको धमे-पालश् च सु-मन्त्रश्'' चाऽपि यन्तु ते ॥९५।।[१०प्
भरतस्य वचः श्रा शब्ख-घः परवीरहा । [४१
९|सवं तत् कारयामास वि-शेषेण" नरोत्तमः ।॥१०॥[
मत्ते. नाग-सदसैशच च शातद्कम्भ-विभूषितेः । [१०३
१०] अपरे दहेम-कल्यामिः; स-षण्टाभिः करेणुभिः" ॥११।
निर-ययुक्च च गजाऽध्यक्षा युख्येज् च सु-महारथाः। [११
११] तुरगाणां सदेश च युख्यर ° युख्यतराऽन्वितेः " ॥१२॥
लक््य-क शि-पाश्च-दस्तानां स-प्वजानां महा-यन्नाः ।
१२] पदातीनां सहसंश् च वीरः परिवृतस् ` तदा ` ॥१३।[१२
द्िजाति-घख्यैर् धर्माऽऽत्मा भ्रेणी-पुस्यैश च“ नगमः
१. या. फ-स्थूखानि च विरूप्यन्तां । म-०्नि कुरूतां चेव । भअ-स्थानानि
च विरज्य॑तां ॥*२. या, फ म-~चान्ये सुखश्शी ० । २. भ-नास्ति । ४. रा. फः म-फलेः
पुष्पैश्च स्वतः ॥ भ-ण्ञेश्च सर्वतः॥ ५. रा१ १ छ ब अ प्र-ससुद्वप० । £. भ~
त॒ १७. म-ण्येः क्वत् ॥ ८. रार फ म भ-राजदा०। ९. रा. फ म~-च सवशः ।
भ-तथा गणाः \ १०. या. फः म~त्वरमाणा हि नियातु रामदशनकाक्षिणः ॥ भ-°नि-
मानने । ११. सार फ म-राष्टव० । १२. रा१ ल! लः ब अ प्र-शन्त्रोऽथाभियांतु ।
१३. भ-नास्ति ॥ १४. रार फ म-स महामतिः । १५. १ छर ब प्र-°शेषात्स ।
१६. रा फकः म-नास्ति ॥ १७. राश अ फ म-न्तकोभ० । १८. म~अन्ये च ।
१९. रा फ म-करेणुभिस्तथा गजैः ॥ २०. रार फ म~त्वरमाणा हि नियाति ।
भअ-ग्यु्ूस्वरया युक्ता । २९. प्र म-अत आरभ्य १३-शश्छोकस्य तृतीयपादं याव-
च्रास्ति | अ-मंत्रिभिभरतो बतः ॥ २२. रार फ-पताकिनां । २३. फ-परिवारि-
तस्तथा ॥ २७. भ-महायश्चाः ।
युद्धकाण्डम् । १०८ । २४। ५८२
१२। माल्य-मोदक-दस्तंश् च नागरैः भरतो वतः ॥१४॥ [१७
शाह्-मेरी-निनादेन वन्दिभिश्च चाऽभि-नन्दितः |
१४ | पादुके ते गृहीता च शिरसा धर्म-कोविदः | १५। [१८
पाण्डुरं छत्रम् आ-दाय शुङ्क-माल्य-विभूषित
१५] शे च वाल-व्यजने रामाऽह-(१ह) हेमभूषिते ॥१६।॥ [१९
क्ष] उपवा-कृशो दीनश चीर-कृष्णाऽजिनाम्बरः
ए | भ्रातुर् आगमनं श्रुत्वा ॒तत् पूव हषम् आ-गतः
्रतयुद्-ययो तदा रामं महाऽऽत्मा मन्तिभिर् इतः. ॥१७।[२०
१६] ततो यानान्य् उपाऽऽरूढाः सर्ब दशरथ-सियः
कोषस्यां प्र-युखे कृत्वा सु-भित्रां चैव निर-ययुः" ॥१८।॥। [१२
१७] अश्वानां खुरशब्देन रथनेमिस्वनेन च। `
शह्क दुन्दुभि-नादेनः सं-चचाट च मेदिनी ॥१९।। [१६
१८] कृत्स ॒ च नगर तत्र नन्दि-ग्रामम् उपाऽऽगतम् । [१५
सम्-ईष्य भरतो वाक्यम् उवाच कपि-कुञ्जरम् ।॥२०। [२१
१९] कच्-चिद्* वानर कापेयी" नैव“ ते चलचित्तता ।
न॒हि पर्यामि काङघरस्थं रामम् आयं पर-तपम् ।२१।।२२
२०| अथेवम् उक्तो वचनं हनु-मान् इदम् ` अब्रवीत् ।
प] अथ वि-ज्ञापयन्् एव भरतं सत्य-विक्रमम् ॥२२। [२३
सदा-फएलान् ` इसुमितान् पश्य वृक्षान् मधु-च्युतः
२१] य॒नेः प्रसादात् सिद्धस्य भरद्वाजस्य धीमतः ॥२२। [२४
तेन ् एष वरो दत्तो वने येन परंतप,
१. फ म-मन्निभिर् ॥ २. प म-०नदैश्च । २. फ-चेव वदि० । म-चापि
न० । ४. रा१ छश अ प-द्रे य° । रार फ म-तेऽथ संगुद्य । भ-°त्वा तु । ५. रा१ ल
लव अ प-डखभ्रे मा० । रार फ-ण्ल्योपशोभितं । म-पुष्पमारोपश्ोभितं ॥६. भ-
खह । ७, रा२ फ म~नासिं । ८. यार फ म-पुरतः । ९. रा२ फ-चाभिनि° । म-
पिनि । १०, रार फ-०भिनिरषोषेः । म~ ०भिरशब्देन । १६. रा१ अ-°्ल
वसुधरा । प्र-०्चारेव मे ॥ १२. रा१ ल१ छर ब भ-°गमत्॥ १२. लश लरबञअ
म-ननु । रार फ म-किंतु। १४. रा भ-~कयपिनव । श्रव अप-काये या
सैव । म-कायेया सेयं ।॥ १५. रा१ ल्ल लर ब अ प्र-मार्तात्मजः ॥ ९६. रार
पफ-सचः फुान् । १७. रा९ फ-गश्षान्मधुखवान् । म-कंटमूलानि सवशः । १८. रा
भ-वरप्रदानात् १ म-परय ब्क्षान् ॥ १९. राः फ म-नासि । ।
५८४ बार्मीकोय-रामायणम् ।
२२] आतिथ्यः ते ससेन्यस्यः कृतं सवेगुणाऽन्वितम् । २४। [२५
नि-स्वनः श्रुयते चाऽसौ हृष्टानां च वनौकसाम्
२३] मन्ये . वानर-सेना सा नदीं तरति मो-मतीम् ॥२५। [२६
रजो-वषे-सय॒द्भूतं पर्य शाट्किनीं प्रति ।
२४] मन्ये सालवनं रम्यं लोडयन्ति पुवं-गमाः | २६॥ [२७
तद् एतद् आकारच-तले- भाति चन्द्र॒ इवोदितः" ।
२५] वि-मानं पुष्प-कं दिव्यं मनसाः व्रह्म-निमितम् ॥२७। [२८
रावणं बान्धवः" साधं इत्वा रुन्धं महाऽऽत्मना" ।
२६] धनदस्य प्रसादेन दिन्यम् एतन् मनो-जवम्' ॥२८।) [२९
एतस्मिन् तरौ वीरो वेदेद्या सह राघवौ !
२७. शु-ग्रीवक्च॒ च महा-तेजाः ऋक्ष-वानर-संवरृतः ।
रावणस्याऽनु-जो वीरो राजा चेव बि-मीषणः॥ २६।॥२०
२८] तं द्षट्र तृणम् आ-यान्तं द्वितीयम् इव॒ भासु-करम्। [॥
हर्पणाऽभिसय॒त्-कुशे नि-स्वनो दिवम् अस्पृशत् ।
२९] बाल-स्री-वृद्ध-सङ्गानां रामोऽयम् इति शंसताम् ।२०।॥ [२१
रथ-कुञ्ञर-वाजिभ्यस् तेऽव-तीये महीं गताः
०] दद्श्युस् तं॑विमान-स्थं नराः सोमम् इवाऽम्बरे ॥३१ ॥[३२
प्रऽञ्जलिर् भरतो भूत्वा हृष्टो रामम् उपस्थितः ।
२१] स्व्-आगतेन यथाऽहंण तदा रामम् अपूजयत् ॥ ३२।३३
मनसा ब्रह्मणा सृष्ट विमाने रक्ष्मणाऽग्रनः।
१. ख र ब अ-ग्थ्याथन से । २. रार फ म-ससेन्यस्य तवातिथ्यं कृतं
तेन महर्षिणा ॥ २. राः क म-भीमः श्रहृष्टानां । ४. रार पफ म~रजशचेतत्स० ।
५. रा फ-वर्ज--शाल° । ६. म-सर्वे। ७. रा१ ल१ भ-लोरयंति ॥ ८. रार फ म-
भरताकाशे विमरूं चद्रसन्निभं । ९. रार-द्येतन्मानसं भ १०. छ खर अ श्र-
वानरैः । ११. फ म-ददं शमं । १२. रा२ फ म~रामस्य मनसा गत ॥ १२. लः
खः ब अ-भन्तरे ! १४. छश्नासि । १५. ल ब छ प्रं-महाबाहुर् । १६. फ म-
°समतः । १५. फ म-~नासि ॥ शट. रा फ म-्ण महताविष्टो । १६. रार-खी-
बारप्रबृद्धानां । फ-खीवाल्युवब्रद्धानां । म-खीबाख्पुरद्द्धानां ॥ २०. रार फ म-
कीतैतां । २९. रार फ म-अवतीणं ततः क्षिप्रं रथहस्तितुरंगमम् । तं विमानगतं
खष्ट्वा यतो रिपुनिषूदनम् ॥ २२. रार फ मृष्टो दष्ट्वा । २३. रा फ म-ण्तं ।
च ख ख~ ब अ-स्वगात्रेण । प्र-सुगत्रेण । २५. रा. फ म-सरागतं ते महाबाहो
कोकषल्यानेद्वधन ॥ २६. रा. फ-दच्छर्बाह्यणाश्चैनं विमाने रक्ष्मणाअ्जं ।
युद्धकाण्डम् । १०८ । ४२। ५८प्
२३२] रराजः प्रथुताग्राऽक्रोः बवज-पाणिर्' इवाऽचलेः ॥>२। [३४
ततो बिमानाऽग्र-गतं भरतो भ्रातरं अदा ।
३३ ववन्दे ` प्र-णतो भूत्वा मेरु-स्थम् इव भास्-करम् ।२४।। [२५
आरोपितो विमानं त॒ भरतः सत्य-विक्रम
३४] रामम् आसादय दिती भूय एवाऽम्य्-अवाद्यत् ॥२५।।[२३७
तं सथुत्था(द्-स्था) प्य काङसस्थश्च चिरस्याऽक्षि-पथं गतम् |
३५] अङ्क भरतम् आ-रोप्य अदित; परिषरखने ॥३६ ।[३८
न्याय-तश् च समेत्याऽथ भरतेन महाऽऽत्मना ।
३६] बन्दितौ चरणौ देव्याः सीतायाः प्रयताऽऽत्मना" ॥२७.।[३९
सुग्रीवं केकयी-पुत्रो जाम्बवन्तं तथाऽङ्ग-दम्" |
२७] मेन्द-द्विविद्-नीलां श॒ च ऋषभं चैव" सस्वजे! ˆ [४०
प] सुमित्रा-तनयं चेव सस्वजे भरतो भदा ।३८।४१३
ते कृत्वा मानुषं सपं“ वानराः कामरूपिणः ।
३८] शकं परिप्रच्छ्“ भरतं दृष्टवत् तदा ॥२९॥ | ४२
विभीषणं च भरतः सान्त्वं वचनम् अब्रवीत् ।
३९] दिष्टया सया सहयेन` कृतं कमे सु-दुष्करम् ।॥४०॥ [४५
शबवु-घश च तदा रामम् अमि-वाच स-रक्ष्मणम् ।
०] सीतायाश्च चरणौ" पञ्चाद् वि-नयेनाऽभ्य्-अवादयत् ' ॥४१ ।|[४६
४१] रामो मातरम् आ-साद् विवर्णा ' लोक-कपिताम्^। -
4 „ र{~ प म-सासीनं एथुदीरघाक्षं | 2१, तत ल. ब अ प्रम-चक्रपाणिर् ।
३. रा. फ म-इवामराः ॥ ४. ल. अप्ररार म-तदा । ४. रा फ-प्राजिर् |
म-कशिरसा । ६. मरा । ७. रा१ छ अ भ-०्पितविमान तं । रा. फम-ततो
विमानमार्ह्य । 2. रा> फ-रान्चुकषेणः । ९.. रार फ म-दर्षादशरूण्यवतेयत् ॥
१०, रा. फ म~नासि ॥ ११. अ-संयता० । १२. रा१ ठ छ, च प्र-नसि , रा. फ़
म-ततो क्ष्मणमासाद्य वेदीं च परंतपः । अभ्यवादयच्छ्रीमान्मरतो नाम चाज्वीत् ॥ `
१३. स. फ म-ततःस । १४. रा फ म-अथा० । १५. खः; फ म-चापि। `
१६. रा फ म-नास्ति । ९७. रा१भ-देहं ॥ १८. रा. फ म-पयष्च्छन्त
ब्रहष्टा भरतं । १९. रा. फ म-सुम्रीव च पुनः प्राह सितपूवं महादतिं । भ-
सुग्रीवं भरतः प्राह नमस्कृलयाग्रतः स्थितः ! २०. रा१ भ-सहायण ॥ २९. रा.
म-च शमौ पादौ सहसा योभ्यवा० । २२. अतः परमधिकः पाठः -भ-अथ बाष्व-
परीताक्तीं छदां नियममास्थिताम् । २३. रा१ अ-°णेवदनां कसं ।
५८६ चाट्मीकीय-रामायणम् ।
, जग्राह अ-णतः पादौ मनो मातुः प्र-हषयन् ॥४२॥ [७७
द॑] अभिवाद्य सु-मित्रां च कैकेयीं च यक्ञस्िनीम् |
प] स मातस" च॑ ततः' सवाः पुरोहितम् उपाऽगमत् ॥४३।। [४८
अभि-गैम्य ततो रामों वसिष्ठ सचिवेर् इतम्,
४२] तम् अभ्य॒-अवादयच् मूरा ब्रह्माणम् इव॒ शाखतम् ॥४७।|)
दद्श्स् तं तदा पोराः सङ्ग-शः सुप-स्थिताः |
५७४] धरणी-स्था विमान-स्थम् उद्-यन्तम् इव भात्-करम् ४५ ।। [१
स्व्-आगतं ते महा-बाहो कौसस्याऽऽनन्द-वधन ।
४५] इति प्राऽञ्जल्यः सवं नागरा रामम् अव्रवन् ।॥४६॥ [४९
तान्य् अञ्जलि-सहक्नाणि समानीतानि नागरैः ।
४६] अ-कोशानीष्व पञ्ानि ददश भरताग्रजः ॥४७।। [५०
ततो राममाऽभ्यनुज्ञातं तद् विमान मनो-जवम् |
9७] हंसयुक्तं महावेगं नि-पपात मही-तले ॥४८.।।[ ३६
स" पादुके तु रामस्य गृहीत्वा भरतः स्वयम्
४८] चरणेषु नरेन्द्रस्य योजयामेसि धम-वित् “ ॥४९।। [५१
अन्रचीच् च तदा राम भरतः सहताऽञ्जलिः ।
४९] दिष्टयाऽस्मान् स्मरसे नित्यम् अ-नाथान् नाथ सवं-दा ५ ०।[५१
भवद्-मयान् नि-योगाच् च न गृहीतं फाऽथिना ।* [1
५०] एतत् ते सकलं राव्य न्य्-आसो निर्-यातितो मया ।५१।।
अद्य जन्म यथाऽथं मे ` सफर चः मनो-रथः [पर्
५१] यस् तवां पश्यामि राजानस् अयोध्यां ` पुनर् आ-गतम् ।॥५२॥।
अवेक्ष्यतां भवान् कोशं कोशचाऽऽगारं बरु पुरम् ।
स ~~~
नत नण र
१. रा. फ म-गहाभिमतः । २. रा फ म-प्रसादयन् ॥ ३. रा. क म-
तपस्विनीं । ७. रा१ १ खर ब अ प्र-मातरस् । ५, रा, फ. म-तथा । ६. रा
सर्वे अभ्यगच्छन् पुरोहिताः । भ-सर्वाः संग्रणस्याभ्यवादयत् ॥ ७. रार फ म-
नास्ति ॥ ८. स~ फक म-संगृहीतानि ॥ ९. या लश ल. ब स प्र-अकारुनेव। रा.
फः म-ण्कानि.च ॥ १०. रार फ म~नास्ति ॥ ११. रा, फ म-ततो रामस्य चरणौ ।
भ-पादुकेते च रा० । १२. सर फम-तदा । १३. रा. फ मते पादुके ।
भ-ग्णाभ्यां । या. फ म-स मर्धास्मा । १४. रा. फ म-पादयोः ॥ १५. रार फ
म-वज--स कृतां ° । १६. रा फ म-नास्ति । १७. रा. फ-वजं -निप्पादितो ।
म-रतिते । १८. रा फ म-मे सफरुं जन्म । १९.रा-फ-संवृत्तश । म-संपूरणद् ।
५०. शा. फ-काङुस्स्यं स्वा पुरी ॥ २२९१. म-कोषं । २२. रया फःम-कोषागार ॥
युद्ध-काण्डम् । १०८ । ६४। ५.८५
५२] भवतस ॒ तेजसा सवः कृतं बहु-गुण संया ॥५४।| [५३
तथा ब्रवाणं भरतं द्षट्र तं आतू-वत्सलम्।
५३] युयुद्र बानर बाष्पं राक्षसश च बिभीषणः ]।५५॥ [५४
ततः प्रर्षाद् भरतम् अङ्कम् आरोप्य राघवः ।
५४] ययौ तेन विमानेन स-सेन्यो भरताऽऽ्रमम् ॥५६॥ [५५
मरत।ऽऽ अमम् आ-साच्च स-सेन्यो मरताऽग्रनः ।
५५] अव-तीयं विमानाऽग्रात् ततस तस्थौ ' मही-तले ॥(*५७।[५६
अब्रवीच् च तदा रामस् तद् वि-मानं मेनो-जवम्
५६] वह वेश्रवणं देवम् अहम् आज्ञापयामि ते ॥५८॥[५७
अथ रामाऽभ्यनुज्ञत . तद् ॒वि-मानं मनो-जवम्
५७ | उतू्-तरां दिशम्
यि-मानं पुष्कं दिव्यं सवेतुकम् अनु-उत्तमम् ।
प | सामे-वाक्य-प्रमुदितं जवेन नदं ` ययौ ॥६०\।[५९
तत् तु वंश्रवणो द्षट्र स्व-विमानम् उवाच ह।
५८] रामेम् एव वहस्व स्वम् उप-तिषठश् (एष्टच मां स्मृतः(म्) ॥६१। [ध
तत् तु वेश्रवणाऽऽज्ञप्म् उपाऽतिष्टच् च राघवम् ।
५९] उप-रुभ्य च वृत्ताऽन्तं पूजयामास राधवः ॥६२॥ [@
गते .तु॒तस्मिन् कुत-सम्प्रणामो
बद्धाऽञ्जलिर् भातजनाऽनुयातः
` प्रचक्रमे धम्-विधान-गोपन
प] “ ततो गुरुणाम् अभि-वादनाय ॥६२५[प
पुरो-दितस्याऽ्थ समेत्य रापो _
बृहस्पतेः शक्र इवाऽमराऽधिपः |
नि-पीडय पादौ प्रथग्“ आसने श्युमेः ।
प] सदैव तेनोप-विवेश॒वीय-वान् ॥६४॥ [६०
इत्यार्षे रामायणे युद्धकाण्डः" भरत-समागमोर नामाऽषटोत्तरशततमः समैः ॥ १०८ ॥
१. ल.-पूवं ॥ २. भ-रामेण भरतं । ३. रार फ-नागरश्च जनस्तथा । म-
रश्चसां खजनास्तथा ॥ ४. रा२ फ़ म-राघवः सलयचिक्रमः । ‰. क म-जवतस्थे ।
६. अ-नास्ति ॥ ७. रार फ म-अनुजानामि गम्यतां ॥ ठ. म-ततो
राममनु° ॥ ९. रा२फ म-नास्ति ॥ १०. रा प्र म-तन्र॥ १९१. राश्लशलरवबञअ
प्र-सकृत्प्र° । १२. म भ-नास्ति ॥ १३ रार फ म-°स्यासमसमस्य । १४. रार फ म-
ञ्वख्नाकसन्निभौ ॥ १५. ब-तुखितः । प्र भ-ंकाकांड । १६. आभ्युद्यिके भरत० ॥
1
[अ-११२]= [ नवोत्तरशततमः सगः ] =[दा-१३९]
` सु-षेणं जाम्ब-वन्तं च केसरिः च मंहा-बलम्ः |
१] अभि-वाचय च सुग्रीवं बि-नयेन पर-तपः।१ ॥ [1
४] अम्य्-अथादयत प्रीतो भरतः वगषेमान् ॥
अथाऽत्रवीद् राज-पत्रः सु-प्रीवं एवगेश्वरम् ॥२ ॥ [
२] परिष्वज्य मंहा-तेजञा मरतो शधमे-वत्सलः ।
त्वम् अस्माकं चतुर्णा च भ्राता सु-ग्रीव पञ्चमः
३] सौहा्दाज् जायते मित्रम् अप-कारोऽरिलक्षणम् ।॥२ ॥ [२
शिरस्य् अञ्जलिम् आ-दाय केकेय्य्-आनन्द-बधेनः ।
४ वभाषे तरं ज्येष्ठं राम सत्य-पराऽऽक्रमम् ४ ॥ [१
पूजिता मामकी माता दत्त राज्यम् अरिदमं।
८] तथेवाऽ्ह म्रति-ददे यथेव त्वं स(श्च)माऽददः ॥५ ।॥ [२
धुरम्ः एकाकिना न्यु-अस्तं'* व्रषभेण बलीयसा ।
६] कृ-गौर्" इवः* गुरु-भारं न वोदुम् अहम् उत्-सहे ॥६ ॥ [३
वारिवेगेन मंहता भिन्नः सेतुर“ इव क्षरन्' ।
७] वाय्-गोधम् ` इव मन्येऽहं राज्यं छिद्रम्“ अ-संवरतम्“ ।७ ॥ [४
खरो वा गतिम् अश्वस्य मर्त्यो वा शकुनेर गतिम् ।“
८] नान्न्वेष्म् उत्-सह देव तव॒ मगम् अरिदमं ॥८ । [५
यथा चाऽऽरोपितो वक्षो जातश्" चान्तर् निवेश
९] महांश चेव दुरारोहो महा-सखन्धः" प्रशाख-वान्' ॥*९ ।।[६
१. यर फ म-कपिं केशरिणं तथा । २. रार फ म-अभिगम्य ॥ २. भ-
नास्ति । अतः परमधिकः पाठः-रार फ म~त परेष्वज्य सुग्रीवश्िराद्धात-
समागमे । अके भरतमारोप्य परिष्वज्य च पीडितम् । ४. रार क म-
ततोऽब्रवीत्तं भरतः प्रीतेनाऽन्तरात्मना ॥ ५. रार फ.म-सुभ्रीवं छवगोत्तमं ।
६. रार फक म-मर्वांश्वतुर्णामसमाकं ॥ ७. रार फ म-मेऽधिकं । ८. रार फक म-
इदं घ्या । ९. रार फ म-वर्ज--तददामि पुनस्तुभ्यं यथा मद्यं भवन्ददौ ॥
१०. रार क म-एतां समन्यूढाम् । १९. म-ए्थिव्यास्तु ॥ १२. म-सेषुमिवाक्षतम् ।
१३. रार ए म-दुर्वोदम् । भ-दुर्धषेम् । १४. रा१ छ१ छर ब अ प्र-चिन्नमसं० ॥
भ-चिद्रसमन्वितं ॥ १५. रा१ खश खरब अ प्र भ-गति खर इवाश्चख हंसस्येव च
वायसः । १६. भ-नान्वेतुम् ॥ ९७. भ-तु रो० । १८. भ-व्ज--जनैः श्रान्तनि ० ।
१९. भ-वज- महांश्चैव प्रतापवान् । २०. रार फ म-नास्ति ४
युद्ध-काण्डम् । १०९ । १८। ५८९
यश् चाऽपि पुष्पितो भूत्वा फलानि न विद्येत्
०। तस्य नाऽर्थो(ऽऽप्यो)मेद् अर्थो यस्य हेतोः स रोप्यते ॥*१॥|[७
उपमेषा महा-बाहो तवाऽ्थे रघुनन्दन ।
११| तद् अस्मान् वत्सरो भूतव भृत्यान् भक्तांश्च च पोषय ॥११॥ [८
अद्य ताम् अनु-पश्यन्तु अभि-पिक्त नराऽधिपाः
` १२५ प्र-तपन्तम् इवाऽऽदित्यं मध्याऽह्वं दीपर-तेजसम् ॥१२॥ [९
तूय-सद्घात-निर्घोषः काश्ची-नपुर-निःस्वनेः |
१३ मेधुरेर् गौत-शब्देश्च च प्र-तुष्यस्वः नराऽधिपः ॥१३।। [१०
यावद् आ-वतते चक्र तावती ते वसु-धरा।
१४| तस्यास तवम् अपि सवस्या; स्वामि-तम् अनु-चिन्तय।१४॥ [११
भरतस्य वचः श्रूत्वा रामः सत्य-पराऽऽक्रमः. | - |
१५.| तथेति सम्परति-भुत्य असने समुपाऽविशत् ।१५॥ [१२
ततः शचुन्न-वचनान् निपुणाः समश्रु-वधेकाः" ।
१६. सुख-दस्ताश् च शीघाश“ च राघवं पयुपाऽऽसते" १६५१३
पूवं च भरते स्नाते लक्ष्मणे च महा-बहे।
१७ सुग्रीवे वानरेन्द्र च रक्षसे च वि-भीषणे ।५१७।|[१४
विश्लोधित-जटः स्नातश्च चित्रमाल्याऽुक्ेपनः'' ।
१. रा२ फः म-प्रदक्चं०. । २ रार फ म-भथ नानुभवे यस्तु येयदथ
रोपितः । छ.---थपादादारम्य १ ¶-शश्छोकस्य तृतीयपादं यावन् नास्ति ॥ २. रा
खश ब अ प्र-एषोपमा महाराजस्त्वदर्थ कल्पिता मया । भ-एषोपमा महाराजस्त्वदुर्थ
संहिता मया । ४. याः फ-°स्मान्बरृषभो । म-°स्माकं पतिर् 1 भ-°सान्नृपतिर् ॥
५. रा फ-अरिंदम ॥ ६. फ-ण्स्व जयस्र च । म-प्रतिबुध्यस्छ राघव । भ-तोष.
यन्त्विह वदिनः ॥ ७3. रा. फ म भ-अभिवततंय ॥ ८. रा फ म~परपुरंजयः ॥
९. रा फ म-ण्छनि्दिष्टा । १०. रा१ ल भ-श्येनाः । १९. रा१ टश खर
व प्र-छाघ्याद् । १२. ख. ब-ण्सत । म-~पयुपस्थिताः । १३. भतः परमधिक
पाठः-रा१ १ ख बु. अ प्र-उपतस्थुजरुक्लानकमदेवविदो जना. । "वासांसि
गरागाणि द्रव्याणि सुरभीणि च ॥ माल्यानि च विचिज्ाणि दिव्या
` न्याभरणानि च । "तान् दष्ट राघवो वीरो यथाक्रममुपस्थितान् ॥ उवाच
परमप्रीतः सर्वानेवानुजीविनः । भरतं लद्मणं चेव सुभ्रीव सविभीषणम् ।
तास्तानिच्छाम्यहं दरष्टुं पृथक् पृथगुपस्थितान् । *वानरायृत्तर्ांसि सनाप
यामासुरतरे ।॥ १४. म-नास्ति ॥ १४. रा.०रपिनः ।
अ-नास्ति ।
९९० वाल्मीकीय-रामायणम् ।
१८] दिभ्याऽऽभरण-पुष्टाऽ कः श्री-मान् ज्वकिति-कण्डलः ।
१९९ [ महाऽद-वसनो रामस् तस्थौ देव-भ्रिया ज्वलन् ॥ १८।।१५
सु-्वो हटु-मांश् चेव महेन्द्रषन्द्रसंनिभौ ।
घ] खातौ ` दिव्याऽम्बर-धरौ रेजतुः श्॒म-ङण्डलो ॥१९॥ [2
९उ] नन्दि-प्रमे जटाश्च छित्वा भाठमिः सह राघवः ।
प] स्नातो विपाप्मा बल-वान् इकष्वङ्-ङुल-वधनः' ॥२०॥ [प .
परतिकर्म च रामाय कारयामास वीये-वान् |
प] लक्ष्मणाय च र््मी-वान् भरतः सत्यविक्रमः ॥२१।।[१६
ग्रति-कम च सीतायाः सर्वाः दशर्थ-स्ियः।
२०] आत्मनैव तद्। चक्रुर् मनस्विन्यो मनो-दरम् ॥२२॥ [१७
ततमे राघव-पत्नीनां * सर्वासाम् एव॒ सोभनम्' ।
२१] चकार यत्नात् कौसल्या प्र-हृषटेनान्तर्-आत्मना ॥*२२।।१८
ततः शञघ-वचनात्" सु-मेन्त्रो नामं सरथिः।
२२] योजयित्वाऽति-चक्रामः रथं सर्वाऽङ्ग-भूषितम् ॥२४। [१९
अक॑-मण्डल-सङ्काशं दिव्यं दष्ट रथोत्तमम् ।
२३] आसद महा-बाहू रामः सत्य-पराऽऽक्रमः ॥२५ ॥ [२०
प] हरियुक्तं सदखाऽक्षो रथम् न्द्र इवाऽन्-जघः ।
२४२] प्रययौ तेः" सदाऽऽस्थाय राघवो ज्वलितः भिया ॥२६॥ [२७
१. रा. फ-नास्ति ॥ २. म~नास्ति ॥ ३. रा फ-ञभलक्षणो ।
७. भ-नास्ति ॥ ५. रान्चज-जं । ६ र. म भ-हित्वा । ७. म-
महावीरश्च । ८. म-°रुनंदनः ॥ ९. रा१ भ-नास्ति ॥ १०. म- चक्रुर् ॥ ११. फ-
आसनेन ततस्तस्य । १२. रा. फ म~-महप्रभाः ॥ १३. रार फ म-वानरप० ।
१४. म भग्वर्ज--°ना । १५. रा. फ़ म-अरूकारं चकाराथ कोट्या पुत्रगधिनी ।
` अतः परमधिकः पाठः-भ-वर्स- तररयः शौचसंपन्ना एकतः शुभलत्तणाः ।
सुभ्रीवपल्नीं सीतां च द्रष्टुं नयैः समागताः ॥ द. सा. फ म-°घनिर्दिष्टः।
१७. रा. फ म-श्त्वाभ्युपागच्छद् । १८. रा. फ-°्ङसुद्रं । म-°ङ्गशोभन । १९. रा
फ म~-महारथम् । २०. म-महातेजा ॥ २१. अतः परमधिकः पाठः- राश १ खः
ब अ प्र भ-सुप्रीवो हञुमाश्चेव रात्तसश्च विभीषणः । स्राता दिव्यांबरधराः
-छछच्णाः कुण्डलघारिणः |! वराभरणसपन्नाः स्वैतस्त वनौकसः । आ-
रोहत रथं शीघ्रमिति राम उवाच तान् । रदमणादीन्स्थितान्टष्रा आरूढो
रथिनां वरः! खुभ्रीवो रान्सेन्द्रश्च द्रष्टुं नगरमुत्सुकौ ॥ २२. लर °वानुगः।
ददविमानवत् । २३. रार फ म~रथमास्थाय । भ-तेः समास्थाय ॥
युद्धकाण्डम् । ९०९ ।२६। ४९,
जग्राह भरतो ररमीन्' श्च छत्रम् आदधे
२५] रक्ष्मणो व्यजनं गृह्य रायः पय्-अवीजयत् ।' [२८
षप] श्वेतं च वालव्यजनं सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥२७॥
अपर चन्द्र-सङ्कन्च दिव्यं दृष्ट मंहा-रथम्
६] आ-रुरोह मेहा-बाहू राक्षसेन्द्रो विभीषणः ॥२८॥ [२९
ऋषि-सङ्कंस तदाऽऽफाशे देवेश च स-मेरुद्रणेः
२६] स्तूयमानस्य रामस्य शुश्रव मधुरो ष्वनिः ॥२९।[२०
नव-नाग-सहस्रणि ययुर् आस्थाय वानराः ।
२८] मानुष विग्रहं कृतवा सर्वाऽऽभरण-भूषिताः ॥२०। [२२
शह्-भेरी-निनादंश॒ च दुन्दुभीनां च निःस्वनः ।
२९] प्रययौ" पुरुष-व्याघधः“ स्वां पुरीं सम्प्र-हषयन्' ॥२१।५[२२
२०१ ] अयोध्यायां तु सचिवा राज्ञो दश-रथस्य ये" ।
प] शद्ध-पं त॒ पुरस्-कृत्य म॑न््यित्वा सु-निधितम् ॥ ३२।।२२
प] मति-मन्तौ मंहात्मानव असोक्ष-विनयौ तथा। [२४
३०३] पुरो-हितं समा-नीय इदं वचनम् अन्रुवन् । २३।)
भवन्तो. राम-तष्टय-अथ“ वब्रद्धय-अथं नगरस्य च । [२४
३१] यथा-वद् द्रव्य-सम्भारं विधिम् अदोष-तः ॥ २४)
सवम् एवाऽभि-पेकाऽथं राज्याऽहस्य महाऽऽत्मनः ।
३२] कर्तुम् अथ रामस्य सर्व-मङ्गल-पूवकम् ।२५।|[२५
इति" ते" मेन्व्िणः स्व सं-दिश्याऽ्य' पुरोहितम् । `
१. भ-घीमान् । २. प्र यार र-अआाददे । ३. म~राघवं । ४..भ-रक्ष्मणो ।
९५. रार फ म-गरहीत्वा व्यजनं मूर्धि छक्ष्मणः परवीरहा ॥ ६. रार फ म-नास्ति ॥
७. र~ प-स्वरः । भ-स्वनः । ८. अतः परमधिकः पाठः-- रार फ~-वज--
पश्चात् दा्चुजयं नाम कुंजरं पवैतोपमम् । आखरोह महाबाहुः खुश्रीवो
वानरेश्वरः । ९. या फ म-आरूढा वानरश्चराः । भ-आरूढाः शषवानराः ॥
१०. म-ऊुजराणां । ११. °रार फ म-संप्रयातो नरब्याघ्रः । १२. रारफम-
युरुषषंभः ॥ १३. राः फ-च । १४. रार फ म-वज-तु । भ-तं । १५. रा फ
मरत पुरतः कत्वामंन्नरयन्मत्रकोविदाः । भ-नास्ि ॥ १६. रा१ख्शख्रबअ
प्र-अश्ोको विजयश्चैव शच्ुघ्विजयाबुभौ । भ-नास्ति । १७. रा. फ म-नास्ति ।
भ-र्रुञचश्च महातेजाः पुरोदितमथाल्रुवन् ॥ १८. रा फ़-ततो रामस्य ब्रद्धयथं ।
म-श्चिप्रं रामसय बृदधय्थं । भ-०मब्रद्धवर्थ ॥ १९. रा९ फ म~नास्ति ॥ २०. रार
फ़ म-तदर्हस । २१. या फ म-इयेवं । २२. रा, फ़ म-नास्ति ।
५९२ वाटमीकोय-रामायणम् ।
३३] नगरान्". निर-ययुर् द्रष्टुः राम-द्चेन-बुद्धयः' ॥३६।। [२६
„ दद्यु ते समायान्तं राघवं सपुरःसरम् ।
३४७] भ्राजमानं च वपुषां ज्वलन्तम् इव पावकम् | ३७३४
ते वधेयित्वां राजानः रामेण प्रति-नन्दिताः
३५] अदु-जग्युर् महाऽऽत्मानं आतृभिः परिवारितम् ॥३८॥ [२५
अमात्येर् ब्राह्मणेश्च चेव तथा प्रकृतिभिर् व्रतः |
२६] धिया बि-रुरूवेः रामो नकषतर इ चन्द्रमाः ॥३९।।।३६
आशाभिर्' मधुराभिश च तथा स्वस्तिक-पाणिमिः ।
३७] म्रत्या-हरद्धिर यदितेर मङ्खलाऽथेम् अभि-्टतः"* 1४०। [३७
अक्षता जात-रूपं च गावः कन्यास तथा दि-जाः
३८] नरा मोदक-दहस्ताश्च च रामंस्यः पुरतः स्थिताः" ॥४१। [३८
रामः सख्यं च सुग्रीवे प्र-भाव^ च हन्-मतः
३९] वानराणां च त॑त् कमं व्या-चचक्षेऽथ मन्त्रिषु ॥' ४२.।।२९्
श्रा च वि-स्मयं जग्युर अयोध्या-पुरवासिनः [४०
४०] वानराणां च तत् कमं राक्षसानां च तद् बलम् ॥४२.।[३९उ
एव सं-कथयन्न् एव रामो वानरसंवृतः ।*
७१] हष्ट-पुष्ट-जनाऽऽकीरणाम् अयोध्यां प्र-विवेश्च' ह ' ॥४५४॥ [४१
पताक-मााऽऽभरणां सिक्त-रथ्यां सतोरणाम्
४२] पुष्पाऽऽचित-पथां रम्यां बार -बृद्ध-निरन्तराम्, ॥४५॥ [प
१. रार फ म-नास्ति । २. रा. फ-राममंगरकांक्षिणः । म-रामदशंन-
कांक्षिणः ॥ ३. रा. फ-विराजमानं वपुषा रथेनादिलयवचसा । म~-विराजमानं
वपुषा रथेनातिरथः स्वयम् । भ-विराजमानं वपुषा उव० ॥ ४. भ-वज-ते
वद्यित्वा । रा. फ-तमचयित्वा ॥ ५. रा. क म-रामतु । ६. रा. फ म-वज-
न्णीवेश्च । भ-ण्णेः सचर् । ७. रा. फ म~-वज- जातिभिः स्वजनस्तथा ।
८. रा क म-वज--पूज्ितो ₹० ॥ ९. रा फ म~-मधघुराभाषितः पौरेस् ।
१०. रा, फ-शक्तिकपा० । म-रकवादिभिः । ११. म म~-वज-अमिष्टुतेः ॥
१२. म~राघवं प्रस्युपस्थिताः। भ-°स्य पुरवासिनः ॥ १३. रा.-ण्वेति विक्रांत । फ-
विन्छांतश्च । म-ण०्वे प्रभावश्च) १४. प्र-नास्ति। १५. भ-नारसिति ॥ १६. प्र भ-नास्ति।
१७. सया. फ म-नास्ति ॥ १८. रार फ म-द्तिमानेतदाख्याय । १९. भ-नास्ति ।
२०. रा१ छ१ र ब अ प्र-हषेपु० । २१. रा फ म-अन्वपद्यत । भ-पुनरागतः ॥
२२. राश ख्ख ब अ प्र-तथा सिक्तातरापथां । २३. रा१८श्ख् ब अ प्र
गचित्ररथां । २४. रा- फ म-अत आरभ्य ५२-शश्छोकं यावन्नास्ति ॥
जन
५
युद्धकाण्डम् । १०९ । ५५। . ५९२
भ
हम्य-प्रासराद्-विन्ेतां रलौषेश्ः च सु-पूजिताम्*।
४२] उचुस् तदा तु वे रामम् इदम् अम्य्-अन्तराः सियः ॥४६॥ [7२
स-मतेणां सपुत्राणां तव॒ ददन-काङ्किणाम् ।.
र ू
४४] दिष्टया हि नः कृतो देवे; प्र-सादः पुरवासिनाम् ।४७॥ [
भृ काङ्कतस्थ कौसस्या स्वद्-अथ परि-तप्यते' |
४५] निर्-विशेषं तदा सर्वे पुरे पूर-निवासिनः ।॥४८॥ [२
अ-छूयम् इव खें राम हतत इवोदधिः।
४६] त्या पुरम् इदं हीनं वि-चन्द्रा शव॑री' यथा ॥४९॥ [२
अदयाऽयोध्या सदा-बाहो अयोध्या प्रति-माति नः ।
४७] परेषां प्राथमानानां त्वयि सन्निहिते हिति ॥५०॥ [१
चतुदश समा द्यं एताः शतानीऽ्व चतुर् दश| `
४८] वर्षा हि नो व्यति-क्रन्तास् स्यि राम वनं गते ॥५१॥ [प
ईदृश-मधुयः' सिग्धाः पथिः शुश्राव राघवः
४९] नर-नारी-प्यक्तास तु वाचः प्रीति-निद्ौनाः ॥५२॥ [॥
आ-विद्धान्य् उत्तरीयाणि नरस् तत्-पुर-वासिभिः ।
नि-हत्य रधवः सात्रुम् अयोध्यां पुनर् आ-गतः ।
` }२] इत्य् एवं बदतां तत्र॒ नराणां भरुयतेः ध्वनिः ॥५३॥ [7
इक्ष्वाक्व्-अध्युषितां रम्यां प्र-विष्टोः मलुजपभः^।“ [४२
५०] पितुर् भवनम् आ-साच प्र-विवेश्च महा-यशाः । .-
६] कौसल्यां च सु-मित्रां च कैकेयीं चाऽभ्य्-अवादयत् ।५४॥ [४५
मन्य" उपाऽऽ्ाय कौसल्या ताव् उभौ राम-रक्ष्मणौ,
५१] अङ्के सीतां समा-रोप्य शोकम् आत्म-गतं जहो“ ।॥५५५।।[)
१. भ-नानास्तम्भससुच्छरितां ॥ २. भ-व्ज--सञ्ातृणां । ३. भ-बज-
राजन् ॥ ४. भ-अभित० ॥* ५ भ-रजनी ॥ ६. भ-वज--हीमाश्चतुदंश शतानि
च ५ ७. ल? लः? ब भ-दैच्शा स०। ८. भ-वर्ज--विश्युश्राव स ॥ ९. रा१ छ१ खः
ब अ प्र-निमैटय पु° । १०. म-वज-रावणं । १९१. म-दश्चुवे ॥ १२. भ-प्रयाते ।
१३. रा२ फ-णजेश्वरः । अ-ण्जष॑मे । १७. म-अतः परं सगेसमासिदैश्यतते--इत्याषं
रंकाकडे अयोध्याप्रवेशः ॥ १४. रार फ-ण्विदय सुम ॥ १६. रार फ म-
मूर्धन्याघ्राय । १७. रार-समायोद्य । १८. रार फ म~बाष्पमानन्दहषनम् ।
१९. अतः परमर्धिकः पाठः--रार फ म-मुमोच परमभरीता प्रहृष्टेन तरात्मना.
५९४ वार्मीकीय-रामायणम् ।
अथाऽत्रवीत् तदाः रामो भरतं धम-चारिणम्
२] अथ-संहितयाः वाचा धम-हत्वथं-युक्तया ।५६।। [४४
यद् . एतद् भवनं शष्ट साऽश्चोकवनिकं महत्
५३] वेडयेकनकाऽऽकीणं' सुग्रीवस तत्र॒ मोदताम् ।।५७। [४६
यश॒ चतत् सु-महद् दिव्यम् उप-स्थानं गतं महत् ।
५७] विभीषणाय तत् सौम्य दीयतां सुधया सितम् ।५८1) [प
५५य् | तथेव वानरेन्द्राणां यथा-कम-विहारिणाम् ।
र| भृङ्गार-बाटिकां दिव्यां फल-पुष्पेश्च च शोभिताम् ॥५९.॥[
प] अङ्गद प्रपुखाऽऽ्दीनां शुभान्य आ-यतनानि च ।
५५३] दीयतां किम्रम् आ-वासो यथोचितम् अरिंदम ॥६०ˆ [4
"तस्य तद् वचनं श्रता भरतः सत्य-विक्रमः
५६] पाणौ गृहीत्वा सुग्रीवं प्र-विेशष महद् गृहम्? [४७
विभीषण तथा वीरो वानरान् अपरांस् तथा ॥।*६१।।[}
५७] ततस् तेल-प्रदीपांश॒ च पयेङ्ञऽऽस्तरणानि च ।
गृहीत्वा प्राऽविशस्" तत्र॒ स्रियो मरत-नोदिताः ॥६२। [४८
५८ तम् उवाच महा-तेजाः' सुग्रीवं राघवाऽनुज
अभिषेकाय रामस्य दृतान् आज्ञापय स्वयम् । ४९
५९] प्र-माते पुष्य-योगेन राघवः श्वोऽभि-ष्च्यताम् ॥ ६२॥[7
ततः स वानरश्रेष्ठः“ सवर्णाश्च चतुरो षटान् |
६०] चतुर्ण कपि-युख्यानां ददौ रत्न-विभूषितान् ।६४।।[५०
१, स्श्वञअमपर रार फ भ-राजयुत्र । ल लरराजपुत्रो । २. रार फ
म-घर्मिणां वरं । २. रा फ म-भ्थापहि० । र. रा२ फ-वचनमिदमथवत् । म-
चचन चेदसुत्तमं ॥ ५. राश टश्खरव अ प्र-स्क्मश्रेष्ठमे। रार फ म-भ्न सुख्य ।
६. फ म-सुक्तवेडथसंकीर्णं ॥ ७. म-अत आरभ्य ६०-तमश्छोकं यावन्नास्ति ।
८. रा२ फ-नेच्तंद्वाय परमं जाम्बवध्ममुखाः कचित् । हरिवरंदाय सर्वेभ्यो वानरेभ्यः
पथक् थक् ॥ ९. भ-नास्ति । १०. रार फ-शयनसिनपानादियुक्तानि भवनानि
च । ब्ृक्षोदकच्ियोपेता व्यावर्बितवसूनि च ॥ १९१. रार प-दिवग्यजनहस्ताश्च
दासा दास्यश्च संगताः । गायका नतंकाश्चैव कुर्वते तेषु संमदम् ॥ १२. रार फ म-
प्रावेकयत तद् । १३. रार फ म-नास्ति ॥ १४. रा२ फः म-वज-- ° शच्छीच्र
` ऋचश्च (१ घः) संप्रचोदितः ॥ १५. रार फ म-तन्रोपविष्टं प्रोवाच । १६. रा१-
पवणाुगः । १७. रा१ ल१ लर च अ प्र -अभिषेचनार्थं देवस्य द्ुतमान्ञापय प्रमो ।
भ गबक्षयते । १९. रा२ फ म~नास्ति ॥ २०. रा२ फ म- तच्छत्वा वानरेदस्तु ॥
युद्ध-काण्डम् । १०९ । ७४ । ५९
यथा प्रत्युष-समये चतुर्णा सागराऽम्भसाम् ।
६१] पूणर् घटेर् अन्-उदिते शीघम् आगम्यताम् इत्ति ॥६५॥ [५१
एवम् उक्ता महाऽऽत्मानो वानराः पवतोपमाः
६२] उत्-पेतुर् गगनं शीघं गरुडा इव॒ वेगिनः ॥६६॥ [५२
जाम्बवांश च सुषेणश्च च वेग-दर्ा च वानरः ।
६३] कऋषमश्च च मदा-गहुश चत्वारोऽपि वनौकसः ।[&७।[५३
नदी-पतिभ्यक्ल चतुर्भ्यो जटं कुम्भर् उपाऽहरन् । [५४
६४] मेन्द-प्रभृतयस् तत्र वानरेन्द्र-प्रचोदिताः॥६८॥ [1
तरषभो दक्षिणात् तण सम्-उद्राज् जलम् आऽदरत्" ।
६५] रक्त-चन्दन-शाखाभिः सं-वृतेः काश्चनेः घटे. ॥६९।। [५६
जाम्ब-वान् पथिमोत् तोयम् आ-जदार स सागरात् ।
६६] रत्न-कम्भेन महत।ऽगुरु-पटव-त्ोभिना' ॥७०॥ [५७
वेग-दर्शी व्यतिक्रान्त उत्-तराद् उदधेर् जलम् ।* [५्पू
६७] सोभित फुह्ट-शाखाभिर् अ-चिराद् आनयच् छिवम् ॥*७१।[ `
सु-षेणोऽङ्द-केयुरेर् मण्डिते करदो तथा ।
६८] पानीयम् आऽनयत् तत्र सम्-उद्राद् इतरात् सरन् ॥ ७२। [५५
एवम् आभिषेचनिक रशब्र-्तः सकिवेर् शृतः।
६९] पुरो-हिताय शरष्ठाय गुरवे स॒ न्य्-अवेद्यत् ॥ ७२।[५९
ततः प्रभाते विमले युहू्तेऽभि-जिति प्रु {पि
७०] वसिष्ठः पुभ्य-योगेन ब्राह्मणैः परिवारितः ॥*७४।॥
१. रा. ल, प्र म-न्दितैः। २. म~तुर्ण । ३. रा. फ म-अगगंतुमर्हथ ॥
७. रा२ फ म-नगसन्निमाः । ५. भ-पचना इव वेगिताः ॥ ६. रा२ फ़ म~-नास्ति ॥
. ७, रा२ फ म-वज- नदीशतानां पचानां । ८. रार फ म-उपस्थिताः । ९. रार फ
म-नारसिति ॥ १०. रा२ फ म-आनयत् । ११. म भम-°तः । १२. १ म-°नघटः ॥
१२. सा ए-नरुश्च पश्चिमात्तणं ससुदराज्रमानयत् । म-नरस्तु परिचमात्तृणमाज ° ।
१४. र१ र फ म भरु । १५. रार फ़ म-ण्ता हिरवे मारुतविक्रमः ॥
१६.-र १ ल लर अ प्र-°दरयेप्रतिक्रान्ताद् । १७. ९ फ म-दनुमानथ पूर्वत
समुद्राजरमानयत् । १८. रार फ म~नारस्ति ॥ १९. ठक ख्रव प्र-भूषिते ।
२०. रारनास्ति । फ म-ससुद्रादुत्तरात्तृणमगदो जरूमानयत् ॥ २१. राः
राघवस्याभिषेका्थ्धत्विरभ्यश्च न्यवेदयत् । फ़ म-अनिषेकं तु रामस्य शु ° ।
२२. रा.-नास्ति ॥ २३. रा२ फ म~-नास्ति । २७. रार फ म-ततः पुरोहितो वद्धो
वसिष्ठो ब्राह्यणेः सह ॥
५९६ वार्मीकीय-रामायणम् ।
रामं श्ल-मये पीठे प्राड्-युखं सद सीतया । [६०
९१ | उपवेश्य, महाऽऽत्मानं महषि-विदितेन च ॥७५। |}
शाखेन च तदा विधिना विधि-बद् विः ।
ए (~ ५ ५
७२] राथवस्याऽभि-षेकाऽथ मन्िभ्यः' स" न्य्-अवेदयत् ॥५६॥
वसिष्ठो वामदेवश च जावारिः कश्यपस् तथा ।
७२] कात्यायनो भरद्वाजो वि-जयश्् च॒ महा-यश्चाः ।७७।।[६१
७४३] अम्य्-अषिश्चन् . नरवरं भ्र-सन्नेन सु-गन्धिना ।
सरिटिन सहखराश्श्वं वसवो वासवं यथा ॥७८।[६२
७५] ऋत्विग्भिर ब्राह्मणे पूवं कन्याभिर् मन्तिभिस् तथा ।
बल-एखंः प्र-हश् च अभि-पषिक्तः" स राघवः“ ।७९। [६३
न्ट, न्र्,
७६] सर्वोषधि-रसेश चैव देवतेर" नभि" स्थितैः |
1 क स भू = २१२
] चतुमिर् लोकपार्श् च समेतेर् भूत-भावनंः। [६४
अभि-षिक्तो रराजाऽ्थ भरिया परमया युतः ।।*८०।[7
७७] छत्रं तस्य तु जग्राह शत्रु-घः पाण्डुरं छुभम् ` ।
शुकः च वाल-व्यजनं सुग्रीवो वानरेधरः ॥८१॥
७८] अपरं चन्द्र-सङ्काश्चबाल-व्यजनम् उत्-तमम् ।
हृष्टो रामस्य जग्राह राक्षसेन्द्रो विभीषणः ॥८२॥ | ६८
७९] मालां ज्वलन्तीं वपुषा काञ्चनीं शातपुष्करम् । `
-.राधवाय ददौ वायुर् वासवेन प्रचोदितः ॥८३॥ [६९
१. राः फ म-ससीतसुपवेशयत् । २. भ-°विहितेन तु । ३. रार फ म-
शाखदषटेन विधिना महर्षिविदितेन च ॥ ४. १ छर ब-प्रयुः । ५. भ-सह्टिमरिभ्यो ।
६. रारफ म-नास्ति । अतः परमधिकः पाठः-भ-अभिषेकाय रामस्य
रातक्रतुपुसोगमाः । आगच्छन्देवताः सर्वा गगनाद्रथसंस्थिताः ॥ घताची-
परसुखास्त्र आगच्छुन्नप्सरोगणाः । विश्वावसुमुखाः सवं गन्धर्वा यत्त-
किंञ्नराः ॥ दिटीपथसुखास्तस्य पितरः समुपागताः । ह्या राम्मुख्
भगवान् बरहस्पतिषुसोगमाः ॥ विश्वेदेवाः समरुतो रामाभ्युदयलालसाः ॥
७, रार फ म-अथ करद्यपः । ८. रार म भ-वजं--नास्ि ॥ ९. भ-नास्ति ।
१०. रार ए म-सोऽभिक्तः समैगमेः । भक्तः रनः शनैः ॥ ११. रा
ल! लर व श प्र-ग्तेश् च मुवि । १२. भ-नास्ि । १३. रारफम-
नसि ॥ १४. रा१ १ खर ब अ प्र-जग्राह तयेव । १५. रार फ म-
महत् । १६. रार फ म-श्चेतं ॥ १७. रार फ म~विश्राजमानो वपुषा मालं
. क्रोंचनपुष्पिताम् ॥
युद्धकाण्डम् । १०९ ।९९१। ५९७
८० यक्षाऽ्यक्षः समा-गम्य मणिरत्नं महा-युतिम्'
यरक्ता-हार तु रामाय ददौ शक्रःप्रचोदितः' ।८४॥ [०
८१| ऋषि-सद्गेस् तदाऽऽकारे देवे च स-मरद्रणैः [र
स्तूयमानस्य रामस्य श्ुभ्रुवे मधुरो ष्वनिःः। [घ
८२ प्र-गीतं' चाऽपि गन्धर्वैः प्रनृत्तः चाऽप्सरो-गणैः' ॥८५९॥
अभिषेके रते तु“ तदा रामस्य धी-मतः [७१
८३ मही सस्य-वती चेव रसवन्ति फलानि चः ।
गन्ध-वन्ति च माल्यानि तदा रामाऽभि-पेचने ॥८६॥ [७२
` ८४] ददौ" सदसस्“ अश्वानां“ धेनूनां च श्तं शतम्" ।
रत शतगुण चच वषाणां वब्राह्मणषु च । ८७।॥[७२
८५ त्रिशत् कोरी'(एटीर् हिरण्यस्य ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुनः" । '
यानाऽऽमरणवस्राणि शयनान्य् ˆ आ-सनानि च । [७९४
८६] ब्राह्मणेभ्यो ददौ हृष्टो ग्रामांश च बहु-शो वरान्" ।॥*८८।|[]प
अक-ररिम-प्रतीकाशां कश्चनीं मणि-भूषिताम् ।
८७ मु-ग्रीवाय सज दिव्यां प्राऽयच्छत् ` स महारथः" ॥८९॥ [७५
वेडयं-मणि-चित्र च वज-रत्न-परिष्करृते |
८८] प्राऽयच्छद् वाङि-पत्राय सोऽङ्-दायाऽङ्ग-देः शुभे ॥९०।। [७६
तथेव राक्षसेन्द्राय दिव्यान्य आभरणानि च।
पत] ददौ प्रेमयुतान्य् अष्टौ तदा भ्रीति-कराणि च ९१५7.
१, भ-धनाध्यक्षः । २. भ-समायुतम् । २. रार फ म~रलाध्यक्ष
ससुद्रस्त॒ मणिर पुरस्टृतं । 9. रार-स रा० । फ़ म-समाद्याय । ५. रा
म-शप्रणोदितः ॥ ६. म-कषिसंघेस्तथा सिद्धेदँवतेः स० । भ-कषयस्तु-
टबुश्चेनं वर्धयतो जया्िषा । ७, भ-स्वनः । ८. म-प्रगीताश्चापि गंधर्वाः प्रत्ता्च । `
भ-प्रजगुर्देवगंघर्वा ननृतुर् ।. ९. म भ-°गणाः । १०. रा१ ल ल ब अ प्र-
नासि ॥ ११. राः फ म-तदहेसखय । १२. रार फ म-चापि फर्वंतश्च पादपाः ॥
१३. राः फ म-सहखशतं *। १४. रार फ-°्नां च शतायुत । म-इष्टानां धेनूनां
च गवां शतम् । भ-धेनूनां सहखगुणितं तथा । १५. रा फ म~ददौ दशवृषं
पूर्ण द्विजेभ्यो मनुजषभः ॥ १६. राण्टी सुवणेख ब्राह्म । रा९ फ म-कोटीनां
विंह्यतिं चेव हिरणस्य । भ-कोटिं हि । १७. रा९ फ म-तदा। १८. रार फर म-
महार्हाणि च राघवः। १९. भ-बहून् । २०. रार फ मनासि ॥ २९१. राः फ
म-शच्छत. रघूत्तमः । भ-°च्छत्स महायश्चाः ॥ २२. रार फ़ भ-नसि । म~
ुष्येमेणिभिराबद्धं कांचनं हेमनिर्मितम् । विभीषणाय च ददौ रामः केयूरमुत्तमम् ।
५९८ बाल्मीकीय-रामायणम् |
„ मणि-प्वर-लुष्ठः च युक्ता-हारम् अनू-उत्तमम् ¦
८९्[ददौ रामोऽथ वेदेद्ये चन्द्र-रदिम-सम-प्रमम् ।*९२।[७७
हरीणां ' चाऽपि सख्याय श्चुभान्य आ-भरणानि च |
९०] अवेक्ष्य (क्ष) माणो वैदेहीं म्र-ददौ वायु-घूनवे ॥९३।।[७८
अव-मुच्याऽऽत्मनः कण्ठाद् धारं जनकनन्दिनी ।
९१] वानरान् वीरस्य तान् (नते) सर्वान् भर्तारं च युहुर' यहुः" ९४७९
इङ्ित-ज्ञः सम्प्र्य बभाषे रघु-नन्दनः
९२] प्र-यच्छ सु-मगे हारं यस्य तष्टाऽसि मैथिली ॥९५]।
पौरुषं विक्रमो बुद्धिर यस्मिन्न एतानि सवेदा [८०.
९३] सा ददौ." वायु-पुत्राय तं हारम् अ-सितेक्षणा ।९६॥
हुनू-मास् तेन हारेण. श्च्चभे वानरषभः ।
९४] चण्डांऽशचूऽत्कट-विद्धन श्रेताऽग्रेण यथाऽचलः ।९७॥ [८१
ततो दविविद-मेन्दाभ्यां नीलाय पनसाय च।
९५] सर्वान् काम-गुणान् हारान् प्रददौ वसुधाऽधिषः ॥*९८॥ [८२
स्व-वानर-बन्देभ्यो ये चाऽन्येः वानरेश्वराः
९६] स` तेभ्यः प्रददौ रामो भूषणानि यथाऽह-तः ' ॥९९ ॥[८३
वि-भीषणोऽथं सु-ग्रीयो हन्-माञ् जाम्ब-वांस् तथा ।
प] सवे वानर-युख्यश च रामेणाऽङ्धिष्ट-कमणा ।१००।[८४
एवं ते पूजिताः सर्वे कामेर् अर्थश् च ` पुष्करः । [८५य्
९७] छित्वा * वानरा मासान् राक्षसक्षास॒ तथेव च ॥१०१। [५
१. म~-मणिरलज्टं । २. रार फ-ण्ारभूषित । 2. रा१ १ खर ब-
विभीषणसहायनां वासांस्याभरणाणि च । ४. अ प्र-नास्ति ॥ ५. लश लर
हारीणां 4 व-हराणां । भ-वासांसि । ६. म-युख्यानां । ७. रा१-वज--अवेक्ष्य
मैथिली चेव हनूरतं फुवेगमं । <. रा१-नास्ति ॥ ९. रा फ म~वज--अवेक्ष्य
वानरान् । भ-रेक्ि्ट वा० । १०. राः फ म-पुनः पुनः ॥ १९१. रा फ म~जनका-
स्मजां । भ~-राघवः प्रियां । १२. सार फ म-ददस्व । १३. रार फ म- भामिनि ॥
१४. रा फ म-निलयशः । १५. रार फ़ म-प्रददौ ॥ १६. रार फ-°रोत्तमः ।
१७. भ-चंद्रा्यरारिगोरेण ॥ १८. . म~नास्ि । भ-सवेकामगुणान्भक्तान्धर° `॥
१९. रा१ शखर व अ प्र-चान्ये वानरोत्तमाः । म-चन्द्ररदिमसमभमं । २०. फ म~
सर्वेम्यः\ २१. फ-यथादितः । २२. अतः परमधिकः पाठः-भ-वर्ज- वासोभिभू-
षणेश्चेव यथाहैमतिपुष्कलेः || २३. फः म-जत जारस्य १३ १-तमश्छोकस्य पूर्वार्ध
यावन्नासि ॥ २४. रा१ लट? अ प्र-कामरलेर् । र ब-कामे रल । २५. खर-उषिता ॥
युद्ध-काण्डम् । १०९ । ६१३ । ५९९
आ-सनेः शयनेश् चैव वि-मानैश् चाऽपि पूजिताः ।
९८] बियोगाऽऽस्तिः' स्वे चेतोभिः सम्प्रतस्थिरे ॥१५९। [1२
प्रस्थितं तं इनू-मन्तम् उवाच रघु-नन्दनः।
९९ | हन्-मंस् तं मया नाऽति-सत्कृतो' हरि.युङ्गव ॥१०२॥[)
तस्माद् वरं व्रृणीष्वेह' महत् कमं कृतं त्वया ।
१००] एवम् उक्तोऽ्रवीद् राम हषबाप्पाऽऽङलेक्षणः, ॥१०४।[)२
यावद् राम-क्था देवं परथिव्यां प्र-चरेद् इह |
१०१] तावद् देहे मम प्राणास् तिष्ठन्तु षरदोऽसि चेत् ॥१०५। [२
ततस् तु राषवोऽबोचत् परि-ष्वज्याऽञ्जना-सुतम् ।
१०२।एवं भवतु भद्रं ते यावद् भूमिर् धरिष्यति ॥१०६॥[*२
पवताश् च समू-उद्राश् च तावद् आयुर् अवाऽपुहि1 ~,
१०३] बल-वान् अ-जरश् चैव॒ तरुणो न जराऽन्वितः ॥ १०७२
मेथिस्य् अपि तदा चैनम् उवाच वरम् उत्-तमम् ।
१०४ उपस्थास्यन्ति मोगास त्वां स्वयम् एव हि मारूते ॥१०८॥[
देव-दानव-गन्धर्वास् तथेवाऽप्सरसां गणाः ।
१०५ यत्र॒ तिष्ठसि तत्र॒ त्वां सेविष्यन्ते यथा-सुखम् ॥१०९॥[]
फलान्य् अयृत-कलपानि तोयानि विमलानि च ।
१०६ | उत्पत्स्यन्ते यथा-कामं स्मरणेन तवाऽन्-अष ॥११०॥[)
एवम् अस्त इति चेवोक्ता प्र-ययौऽसाव् अञ्जना-सुतः*-। [प
१०७] ततो यथाऽऽगतं सवे यधाऽऽवास ययुस् तदा ।१११।[८५३
१०८य्] रामचन्द्रस्य" रम्याञ्च" च कथयन्तः कथाः शुभ्राः । [१०१्
1२] तषटाः९ स्वे महाऽऽस्मानस्^ ततस्? ते वानरषमाः ५५११२॥
विसृष्टाः पाथिवेन््रेण किष्किन्धां पुनर् आ-गताः। [द
[प] वि-मीषणस् त॒ रामेण प्रेषितः स्तां पुरीं ययौ ॥' ११३.।[८८उ
१ रार भ-स्वन्ना, सुश्षयनाश्चैव मानैश्वामिपूनिता । २ रार-०ङ्ता ।
३ रा१ ल प्र म-सवैश् ॥ & रार भ-वर्ज--न जानासि परमाव ॥५ रार भ-
गणीब्वा्य । ६ अ प्र रारवर्ज--दर्षात्त ग्याङु° ॥ ७ रा२ भराम कथा तेऽस्या ॥
८ रार भ-व्ज--°वश्रैव ॥ ९ भ~यथामर ॥ १० रार-ण्नीसुत । भ-ग्यौ
साश्रुरोचन ॥ १९१ रार भ-रामानुरागान् रम्याश् । ९२ "८
१२ म~वञ--यथास्मा वै तथा । १४ भ-नासि ॥ १५ क म-
६०० वादमीकोय-रामायणम् ।
त्रतस् तेषु , प्रयातेषु वानरेषु रघूऽत्तसःः।
०८३ ]नित्याऽनुरक्त धमे-ज्ञ॒लक्ष्मणं वाक्यम्. अव्रवीत् ॥११४।[९०३
आतिष्ठ धमेज्ञ मया सहेमां
"` गां पूव-राजाऽष्युषितां वेनः ।
तस्यां पुरसू-तात् पितृभिर् व्रतां च
१०९ त्वं यौवराज्ये धुरम् उद्-वहस्व ॥११५।[९१
सवांऽऽत्मना पयनु-नीयमानो
यदान सौमित्रिर् इयाय योगम् ।
नियुज्यमानो सुषिः यौवराज्ये
११०] तद्ाऽभ्य्-अपिश्चद् भरतं महाऽऽत्मा ॥११६।[९६
इत्यार्षे रामायणे युद्धकाण्डः” रामाऽभिषेको नाम
नवोत्तरशंततमः; सर्गः ॥ १०९॥
[ वं-११३]= [ दशोत्तरशततमः सर्गः -[दा-१३१]
अहन्य् अहनि रामस् तु कार्याणि स्वयम् एव हि" ॥“
१] प्रत्यवेक्ष धर्माऽऽत्मा“ सह भरातभिर् अच्युतः ।
1२] बेद-वेदाऽङ्ग-विद्धिश्् च सम्प्र-धायं* बलाऽवलम् ।।'*१।[
धर्मेण रक्षस् तस्य हृष्ट-पष्ट-जनाऽऽङसा ।
२] बभूव * परथिवी सवां धनधान्यसमृद्धिनी ॥२५।|[)
अकारमृत्यु-मीर् ` नव न च व्यालकृतं भयम् ।
प] न च व्याधि-भय तत्रः रामे राज्यं प्र-रासति।॥२ [९७
१. फ़ म-वजज-- °रेष्वरिसुदनः । २. रा१ १ खर ब अ भ्र-निलं युक्तं च ।
३. फ़ म~मेधावी ॥ ४. रा१ख१ खर व अ प्र-समेतां । ५. रार भ-वज--भासन्न-
पूवां सुचितां ङुखेन । ६. म-म्रचत्तां ॥ ७. १ खुरब अ प्र-अद्गाप । फ म-उयैति ।
८. फ म-चप० । ९. ख खर ब अ प-ततोभ्य ° । फ़-ततस्तु पश्चाद्धरतोऽभिषिक्तः।
भ-ततश्च पश्चाद्धरतोऽभिषिक्तः ॥ १०. राव प्ररारफ भ-र्काकांडे ॥ १९१. ल
लर ब-वा । अ-तु ! प्र-च । १२. फ म-नास्ति । १३. फ-ईंजे यज्ञेबेडुविधैः । म-
` ईजे बहुविधेयगिः । १७. छर ब प्र-सम्परदाय ॥ १५. फ़ म~नास्ति ॥ १६. रार
भ-प्रमदा विधवा नासीत् । फ म-नपद्धयं न विधवा । १७. रार-ग्याधिभ्यो
युद्धकाण्डम् । १९० । १० | ६०१
निर् दस्युर् अभवल् लोको नाऽनू्-अथ' कच्चिद् आऽबिकछत
दे।नच स्मव्द्धा बालानां प्रेत-कार्याणिः इर्वते ५
सवं॒प्रसुदितं चाऽऽसीत्' स्वे धमं-पराऽयणाः' |
दृष्ट्रा धमं-पर् रामं नेवाऽ्हिसन् परस्परम् ॥\५॥[९९-
आसीद् वषसदखराऽऽयुस् तथा पुत्रसहस्च-वान्। ~~
५] निर्-आमयो विशोक च रामे राल्यं प्रशासति ॥६८।|[१००
६पू | नित्यपुष्पा निस्य-फलास् तरस् तत्र निर-्रणाः 1 [१०२
| पुष्प-वन्तस् तथा गुल्मा रमे राज्यं प्रशासति ॥*७।[
र] बीय-वत्यसु", तथौपध्यः सर्वा" रस-समन्विताः'' /' [२
®] काले“ वपति" पञजन्यः सुख-स्पशश्च च मारुतः ।८ ।|[१०२३
व-धरमेषु प्रवृत्ता च वणाः स्वैर् एव कमभिः १ [१०३
७| आत्म-धमे-परा रोका रमे राज्यं प्र-यासति।“ न
० ^१९ *^२०
<पू | सर्वे लक्षण-सम्पन्नाः स्वै धमे-पराऽ्यणाः ॥९ | [१०
५ | दश-वषे-पहस्राणि दश-वष-शतानि च |“
८उ] वौत-शोक-मय-क्रोधो रामो राज्यम् अकारयत् ` ॥१०।१०५
१. लश लरव अ प्र-नाथकः ० । रा१ सर् भ-ण्थ कश्चिदस्पृशत् ।
फ म-ननथंः कंचनास्प्ररत् । २. रा१ यार भ-चापि । ३. फ-न्कायं स्म।
७. खरनासि ॥ #. ख! खः ब अ पर-सवे प्रमुदिता आसन् । फ़ म~-सवं मुदित-
मेवासीत् । ६. रा१ रार फ म भ-स्वां धमेपरो जनः । ७. रा१ भ~-वज--घमंमेवा-
नुवतत॒ स्वाचारेण परंतपः । फ म-राममेवानुपदर्यतो न द्वति परस्परं ॥
८. फ म-आसन् चषेसहस्राणि नराः पुत्रसहखिणः । निरामयं वीत
रामो राज्यमकारयत् । ख खर ब अअ प्र-नासि ॥ ९. फ म-ग्वश्चाभर्व-
सथा । म-ग्वश्चामवस्तदा । १०. ठश्ख्रवद्मप्र फ म-नस्ि॥ १९१. फम-
फलवल्यस् । १२. फ-सर्वास्ता चे रसान्विताः । म-सर्वाश्च सुरसान्विताः ! १३. लः
खर ब अ प्र-नासि । १४. छखश्ख्र व अ प्र-कारुवषा च ॥ १५. र~ ०मञऽथ । ठ
च अप्र-्मेच । १६. टश्ख्रब अ पर-तु । १७. फ-खकमैसु च वतते तुष्टा
खे: सैः खकमभिः। म-सखङमेस्ववतत तुष्टाः स्वेः स्वे कमयिः ¦ १८. रा१भ-
आसन्प्रजा धर्मपरा रा० । फः म-प्रना धमेपराः सर्वा नाबरृत्तो व्रत्तते जनः । १९. रा१
म भ-तस्वैरक्षणसम्पन्नोः । २०. रा१ भ-सरवैधमेपरायणः । फः म-घमेकमेरतः
सदा ॥ २९१. अतः परमधिकः पाठः-छ१ खर ब अ प्र-निरामया ह्यशोकाश्च
रामे रास्यं प्रशासति । अरयाश्च विनेताश्च महसा जितेदियाः भ अश
यशि तथा. सत्वा बलवीर्यसमन्वि्ताः । २२. सा रा९ भ-एवं गुणस
टः छः ब्र~-गकभयक्रोधो । म~वीतरागभ० ! २३. म-चकार हं ॥
६०२ वाट्मीकीय रामायणम् ।
त्र राज्यम् अ-खिलं प्राऽऽप्य निहताऽरिर महा-यश्चाः। [८९ब्
९] रजेः बहु-विधेर यज्ञर महद्धिश चाऽभप-दक्िणेः' ॥११।।[९६द
दश्चाऽश्-मेधान् आ-जह जारूथ्यान् भूरिदक्षिणान् । [९४
०] पुण्डरीकाऽमेधाभ्यां वाजपेयेन चाऽसक्रुत्
अन्यश् च वि-विधेर्' यज्ञैर् अयजत् पाथिवषेभः' ॥ १२।।[९३
आ-जानु-बाहुः सु-घुखो महा-स्कन्धः" प्रताप-वान् |
११] छक्ष्मणाऽनुचरो रामः पृथिवीम् अन्व्-अपार्यत् ॥ १३।।[९५
धन्यं यश्चस्यम् आयुष्यं राज्ञां च विजयाऽऽबहम् ।
१२] आदि-काव्यं महत् त् एतत् पुरा वाल्मीकिना कतम् ।१४।[१०६य्
रामस्य चरितं रम्यः देव-देवस्य मासु-चतः । [४
१२] शृणुयद् यः सदा रोके स वे मुच्येत किलिविषात् ।*१५.।| १०६३
--- पुत्र-कामाश च पुत्रान् वे धन-कामाः धनानिच।
१४] लभन्ते मनु-जा रोके श्रुता रामस्य चेष्टितम् ।*१६।[१०७
लभते पतिकामा हि पति कन्या मनोरमम् ।
१५] समा-गमं प्रोषिते(ता)ु ` च रमन्ते ` बन्धुभिः प्रिये; ॥१७।।[
यथा रमेण कोसट्या सुमित्रा रक्ष्षणेन च! [१०८३
प्त] भरतेन च केकेयी जीवत्-पत्रास् तथा स्यः“ ।१८।[१०९्
१. फ म-~रामो । २. खशखरव अ ख-च दिविधेर् । ३. फ़ म-जयज-
इ्रिद० ॥ 9४. ठं१ ख~ ब अ प्र-राजेद्र आजहे । र[--रजंद्रश्चकार । ५. राशभ-
णक्षिणः । फ-बहुद्० । म-स निरगरान् । ६. छ खर ब अ प्र-°न सत्छरृतां ।
फ म-तथा बहुसुवणकेः । ७. रा२-अन्येबेहुविधेर् । ८. फ़-०्वास्मजः । ९. रा?
भ-नास्ि । अतः पूरमेधिकः पाठः--फ म-उषित्वा स महाबाहुश्चत॒दश समा
वने ॥ १०. फ म-सिहस्कधोऽरिमदैनः । १९१. ख -नास्ि । अतः परमधिक
पाठः--फ म-ततो रामः स धर्मात्मा प्राप्य राज्यमनुत्तमम् ॥ ९२. फ-इदं
एुखणमायुष्य राञ्य । १३. टख१ खर म-नासि । १४. द१-कथितं प्रयतेनेव वाट्मीकेन
महात्मना । -° व्य पुरा चतन्महदरा० । फ-°गव्यमि्दं वषं पुरा चा० । म-०्व्यमिद्
त्वाष पुरा वा० ॥ १५. लः? ब प्र-परदय । १६. ख२ ब अ प्र-शीश्चतम् । १७. ठ
एवमतत्पुरावृत्तमास्यातं भद्रमस्तु नः । फ़-नास्ि । १८. १ फ~-यः श्रणोति सतां
मध्ये नरः पापस्प्मुच्यते । १९. म-नास्ि ॥ २०. खर्व अम्र यर-०्मश्च पु
फ म-पुत्रा्थी रभते पुत्रान् । २९. रा१ भ-वजं -°कामो । २२. ख! ब-रुभेत
सनुजो । ख? अ प्र-रुभते मनुजो । २२३. फ म-नास्ि ॥ २४. फ म-प्रवासेभ्यो ।
२५. म-~वज--रुमते । २६. फ-चापि बांधवे । म-बन्धुबान्धवंः ॥ २७. फ-
ग्ठेणेव । प्र-राघवेण च । २८. फ म-समेता प्रियवादिना ॥
युद्र-काण्डम् । ११० । २७ ` व
समा-गता महा-मागा सीता चाऽपि यक्सिनीं ।
४] कथां रामायणं श्रुत्वा प्राऽऽनोति ्रिय-सङ्गमम् १९}
शृण्वतः परतश्च चैव सव॒ पापं प्र-ण्रयति।' ` [१
महीं षि-जयते राजा रात्र चाऽस्य विनश्यति । [१०८१
ष] श्रत्वा कान्यम् इदं' पुण्यं दीधम् आयुश्च च विन्दति ।२०।[११०१
श्रत्वा रमायणं यो वें भूमिदानं समा-चरेत्।
प] स मवेत् परथिवी-पालश् चक्रवर्ती पुनः पुनः ॥२१॥।[).
गो-भूमि-रत्न-बासांसि भोगांश च विपुलस् तथा ।
प्त] दातव्यं भद्-दधानेनं द्य. अक्षयं स्गम् इच्छता ॥२२॥ [1
इमं चः विजयं चित्रं . रामस्याऽद्धिष्ट-कमेणः
प] लोकनाथस्य कृत्लस्य स्वे प्राऽञ्ल्यो नराः ।' २३॥[५
शृण्वन्ति लोके य इदम्" आपृ वारमीकिना कृतम् । न
प] रामस्य चरितं रम्यं नाऽस्ति तेषां परा-मवः॥२४॥ [ह `
प] समा-गमं प्रवासिनां लभन्ते चाऽपि बान्धवाः ।
! &उ] प्राऽथितांश् च वरान् सर्बाच् आभवन्ति यथेम्सितान् ॥२५।।[११ः
श्रवणेन सुराः स्वे प्रीयन्ते पटनात् तथा।
वि-नायकाश च शाम्यन्ति गृहे तिष्टन्ति" यस्य वै। [११३
प्य] आतिवे च ` स्त्रियः श्रत्वा प्र-ष्यन्ते सुताञज् इमान् ।२६।[११४२
पूजयंश च पंठंज्ञ चेदं शृण्वन् ` च श्रद्-द्धन् नरः
प] सवे-पाप-वियुक्ताऽऽत्मा ` दीषम् आयुर् अवाऽऽय्यात् ।२७ ।।[११५
१. ठ१ छर बं प्र-तपस्विनी । २. भ-नासि । ३- शार फ म-तथा ।
मं-एवं ॥ 9. टर छर ब प्र-चापि ।. ५. रार भ-नासि । ६. लश लर ब पर-
०श्चापिं विर । फ म-रदात्रश्चाप्यधितिष्ठति । ७. फः म~-रामार्यण ॥ <. फमभ-
नसि ॥ ९. रार फमं भत । १०. फ म-श्रुत्वा । ११. रा२भ-नपाः त
१२. फ म-अत आरभ्य २७-शश्छोकं यावन्नास्ि ॥ १३. रा२ भ-ये चेदं ॥ १४. राः
भ-वज--रसिभ्यो । ५. या१ ल१ खः ब अ-र्मते । प्र-रुभ्यते । १६. रा
श्म-मानुषः । ख१ खर ब अ प्र-श्वैः । १७. रार भ-भोगान् प्राप्नु । १८. राः
भ-वज-- प्रसन्ना वरदास् । १९. प्र रार भ-तिष्ठंति । २०, रार भअ-यचत्र ।
२९१. शार ख खर ब अ प्रवे ॥ २२. रार भ-वंज--चेमं। २३. रा-शद्धान्वितो ।
२२४. रा१ अ-०विष्युद्धात्मा । रार भ-०विनिभुक्तो । २५. अतः परमधिकः पाठः-
रार-खर्णस्तयी सुरापी च गोर्हता ब्राह्यणस्य च ॥
युद्धकाण्डम् । ११०.। ३९ । ६०९
कषि-कृतम्' इति दिव्यं य्. आदि-कान्यं त्रि-रोके ।
| नि-गदितम् इदम् आष रामदत्त पराऽध्य॑म् ।
रघु-ङल-वर--जन्म-ख्यापनं पुण्य-कीतेः।
। 1 द्यु-तनय-निहन्तुर् लोकनाथस्य विष्णोः ।३२[7
इत्यार्षेःरामायणे महाकवि-वास्मीकि-विरचितेः युद्ध-काण्डे* रामाऽभि-षेको
नाम दश्ोत्तरश्चततमः सर्गः" ॥ ११० ॥८
समाप्तश्चा-ऽय युद्ध-का{रडः ।
१. भ-सुनिकृतं । २. भ-ह्ादि का०। ३. भ-भादं पुण्यमयंदधुतं च ।
४. भ-वज-- °न्मस्थापनं । ५. फ़ म~नास्ि ॥ ६. ८१ छर अ प्र फ-महर्षिवा० |
७. छ? खर व प्र-आभ्युदथिके रा० । च प्र-रुकाकांडे रा० । फ-आभ्युदयिके पचैणि
रामाभिषेकः समाप्तः । म-चतुव॑शतिसाहसरूयां संहितायां . सुदरकांडे रामराज्यवणन
समाक्च । ` भअ-वास्मीकीये रुकाकांडं समक्षं ॥ ८. अतः परमादशग्रथागां विशिष्ट
उपसहाराः-रा१ लं१ लर अ प्र रार-कांडेऽस्िन्परिसंख्यानं कथितं तच्वबुद्धिना ।
सर्गाणां द्वे शते चेव पचसरौलतंमन्विते ॥ अष्टो शछोकसहस्राणि पंचक्टोकशतानि च
वृत्ताताश्च समाख्याताः सक्तिं च संयुताः ॥ रा१अत्रानुक्रमणी । समासोयं युद्ध.
कांडो रंकापवेगभः । उ पुराणं भारतं वापि रोमायणमथापि वा ! द्वा यत्फरुमाम्मोति
पाथं तत्केन वण्यते .। यत्फलं तीथेयात्रायां यत्फरं 'यन्ञयाजिनाम् । कपिरून
सहस्रेण सम्यग्दत्तेन यत्फलम् ॥ तत्फलं समवामोति पुस्तकेकम्रदानतः । वाजपेयसहखेण
सम्यग्दत्तस्य यत्फरं तत्फल समवामोति विद्यादनान्न संशयं । "धर्माऽधमौ >
जानाति विच्याविरहितः पुमान् । तस्मारस्धर्मा्थं विद्यादानरतो भवेत् ॥, गरुेक्य
चतुरो वर्णाश्चस्वारश्चाश्रमाः प्रथक् । ब्रद्याद्या देवताः स्वां विद्यादाने प्रतिष्ठिताः ॥
चतुयंगान्न ) स राजेन्द्र एकस्तिसंख्यया । कल्पं विष्णुपुरे तिष्ठन्पूज्य मानः खरोत्तमेः ॥
क्षिति चागम्य कल्पांते राजा मवति धार्मिकः । हस्यश्चरथसंयुक्तो 'दीर्वाञुनींरज
मत्रेत् ॥ पुत्रपौत्रैः परिच्रतो जीवेच शरदां शतम् । इलया रामायणे माकि.
वाल्मीकिविरचिते युद्धकाण्डे खमा संपूणेः । श्रीरामाय नमः । छ१-समाप्तोऽय
छंकाकांडः-भो शुभमस्तु सर्वजगताम् । रामः श्रीसीतारामाय सलक्ष्मणाय नम
ममः । भदरं भद्रं भद्रं ॥ दूर समाक्तश्चाये युद्ध कांडः । उ तत्सत् । ड श्रीगणेशाय
नमः । छ्ुभं छु । पुराणं भारतं वापि रामायणमथापि वा दस्वा -यत्फूमामोति
पार्थं तत्केन वण्यते ॥ यत्रं तीर्थयात्रायां यत्फलं यज्ञयाजिनाम् । कपिरूानां सहस्रे
सम्यग्दत्तेन यत्फलम् । तत्फरं समवाप्नोति पुस्तकैकं न संशयः ॥ छभमस्
खेखकपाठक्योः खभ सुभं । जो तत्पत् ॥ उो श्री संवत् ९ ज्येष्ठवदीसक्तम्य
शनिवासरे इदं रामायणपुस्तकं समां छभं । समाक्तोय रंकाकांडः । डो छभमस्तु ॥
६०६ धाटमीदीय-रामायणम् ।
उ-समाघो युदधूकांडः । शभमस्तु । किखितं मिश्र रामार वासी कोटका भरुवर-
प्रध्ये लीषी आग्ने दाउजीके ॥ प्र-समाक्षोयं लकाकांडः ¦ हुभमस्तु रेखकपाटकयोः ।
र१-समाक्तोऽयं युद्धकांडः । खखांकन्गेदुमिते ( १८०० ) तु वत्सरे पोषसितस्येक-
तिथौ हि सूर्यजे !*भरेषीद मीश्वर एतन्नाख्ना कि वापतिराधनतस्परण ॥ श्रीरामायनमः ।
श्ीतारामर्चद्राभ्यां नमो नमः । पुनरपि हनुमते नमः ¦ श्रीराम । श्रीकोश्षङेद्राधिपतये
चमः । श्रीराम ॥ फ-ङ्भमस्तु । रुंकाकांडः समक्त; । फास्गुणस्य पूर्णिमायां गुरुवासरे
तथेव च छिखितभिदं पुस्तकं रघुनाथेन धीमता ॥ म-भाभ्युदयिकं पं सुन्दरकांड
चेति । अत परसुत्तरकांडस्तृतीयो भविष्यति । यस्यायमादि श्छोकः प्राप्त शज्यस्य
रामस्य राक्षसान वधे कृते । आजगसुकश्यः सवे राघवं प्रति वंदिष्ठुं ॥ अस्मिन्
कांडेपि संख्यानं कथितं तत्वबुद्धिना 1 सर्गाणां द्वे राते चैव पंचसर्गसमन्विते ॥
अषौ शछोकसदस्नाणि भष्टौ शछोककशचतानि च ॥ शछोकाश्च विंदातिः प्रोक्छाः पञ्चश्छोकछ-
समन्विताः ॥ व्ृत्तान्ताश्च तथां ख्याताः सक्षतिद्र च संयुताः । भत्रानुक्रमणी ।
वाट्मीकिना कारितमप्रमेयं रामायणं पापतरोः कुठारं । समभरिमं सुन्दरकांडमे-
तव्पडेद्यदीच्छेस्सुखस्व्गसंपदं ॥ एवं मन्थ संख्या ९५३५ भादशेगोषान्मतिविभ्रमाद्रा
यद्थेहीनं रिखितं मयात्र । तत्सर्बमा्यः परिशोधनीयं प्रायेण मुद्यति हि ये
किखंति ॥ युद्धकांड संबूण छभमस्तु । संवत् १८१० ॥ सावनमासे सुकर
पछ सप्तम्यां सोमवासरे छभस्थान गीरी मध्ये महाराज श्री राड खुस्याल संघस्य
राञ्यं । छिखितं वैरागी उधोदास जी ॥ यादिसं पुस्तकं द्ष्ट्वा तादिसं
रिष्यतोः मया । जदिपि सुधमसुधं वा मम दोक्षो न दीयते । भ-ञ्ुभमस्तु ॥
सिद्धिरस्तु ॥ संवत् १७०३ समयेवेज्ञा० ।
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11